درباره طب مزاجی و غذاهای سرد و گرم

صدا و سیما و شبکه‌های اجتماعی پیوسته نظرات مبلغان طب سنتی را درباره نقش تعیین‌کننده مزاج در تغذیه و درمان ترویج می‌کنند. به عنوان مثال در برنامه انارستان متعلق به شبکه افق، محسن باغبانی که به‌عنوان پژوهشگر طب سنتی معرفی شده، درباره اهمیت توجه به مزاج در انتخاب مواد غذایی صحبت می‌کند. در توضیح همراه پست آمده که در دیدگاه طب سنتی، حتی هنگام تندرستی باید در انتخاب خوراکی‌ها به مزاج توجه کرد و بهتر است از مصرف غذاهایی که با مزاج فرد سازگار نیستند، پرهیز شود.

در نمونه دیگر در برنامه طبیب شبکه سه سیما غلامرضا کردافشاری که به عنوان متخصص طب ایرانی معرفی می‌شود درباره اهمیت سردی و گرمی در باروری و ناباروری حرف می‌زند.

این توصیه‌ها، بر تصوری قدیمی از بدن استوار است؛ اینکه افراد دارای مزاج‌هایی مانند گرم، سرد، تر و خشک هستند و مواد غذایی نیز ویژگی‌هایی مشابه دارند. بر اساس این نگاه، سازگاری میان مزاج فرد و طبع غذا می‌تواند به حفظ سلامت کمک کند.

آیا برای حفظ سلامت باید غذاها را بر اساس مزاج سرد و گرم انتخاب کنیم؟

اما آیا این دسته‌بندی‌ها از نظر علمی معتبرند؟ آیا می‌توان مزاج افراد را با روشی قابل اعتماد تعیین کرد؟ آیا شواهد نشان می‌دهند انتخاب غذا بر اساس «سردی و گرمی»، به حفظ سلامت کمک می‌کند؟

برای پاسخ، باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: ارزش تاریخی پزشکی گذشته و اعتبار علمی نظریه‌هایی که در آن به کار می‌رفتند.

پزشکان گذشته، مانند پژوهشگران امروز، برای شناخت بدن و درمان بیماری‌ها تلاش می‌کردند. آن‌ها تجربه‌هایی ارزشمند گردآوری کردند و گاه به روش‌هایی رسیدند که ممکن بود واقعاً مفید باشند؛ اما درست‌بودن احتمالی برخی توصیه‌های قدیمی به معنی درست‌بودن نظریه‌ای نیست که برای توضیح آن‌ها ساخته شده بود.

این تفاوت، کلید فهم جایگاه نظریه اخلاط چهارگانه در پزشکی امروز است.

برای بررسی بنیادی چنین ادعاهایی، باید ببینیم این نظریه از کجا آمده و چرا دیگر در پزشکی علمی به‌عنوان مدلی معتبر پذیرفته نمی‌شود.

نظریه اخلاط چهارگانه چگونه شکل گرفت؟

نظریه اخلاط چهارگانه ریشه در سنت‌های پزشکی یونان باستان دارد. در دورانی که شناختی از سلول‌ها، هورمون‌ها، ژن‌ها، میکروب‌ها و بسیاری از ساختارهای داخلی بدن وجود نداشت، پزشکان تلاش می‌کردند برای بیماری‌ها توضیح‌هایی طبیعی پیدا کنند.

یکی از تحولات مهم اندیشه پزشکی یونانی، فاصله‌گرفتن از توضیح‌های صرفاً فراطبیعی و تلاش برای درک رابطه میان بدن، محیط، تغذیه و بیماری بود. در چنین بستری، نظریه‌هایی شکل گرفتند که سلامت را حاصل تعادل اجزای مختلف بدن می‌دانستند.

بر اساس شکل شناخته‌شده نظریه اخلاط، بدن دارای چهار خلط اصلی بود و در این دستگاه فکری، سلامت به تعادل مناسب اخلاط و بیماری به برهم‌خوردن آن تعادل نسبت داده می‌شد.

این جدول توصیف یک نظریه تاریخی است، نه بیان ویژگی‌های تأییدشده بدن در پزشکی امروز.

دانشنامه ایرانیکا در مدخل Humoralism توضیح می‌دهد که نظریه اخلاط یکی از نخستین تلاش‌های ثبت‌شده برای ارائه توضیحی طبیعی درباره منشاء بیماری‌ها بود.

اما نظریه اخلاط چهارگانه از ابتدا به شکل واحد و تثبیت‌شده وجود نداشت.

به گفته ویویَن ناتن، مورخ پزشکی، در مقاله‌ای منتشرشده در Science in Context، در پزشکی یونان باستان نظریه‌های مختلفی درباره مایعات بدن مطرح بودند و چهار خلط به الگوی مسلط و فراگیر تبدیل نشده بود.

آثار جالینوس در سده دوم میلادی نقشی تعیین‌کننده در گسترش و تثبیت الگوی چهار خلط داشتند.

