نظریه توطئه درباره تورم

مصطفی‌خوش‌چشم، کارشناس مسائل منطقه در صدا و سیما، روز ۱۴ اردیبهشت در برنامه تلویزیونی قرارگاه فتح در شبکه افق گفته است: «افزایش قیمت‌‌ها در هفته‌های اخیر توطئه سیاسی از قبل برنامه‌ریزی شده است.»

آقای خوش‌چشم، می‌گوید:

«یکی از دوستان اقتصاد سیاسی‌امون یک هفته قبل از گرانی‌ها به من زنگ زد و گفت، اینها به زودی یک دفعه قیمت همه‌چیز را بالا می‌کشند. او پیش‌بینی می‌کرد که یک موج عجیب و غریبی از گرانی با اهداف سیاسی و نه اقتصادی سودجویانه اتفاق می‌افتد، باید بروند اینها را بگردند، پیدا کنند، برای اینکه مردم، جنگ و کشور را هدف قرار گرفته‌اند.»

این کارشناس برنامه «قرارگاه فتح» از افراد، گروه‌ها، جریانات یا دولت‌هایی که آنها را با لفظ «اینها» معرفی می‌کند و گرانی به راه انداخته‌اند، نامی نمی‌آورد.

آقای خوش‌چشم همچون بسیاری دیگر از مقام‌های رسمی در بیان افزایش قیمت کالاها از واژه گرانی استفاده می‌‌کند حال آنکه آنچه در اقتصاد ایران با آن مواجه هستیم، افزایش سطح عمومی قیمت کالا و خدمات مصرفی است که سال‌های متمادی است به شکلی پایدار برقرار است و با این ویژگی‌ها، بیش از آنکه بیانگر «گرانی» باشد، تعریفی کلاسیک از «تورم» است.

پدیده گرانی در نوسانات مقطعی قیمت تعداد اندکی کالا یا خدمات معنا می‌یابد که پس از مدتی و با حل و فصل عامل گرانی، برطرف می‌شود، در عین حال، گرانی مقطعی برخی اقلام، در نسبت با سطح درآمد و توان خرید افراد مرتبط است، حال آنکه تورم اینگونه نیست.

با این حساب آنچه از تغییرات سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات در ایران، تجربه می‌شود، تورم است.

۱۲ ماه افزایش بی‌وقفه تورم

بررسی گزارش‌های مرکز آمار نشان می‌دهد، نرخ تورم نقطه به نقطه از اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ به طور مداوم و پیوسته هر ماه افزایش یافته به طوری که در فروردین‌ماه به سطح بی‌سابقه ۷۳.۵ درصد رسیده است. در حدود ۱۲ ماه گذشته نرخ تورم نقطه به نقطه چهار کانال نوسانی را پشت سر گذاشته است.

نرخ تورم متوسط هم سرنوشتی تقریبا مشابه داشته و در یک سال منتهی به فروردین‌ماه امسال، ماهانه روند مداوم افزایشی را حفظ کرده تا آنجا که در نخستین ماه سال ۱۴۰۵، رقم ۵۳.۷ درصد را به ثبت رساند.

این روند آشکار نشان می‌دهد سطح عمومی قیمت کالا و خدمات در یک سال گذشته به طور مداوم رو به بالا بوده و افزایش قیمت‌ها حاصل یک بحران ناگهانی، دستکاری یا خرابکاری عمدی نیست.

هرچند که برخی عوامل بیرونی بر شدت و شیب این روند افزایشی اثرگذار بوده و هست.

چرخه‌های تورم‌زا

درباره ریشه‌ها و علل تورم، پیش از این در فکت‌نامه به بهانه گزارش‌ها و درستی‌سنجی‌هایی که با موضوع تورم منتشر شده، پرداخته‌ایم.

ادعای گمراه‌کننده علم‌الهدی درباره نقدینگی و تورم — فکت‌نامه

بررسی آمار وزیر امور اقتصادی درباره تورم — فکت‌نامه

آمار نادرست رئیسی درباره نرخ تورم — فکت‌نامه

جمع بندی نظر غالب اقتصاددانان بر پولی بودن ریشه‌های تورم تمرکز دارد، بر این اساس، دلیل ساختاری تورم، رشد پایه پولی و نقدینگی است که اصطلاحا تورم ناشی از فشار تقاضا نامیده می‌شود، زمانی که افزایش حجم پول از رشد میزان کالا و خدمات پیشی می‌گیرد، این فشار تقاضا منجر به بالا رفتن سطح عمومی قیمت‌ها می‌شود.

به طور معمول، این چرخه از کسری بودجه دولت، شیوه جبران این کسری از طریق افزایش حجم پول، استقراض از بانک‌ها یا بانک مرکزی آغاز می‌‌شود، عامل دیگر رشد نقدینگی را باید در ناترازی بانک‌ها و رفتار بی ضابطه آنها در ایجاد نقدینگی و خلق پول، جست‌وجو کرد.

افزایش هزینه‌های تولید به دلایل مختلف، اخلال در روند تولید کالاها و خدمات، یا مشکلات موجود بر سر راه واردات و همچنین کاهش ارزش پول ملی نیز به افزایش نرخ تورم منجر می‌شود که از آن با عنوان تورم ناشی از فشار عرضه یاد می‌شود. در واقع در این شرایط هم برهم‌خوردن تعادل عرضه و تقاضا ست که تورم می‌آفریند.

انتظارات تورمی و عوامل روانی موثر بر تورم، از دیگر عواملی است که دست‌کم در کوتاه‌مدت می‌تواند موج‌های تورمی ایجاد کند، وقتی جامعه انتظار داشته باشد، در آینده به دلیلی قیمت‌ها افزایشی خواهد بود، رفتاری بروز می‌دهد و تغییراتی در نحوه مصرف و تقاضای فعلی خود ایجاد می‌کند که در نهایت می‌تواند به تورم دامن بزند. بروز نااطمینانی‌ها و تنش‌های بزرگ همچون جنگ چنین آثاری به جا می‌گذارند.

نشانه‌‌های متعدد و آمارهای جسته و گریخته‌ای وجود دارند که نشان می‌دهند در وضعیت فعلی ایران هر سه مسیر برشمرده برای بروز تورم فزاینده، فعال است.

رکوردشکنی تاریخی پایه پولی

آخرین گزارش بانک مرکزی از متغیرهای پولی و بانکی، مربوط به آذرماه ۱۴۰۴ است، بر اساس این گزارش نرخ رشد نقدینگی در آذرماه ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل از آن به ۴۱.۴ درصد رسید که بالاترین مقدار از دی ماه سال ۱۴۰۰ بود.

در آخرین ماه پاییز پارسال، متغیر پایه پولی یا همان پول پرقدرت هم، همچون ماه‌های مهر و آبان به رقم رشد کم‌سابقه جدیدی رسید.

رشد پایه پولی از سال ۱۳۵۷ تا آخرین گزارش رسمی منتشر شده درباره نقدینگی در آذرماه ۱۴۰۴، هیچگاه بیش از ۵