بنابراین از نظر تاریخی، دقیق نیست که تمام نظریه اخلاط چهارگانه را به یک فرد نسبت دهیم یا تصور کنیم همه پزشکان دوران باستان درباره آن اتفاق‌نظر داشته‌اند.

چرا این نظریه در زمان خود اهمیت داشت؟

طب اخلاطی را باید در بستر دانش و امکانات زمان شکل‌گیری آن بررسی کرد.

پزشکان گذشته با محدودیت‌هایی روبه‌رو بودند که امروز به‌سختی می‌توان تصور کرد. بسیاری از ساختارهای بدن ناشناخته بودند، ابزارهای اندازه‌گیری محدود بود و روش‌های آزمایشگاهی امروزی وجود نداشت.

بااین‌حال، آن‌ها مشاهده می‌کردند که بیماری‌ها در شرایط مختلف تغییر می‌کنند، غذاها بر برخی نشانه‌ها اثر می‌گذارند و افراد واکنش‌های یکسانی به محیط و درمان ندارند.

نظریه اخلاط چهارگانه تلاش می‌کرد مجموعه این مشاهده‌ها را در چارچوبی منسجم توضیح دهد.

در این نظریه، اختلاف ویژگی‌های جسمی افراد، تغییرات فصلی، آثار غذا و شرایط محیطی می‌توانستند با مفاهیم تعادل و عدم تعادل اخلاط تفسیر شوند. در نتیجه، پزشکان می‌کوشیدند با توصیه‌های غذایی، داروهای گیاهی یا روش‌هایی مانند فصد و مسهل‌ها، تعادل مورد نظر را بازگردانند.

این نظام برای قرن‌ها در بخش بزرگی از جهان پزشکی مورد استفاده قرار گرفت؛ اما کاربرد گسترده یا ماندگاری تاریخی یک نظریه، به‌تنهایی دلیل درستی آن نیست.

نظریه علمی باید بتواند پیش‌بینی‌های آزمون‌پذیر ارائه دهد، نتایج آن با روش‌های مستقل بررسی شوند و در صورت ناسازگاری با شواهد، اصلاح یا کنار گذاشته شود.

جالینوس، رازی و ابن‌سینا چه نقشی در تحول پزشکی اخلاطی داشتند؟

جالینوس، پزشک یونانی‌زبان سده دوم میلادی، با ترکیب مشاهده‌های پزشکی، اندیشه‌های فلسفی و آثار پیشینیان، دستگاه نظری گسترده‌ای درباره بدن و بیماری‌ها تدوین کرد. آثار او بر پزشکی جهان مدیترانه، اروپا و سپس جهان اسلام تأثیر فراوانی گذاشتند.

در دوره‌های بعد، ترجمه آثار پزشکی یونانی به عربی و گسترش مراکز علمی و بیمارستان‌ها، زمینه را برای مطالعه، نقد و توسعه این دانش فراهم کرد. پزشکان ایرانی و دیگر دانشمندان جهان اسلام تنها به ترجمه و انتقال آثار پیشینیان بسنده نکردند، بلکه به مشاهده بیماران، ثبت تجربه‌های بالینی، مقایسه روش‌های درمانی و بازنگری در برخی دیدگاه‌های پذیرفته‌شده پرداختند.

محمد بن زکریای رازی (حدود ۸۶۵ تا ۹۲۵ میلادی) از برجسته‌ترین نمونه‌های این رویکرد بود. رازی که در ری و بغداد به طبابت و اداره بیمارستان پرداخت، اهمیت ویژه‌ای برای مشاهده مستقیم بیماران و ثبت تجربه‌های درمانی قائل بود.

کتاب الحاوی فی الطب مجموعه گسترده‌ای از دیدگاه‌های پزشکان پیشین، مشاهدات بالینی و یادداشت‌های درمانی را دربر می‌گیرد که پس از مرگ رازی گردآوری شد. یکی از ویژگی‌های مهم این اثر، ثبت دیدگاه‌های مختلف و مقایسه آن‌ها با تجربه پزشکی بود.

رازی همچنین در رساله مشهور الجدری و الحصبه، به توصیف و تمایز نشانه‌های آبله و سرخک پرداخت. این اثر از نمونه‌های مهم مشاهده و توصیف بالینی در تاریخ پزشکی محسوب می‌شود. البته تشخیص علت ویروسی این دو بیماری، قرن‌ها بعد و با پیشرفت میکروب‌شناسی امکان‌پذیر شد.

اما اهمیت رازی تنها در گردآوری تجربه‌ها نبود. او در کتاب الشکوک علی جالینوس، برخی از دیدگاه‌های جالینوس، مهم‌ترین مرجع پزشکی زمان خود، را به نقد کشید.

رازی برای این نقدها، علاوه بر استدلال‌های فلسفی و نظری، به تجربه‌های پزشکی و مشاهده بیمارانی استناد می‌کرد که وضعیتشان با پیش‌بینی‌های آثار جالینوس سازگار نبود.

پیتر پورمان در پژوهشی درباره عدم قطعیت پزشکی در آثار رازی توضیح می‌دهد که رازی از سوابق بیماران و یادداشت‌های بیمارستانی برای مقایسه مشاهده‌های خود با آموزه‌های جالینوس استفاده می‌کرد.

در پژوهشی منتشرشده در مجله Medical History نیز به رویکرد انتقادی رازی اشاره شده است. او معتقد بود دانش در طول زمان رشد می‌کند و بررسی انتقادی آثار گذشتگان، حتی بزرگ‌ترین مراجع علمی، بخشی از پیشرفت معرفت است.

البته رازی با نقد جالینوس از تمام مبانی طب اخلاطی عبور نکرد. بسیاری از توضیح‌های او درباره بدن و درمان بیماری‌ها همچنان در چارچوب پزشکی زمان خود قرار داشتند. اهمیت تاریخی او بیش از هر چیز در این است که اقتدار یک مرجع علمی را جایگزین مشاهده و نقد نمی‌کرد.

ابوعلی سینا (۹۸۰ تا ۱۰۳۷ میلادی) نیز در توسعه این سنت نقش مهمی داشت، اما سهم او تا اندازه‌ای متفاوت بود.

ابن‌سینا در کتاب پنج‌جلدی قانون در طب مجموعه گسترده‌ای از دانش پزشکی زمان خود را در ساختاری منظم گرد آورد و آن را با مباحث فلسفی، مبانی نظری پزشکی و تجربه‌های درمانی پیوند داد.

کتاب نخست قانون به اصول عمومی پزشکی، ساختار بدن، اخلاط، مزاج‌ها، علل و نشانه‌های بیماری و اصول حفظ سلامت می‌پردازد. کتاب‌های دیگر درباره داروهای ساده، بیماری‌های اندام‌های مختلف، بیماری‌های عمومی و داروهای ترکیبی هستند.

یکی از ویژگی‌های مهم قانون، تلاش برای تعریف جایگاه پزشکی به‌عنوان حوزه‌ای از دانش با موضوع، روش و هدف مشخص بود.

ابن‌سینا همچنین میان پرسش‌های مربوط به مبانی فلسفی طبیعت و مسائل عملی پزشکی تمایز می‌گذاشت. او معتقد بود پزشک برای انجام کار خود به بعضی اصول نظری نیاز دارد، اما بررسی نهایی مبانی فلسفی این اصول الزاماً در حوزه کار پزشکی قرار نمی‌گیرد.

بر اساس مدخل تخصصی ابن‌سینا در دانشنامه ایرانیکا، او ضمن پذیرش چارچوب کلی پزشکی بقراطی و جالینوسی، در برخی جزئیات آن نیز تجدیدنظر کرد؛ از جمله درباره نقش اخلاط در تغذیه و ویژگی‌های اندام‌های مختلف بدن.

جان مک‌گینیس نیز در پژوهش خود درباره پزشکی و علوم زیستی ابن‌سینا نشان می‌دهد که ابن‌سینا دانش پزشکی زمان خود را با دستگاه فلسفی گسترده‌تری ترکیب کرد و کوشید رابطه میان مبانی نظری، سلامت و بیماری را روشن کند.

بااین‌حال، قانون همچنان بر اصول بنیادی طب اخلاطی استوار بود. ابن‌سینا در توضیح بسیاری از فرایندهای بدن، سلامت و بیماری، از مفاهیم چهار عنصر، چهار خلط و مزاج‌ها استفاده می‌کرد؛ مفاهیمی که با پیشرفت پزشکی جدید، اعتبار خود را به‌عنوان توضیح فیزیولوژیک بدن از دست دادند.

بنابراین رازی و ابن‌سینا را نباید صرفاً تکرارکنندگان اندیشه‌های یونانی دانست. هر دو به شیوه خود در گسترش دانش پزشکی زمانشان نقش داشتند: رازی با تأکید بر مشاهده و نقد، و ابن‌سینا با نظام‌مندکردن دانش، تحلیل نظری و بازآرایی سنت پزشکی.

اما هیچ‌یک از این دستاوردها به معنی آن نیست که نظریه اخلاط چهارگانه، صرفاً به دلیل حضور در آثار آنان، امروز نیز از اعتبار علمی برخوردار است.

اتفاقاً یکی از درس‌های مهم تاریخ فعالیت این دانشمندان آن است که دانش پزشکی ایستا نیست. همان‌طور که آنان آثار پیشینیان را مطالعه کردند، از آن‌ها آموختند و در مواردی به نقد و اصلاحشان پرداختند، امروز نیز باید نظریه‌های پزشکی گذشته را بر اساس شواهد جدید ارزیابی کرد.

ارزش علمی میراث رازی و ابن‌سینا در تکرار بی‌تغییر پاسخ‌های هزار سال پیش نیست؛ در ادامه‌دادن همان تلاش برای شناخت دقیق‌تر بدن، اصلاح خطاها و گسترش دانش است.

نظریه اخلاط چهارگانه چگونه کنار گذاشته شد؟

کنار گذاشتن نظریه اخلاط نتیجه یک کشف منفرد یا تصمیم ناگهانی نبود. این تحول در طول چند قرن و همراه با پیشرفت دانش تشریح، فیزیولوژی، شیمی، آسیب‌شناسی و میکروب‌شناسی رخ داد.

برای مثال، پژوهش‌های ویلیام هاروی درباره گردش خون در سده هفدهم، بخشی از تصویر جالینوسی از حرکت خون و عملکرد بدن را به چالش کشید. در قرن‌های بعد، مطالعه ساختار اندام‌ها، بافت‌ها و سلول‌ها امکان توضیح دقیق‌تری از فرایندهای بیماری فراهم کرد.

در سده نوزدهم، پیشرفت آسیب‌شناسی سلولی و نظریه میکروبی بیماری‌ها، شناخت تازه‌ای از علل بسیاری از بیماری‌ها به وجود آورد.

در فصلی از کتاب Germ Theory: Medical Pioneers in Infectious Diseases درباره افول نظریه اخلاط، رابرت گینز توضیح می‌دهد که کناررفتن این نظریه به پیدایش مدل‌های جایگزین برای توضیح ساختار بدن و منشأ بیماری‌ها وابسته بود.

امروز می‌دانیم بیماری‌ها می‌توانند ناشی از عفونت، اختلالات ژنتیکی، تغییرات هورمونی، اختلالات ایمنی، آسیب بافتی، مشکلات متابولیک و عوامل متعدد دیگر باشند.

این سازوکارها را می‌توان با روش‌های مشخص بررسی، اندازه‌گیری و آزمایش کرد.

برای مثال، بیماری عفونی را می‌توان با شناسایی عامل بیماری‌زا بررسی کرد. در بیماری دیابت، می‌توان میزان قند خون، عملکرد انسولین و سایر شاخص‌های متابولیک را سنجید.

در هیچ‌یک از این موارد نیازی به فرض وجود عدم تعادل چهار خلط به معنای تاریخی آن نیست.

بنابراین نظریه اخلاط چهارگانه صرفاً نظریه‌ای قدیمی نیست که هنوز نوبت آزمایش‌کردن آن نرسیده باشد؛ چارچوب توضیحی آن درباره ساختار و عملکرد بدن با مجموعه‌ای از یافته‌های تثبیت‌شده پزشکی ناسازگار است.

آیا خون، بلغم و صفرا واقعاً در بدن وجود ندارند؟

وجود برخی مایعات بدن، مانند خون و صفرا، واقعیتی شناخته‌شده است. اما وجود این مواد به معنی معتبر بودن نظریه اخلاط چهارگانه نیست.

خون در پزشکی امروز با اجزایی مانند پلاسما، گلبول‌های قرمز و سفید و پلاکت‌ها شناخته می‌شود و وظایفی مانند انتقال اکسیژن، دفاع ایمنی و انعقاد دارد.

صفرا نیز مایعی است که در کبد تولید می‌شود و در هضم و جذب چربی‌ها نقش دارد.

اما این واقعیت‌ها تأیید نمی‌کنند که بیماری‌ها حاصل افزایش یا کاهش چهار خلط هستند.

همچنین «سودا» به‌عنوان خلطی مستقل با نقش ادعایی در نظریه اخلاطی، در فیزیولوژی امروز شناخته نشده است.

تفاوت میان وجود یک ماده واقعی و درستی نظریه‌ای درباره آن، در اینجا اهمیت اساسی دارد.

آیا ممکن است بعضی توصیه‌های پزشکی گذشته درست باشند؟

بله؛ و این مساله با نامعتبر بودن نظریه اخلاط چهارگانه تناقضی ندارد.

گاهی یک مشاهده یا توصیه قدیمی می‌تواند واقعاً مؤثر باشد، اما توضیحی که در گذشته برای آن ارائه می‌شده نادرست یا ناقص باشد.

برای نمونه، در تاریخ پزشکی چین، استفاده از گیاه Artemisia annua یکی از سرنخ‌های پژوهشی بود که سرانجام به شناسایی آرتمیزینین، ماده مؤثر ضد مالاریا، کمک کرد.

«تو یویو»، پژوهشگر چینی و برنده جایزه نوبل پزشکی ۲۰۱۵، در سخنرانی نوبل خود درباره کشف آرتمیزینین توضیح داده که چگونه مطالعه متون و تجربه‌های درمانی سنتی در کنار پژوهش‌های شیمیایی و داروشناختی، به جداسازی و آزمایش این ترکیب منجر شد.

اما کشف آرتمیزینین به معنی اثبات تمام نظریه‌های پزشکی سنتی چین نیست.

اثر ضد مالاریای این ماده با روش‌های علمی بررسی شد و توضیح آن به ویژگی‌های شیمیایی و زیستی ترکیب مربوط است، نه به اعتبار همه مفاهیم پزشکی تاریخی.

این مثال نشان می‌دهد که تجربه‌های گذشته می‌توانند نقطه آغاز پژوهش باشند.

در مورد پزشکی ایرانی نیز ممکن است مواد گیاهی یا توصیه‌هایی وجود داشته باشند که آثار واقعی و قابل بررسی داشته باشند.

اما برای تأیید هرکدام باید پرسید ماده مؤثر چیست، چه اثری دارد، مقدار مناسب مصرف چقدر است، چه عوارضی دارد و آیا در کارآزمایی‌های معتبر انسانی نتیجه مورد انتظار را ایجاد می‌کند یا نه.

درستی یک توصیه، درستی تمام نظریه‌ای را که توصیه از آن استخراج شده است، ثابت نمی‌کند.

آیا مزاج سرد و گرم را می‌توان اندازه گرفت؟

این یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره مزاج‌شناسی است.

اگر قرار باشد مزاج مبنای تصمیم‌گیری درباره سلامت و تغذیه باشد، ابتدا باید بتوان آن را به روشی معتبر تشخیص داد.

در پزشکی امروز، ویژگی‌های مختلف بدن با شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری بررسی می‌شوند.

برای مثال، دمای بدن، فشار خون، غلظت قند خون، سطح هورمون‌ها و بسیاری از شاخص‌های دیگر تعریف دقیق و روش سنجش مشخص دارند.

اما «گرمی» و «سردی» در طب مزاجی معادل دمای بدن نیستند.

فردی که در این دستگاه فکری گرم‌مزاج معرفی می‌شود، الزاماً دمای بالاتری ندارد و خوراکی با طبع گرم نیز لزوماً غذای داغ یا پرکالری نیست.

برخی پژوهشگران تلاش کرده‌اند با استفاده از پرسش‌نامه‌ها و ارزیابی ویژگی‌های جسمی و رفتاری و با فرض وجود چنین ماهیتی، روش‌هایی برای تعیین مزاج طراحی کنند.

اما آیا این روش‌ها معتبرند؟

در مرور نظام‌مندی منتشرشده در سال ۲۰۲۳ در نشریه Diagnostics، پژوهشگران از میان ۱۸۱۲ رکورد اولیه، ۵۴ مطالعه را بررسی کردند.

از این تعداد، ۴۷ مطالعه درباره تشخیص مزاج کل بدن بودند. در ۳۷ مطالعه از پرسشنامه و در ۱۰ مطالعه از نظر گروه‌های کارشناسی استفاده شده بود. نتیجه مرور نشان داد دو پرسشنامه‌ای که برای ارزیابی مزاج کل بدن بررسی شده بودند، اعتبار و پایایی کافی نداشتند.

این یافته به معنی اثبات تجربی ناممکن‌بودن هر نوع دسته‌بندی زیستی انسان‌ها نیست؛ اما نشان می‌دهد ابزارهای فعلی مزاج‌شناسی حتی برای تشخیص قابل اعتماد همان مفهومی که مدعی سنجش آن هستند، با مشکل روبه‌رو هستند.

مساله بنیادی‌تر این است که نظریه اخلاط چهارگانه نیز مبنای تأییدشده‌ای در فیزیولوژی امروز ندارد.

بنابراین برای استفاده پزشکی از مزاج‌شناسی، صرف طراحی یک پرسش‌نامه کافی نیست. باید نشان داده شود دسته‌بندی‌ها به ویژگی‌های زیستی واقعی مربوطند و می‌توانند پیامدهای سلامت یا پاسخ به رژیم غذایی را به‌طور قابل اتکا پیش‌بینی کنند.

چنین شواهدی برای توصیه عمومی انتخاب غذا بر اساس مزاج سرد و گرم وجود ندارد.

آیا غذاها ذاتاً سرد یا گرم هستند؟

در نظریه اخلاطی، به خوراکی‌ها نیز ویژگی‌هایی مانند گرمی، سردی، تری و خشکی نسبت داده می‌شود؛ اما این دسته‌بندی معادل ویژگی‌های فیزیکی یا تغذیه‌ای قابل‌اندازه‌گیری نیست.

در علم تغذیه می‌توان مقدار انرژی، پروتئین، فیبر، کربوهیدرات، چربی، ویتامین‌ها و مواد معدنی هر خوراکی را تعیین کرد.

همچنین می‌توان اثر یک ماده غذایی را بر قند خون، فشار خون، سوخت‌وساز یا عملکرد دستگاه گوارش بررسی کرد؛ اما هیچ‌یک از این شاخص‌ها به‌خودی‌خود نشان‌دهنده وجود خاصیت مستقلی به نام «طبع گرم» یا «طبع سرد» نیست.

به همین دلیل، دسته‌بندی سنتی خوراکی‌ها به گرم و سرد، مبنای پذیرفته‌شده‌ای برای تنظیم رژیم غذایی در پزشکی امروز محسوب نمی‌شود.

برای مثال، ادعای خطرناک‌بودن مصرف همزمان ماست و ماهی بر این مبنا استوار است که هر دو خوراکی طبع سرد دارند.

اما همان‌طور که فکت‌نامه در بررسی این ادعا توضیح داده، شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد چنین ترکیبی صرفاً به دلیل سردی ادعایی آن خطرناک است.

این به معنی آن نیست که هیچ غذایی نمی‌تواند برای هیچ فردی مشکل ایجاد کند؛ بلکه به معنی آن است که برای توضیح این مشکلات باید به سازوکارهای واقعی بدن مراجعه کنیم.

چرا افراد به غذاهای مختلف واکنش یکسانی ندارند؟

تفاوت واکنش افراد به غذاها، واقعی است؛ اما این تفاوت‌ها را می‌توان با سازوکارهای شناخته‌شده زیستی توضیح داد. برای مثال، بعضی افراد پس از مصرف شیر دچار نفخ، درد شکم یا اسهال می‌شوند. این وضعیت ممکن است ناشی از عدم تحمل لاکتوز باشد.

بر اساس توضیحات مؤسسه ملی بیماری‌های گوارشی آمریکا، عدم تحمل لاکتوز زمانی رخ می‌دهد که دستگاه گوارش نتواند مقدار لاکتوز مصرف‌شده را به‌خوبی هضم کند و این موضوع باعث علائم گوارشی شود. همچنین همه افراد دارای مشکل جذب لاکتوز، الزاماً علائم یکسانی ندارند و مقدار قابل تحمل لاکتوز در افراد مختلف متفاوت است. این تفاوت واقعی است، اما ربطی به طبع سرد شیر یا مزاج فرد ندارد.

در مورد آلرژی غذایی نیز سیستم ایمنی به بعضی مواد واکنش نشان می‌دهد. بیماری‌هایی مانند سلیاک، دیابت و نارسایی کلیه می‌توانند نیازمند تغییرات مشخصی در رژیم غذایی باشند. سن، فعالیت بدنی، بارداری، وضعیت متابولیک و بعضی ویژگی‌های ژنتیکی نیز بر نیازهای غذایی اثر می‌گذارند.

بنابراین این‌که غذای مناسب برای همه افراد کاملاً یکسان نیست، گزاره‌ای درست است. اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که افراد به مزاج‌های سرد و گرم تقسیم می‌شوند یا باید غذاها را بر اساس طبایع چهارگانه انتخاب کنند.

آیا طب سنتی و طب اسلامی یک مفهوم هستند؟

در گفت‌وگوهای عمومی ایران، اصطلاح‌های «طب ایرانی»، «طب سنتی»، «طب مزاجی» و «طب اسلامی» گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند.

اما این اصطلاح‌ها لزوماً به پدیده‌های تاریخی و اجتماعی یکسانی اشاره نمی‌کنند.

پزشکی ایرانی تاریخی مجموعه‌ای از متون، مشاهده‌ها و شیوه‌های درمانی است که طی قرن‌ها در ارتباط با سنت‌های مختلف پزشکی شکل گرفته است.

نظریه اخلاط چهارگانه یکی از چارچوب‌های اثرگذار بر این سنت بود.

در مقابل، آنچه امروز با عنوان «طب اسلامی» در ایران مطرح می‌شود، در مواردی به مجموعه‌ای از ادعاهای درمانی و برداشت‌های دینی اشاره دارد که باید آن را در بستر معاصر بررسی کرد.

در مقاله «طب اسلامی چیست و چطور می‌توان با خطراتش مقابله کرد؟»، به تفاوت میان تاریخ پزشکی، اعتبار علمی ادعاهای درمانی و پدیده معاصر طب اسلامی در ایران پرداخته است.

این تمایز اهمیت دارد؛ زیرا نقد علمی یک توصیه غذایی نباید به انکار تاریخ پزشکی تبدیل شود.

درعین‌حال، ارزش تاریخی یک سنت نیز نباید به‌عنوان مدرکی برای تأیید علمی توصیه‌های آن استفاده شود.

دانش تغذیه امروز چه رویکردی دارد؟

پزشکی و علم تغذیه امروز، رژیم غذایی مناسب را بر اساس نیازهای واقعی بدن و آثار قابل بررسی غذاها ارزیابی می‌کنند.

سازمان جهانی بهداشت در راهنمای تغذیه سالم، به‌روزشده در ژانویه ۲۰۲۶، بر چهار اصل کفایت، تعادل، اعتدال و تنوع تأکید می‌کند.

این سازمان توضیح می‌دهد که ترکیب دقیق یک رژیم غذایی سالم ممکن است بر اساس سن، وضعیت جسمی، سطح فعالیت، فرهنگ غذایی و دسترسی به مواد غذایی متفاوت باشد.

اما توصیه‌های بنیادی درباره دریافت کافی مواد مغذی، مصرف متنوع غذاها و محدودکردن مصرف بیش‌ازحد نمک، قندهای آزاد و چربی‌های ناسالم، بر اساس شواهد تغذیه‌ای تنظیم می‌شوند.

در این رویکرد، فرد ابتدا بر اساس مزاج تاریخی دسته‌بندی نمی‌شود.

در عوض، در صورت نیاز، وضعیت سلامت، سابقه پزشکی، فعالیت بدنی، حساسیت‌ها، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر عوامل مؤثر بررسی می‌شوند.

برای بیشتر افراد سالم، پیروی از راهنماهای معتبر تغذیه نقطه شروع مناسبی است.

اما اگر فردی بیماری مشخص، کمبود مواد مغذی، محدودیت غذایی، مشکلات گوارشی مداوم یا نیازهای ویژه داشته باشد، بهتر است برای بررسی و تنظیم رژیم غذایی با پزشک یا متخصص تغذیه دارای صلاحیت مشورت کند.

این تفاوتی اساسی با توصیه غذایی مبتنی بر مزاج دارد.

در تغذیه مبتنی بر شواهد، توصیه‌ها باید بر اساس اطلاعات قابل بررسی درباره بدن و نتایج پژوهش‌ها تنظیم شوند؛ نه بر پایه فرضیات تاریخی درباره ذات سرد یا گرم انسان و خوراکی‌ها.

آیا استفاده از توصیه‌های مزاجی می‌تواند خطرناک باشد؟

هر توصیه‌ای که به مزاج نسبت داده می‌شود الزاماً به آسیب فوری منجر نمی‌شود. اگر فردی صرفاً به دلیل ذائقه شخصی یک غذا را ترجیح دهد، این انتخاب به‌خودی‌خود مشکل پزشکی محسوب نمی‌شود.

اما خطر زمانی ایجاد می‌شود که توصیه‌های فاقد پشتوانه معتبر، مبنای تصمیم‌گیری جدی درباره تغذیه یا درمان قرار گیرند.

برای مثال، حذف بی‌دلیل بعضی گروه‌های غذایی ممکن است باعث کاهش دریافت مواد مغذی ضروری شود.

همچنین نسبت‌دادن نشانه‌هایی مانند درد شکم، کاهش وزن غیرعادی یا مشکلات گوارشی مداوم به سردی یا گرمی مزاج، می‌تواند بررسی علت پزشکی مشکل را به تأخیر بیندازد.

خطر دیگر، جایگزین‌کردن درمان‌های مؤثر با توصیه‌های تأییدنشده است.

در راستی‌آزمایی پیشین فکت‌نامه درباره ادعای درمان اوتیسم با مزاج‌شناسی، نمونه‌ای از تعمیم نظریه مزاج به موضوع درمان بررسی شده است.

در زمینه داروهای گیاهی نیز باید میان طبیعی‌بودن منشأ ماده و ایمنی آن تفاوت گذاشت.

مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا، NCCIH، درباره برخی فرآورده‌های گیاهی مورد استفاده در نظام‌های پزشکی سنتی هشدار داده است که ممکن است با آلودگی به فلزات سنگین، آفت‌کش‌ها، مواد دارویی اعلام‌نشده یا شناسایی اشتباه گیاه همراه باشند.

البته این موارد به معنی خطرناک‌بودن تمام مواد گیاهی نیستند؛ بلکه نشان می‌دهند طبیعی یا سنتی‌بودن یک ماده، جایگزین بررسی ایمنی و کیفیت آن نمی‌شود.

آیا پزشکی امروز به معنی کنار گذاشتن تجربه‌های گذشته است؟

خیر. پزشکی امروز نتیجه فرایندی طولانی از مشاهده، تجربه، خطا، نقد و اصلاح نظریه‌هاست.

بسیاری از پرسش‌های پزشکان گذشته همچنان پرسش‌های مهمی هستند: چه چیزی باعث بیماری می‌شود؟ چگونه می‌توان از بیماری پیشگیری کرد؟ چرا افراد به درمان‌های مختلف واکنش متفاوتی دارند؟

اما پاسخ‌های ما به این پرسش‌ها با افزایش دانش و گسترش ابزارهای پژوهش تغییر کرده‌اند.

برخی مشاهده‌های گذشته تأیید شده‌اند. برای برخی دیگر توضیح‌های تازه‌ای پیدا شده و بسیاری از فرضیات تاریخی نیز کنار گذاشته شده‌اند.

به همین دلیل، استفاده از دانش امروز به معنی بی‌احترامی به پزشکان گذشته نیست. برعکس، ادامه همان تلاش برای شناخت دقیق‌تر بدن و بهبود سلامت انسان است.

می‌توان آثار بقراط، جالینوس، رازی و ابن‌سینا را بخشی مهم از تاریخ علم دانست و درعین‌حال پذیرفت که توضیح آن‌ها درباره بسیاری از فرایندهای بدن با دانش امروزی سازگار نیست.

همچنین می‌توان یک توصیه قدیمی را به‌عنوان فرضیه‌ای پژوهشی بررسی کرد، بدون آنکه از ابتدا درستی نظریه پشت آن را مفروض گرفت.

معیار اعتبار علمی یک توصیه، سن آن یا جایگاه تاریخی گوینده‌اش نیست؛ بلکه شواهدی است که از آن پشتیبانی می‌کنند.

فکت‌نامه پیش‌تر درباره سردی و گرمی چه نوشته است؟

ادعاهای مرتبط با مزاج و طبایع سرد و گرم پیش از این نیز در فکت‌نامه بررسی شده‌اند.

در گزارشی که با عنوان «مصرف همزمان ماست و ماهی خطرناک نیست» انتشار یافت، ادعای خطرناک‌بودن مصرف همزمان دو خوراکی به دلیل «طبع سرد» آن‌ها بررسی شد. فکت‌نامه شواهد علمی معتبری برای این ادعا پیدا نکرد و به آن نشان «نادرست» داد.

در گزارش دیگری با عنوان «خوردن عسل و خربزه با هم مضر و کشنده نیست»، ادعای محسن باغبانی در برنامه انارستان بررسی شد. او مدعی شده بود خوردن همزمان عسل و خربزه می‌تواند ماده سخت و خطرناکی در معده ایجاد کند؛ اما فکت‌نامه به آن ادعا نشان «شاخ‌دار» داد.

در راستی‌آزمایی ادعای درمان اوتیسم با مزاج‌شناسی نیز توضیح داده شد که ادعای درمان اوتیسم از طریق تشخیص مزاج و تغییر رژیم غذایی، پشتوانه علمی ندارد.

همچنین فکت‌نامه در بررسی ادعای درمان بیماری ویروسی با ختمی، پنیرک و آبلیمو درباره تفاوت مفاهیم سردی و گرمی در طب مزاجی با مفاهیم فیزیکی و پزشکی توضیح داده است.

وجه مشترک این ادعاها، استفاده از یک نظریه تاریخی برای توضیح عملکرد بدن و ارائه توصیه‌های پزشکی یا غذایی است.

توصیه به انتخاب یا حذف مواد غذایی بر اساس مزاج سرد و گرم، مبنای علمی معتبری ندارد.
نظریه اخلاط چهارگانه و مزاج‌های سرد و گرم بخشی مهم از تاریخ پزشکی هستند. این نظریه در دورانی شکل گرفت که پزشکان می‌کوشیدند با مشاهده، تجربه و ابزارهای محدود موجود، برای بدن و بیماری‌ها توضیح‌هایی طبیعی پیدا کنند. در زمان خود، چنین تلاش‌هایی در تحول اندیشه پزشکی اهمیت داشتند.
اما اهمیت تاریخی یک نظریه، به معنی معتبرماندن آن در برابر شواهد جدید نیست.
چارچوب اخلاط چهارگانه درباره ساختار و عملکرد بدن با دانش پزشکی امروز سازگار نیست. پژوهش‌های مزاج‌شناسی نیز تاکنون روش تشخیصی معتبر و قابل اتکایی ارائه نکرده‌اند که بتوان بر اساس آن، افراد را برای تصمیم‌گیری درباره سلامت به دسته‌های سرد و گرم تقسیم کرد.
از سوی دیگر، شواهد بالینی معتبری در دست نیست که نشان دهد انتخاب خوراکی‌ها بر اساس تطبیق مزاج افراد با طبع سرد و گرم غذاها، روشی مؤثر برای حفظ سلامت عمومی است.
ممکن است برخی توصیه‌های غذایی یا درمانی گذشته واقعاً مفید باشند، اما در این صورت باید اثر آن‌ها را با روش‌های علمی مستقل بررسی کرد و سازوکار واقعی آن‌ها را شناخت.
چنین نتیجه‌ای اعتبار نظریه اخلاط را ثابت نمی‌کند.
نیازهای غذایی افراد واقعاً متفاوت‌اند. اما این تفاوت‌ها به عواملی مانند سن، وضعیت سلامت، بیماری‌های زمینه‌ای، فعالیت بدنی، ویژگی‌های متابولیک و حساسیت‌های غذایی مربوط‌اند.
برای شناخت این نیازها، امروز راهنماهای تغذیه‌ای معتبر، ابزارهای تشخیصی و دانش علمی بسیار دقیق‌تری در اختیار داریم.
بنابراین مساله انتخاب میان احترام به میراث پزشکی گذشته و استفاده از پزشکی علمی نیست. می‌توان تاریخ پزشکی را شناخت و برای تلاش‌های دانشمندان گذشته ارزش قائل بود، اما برای تصمیم‌گیری درباره سلامت باید از معتبرترین دانش موجود استفاده کرد.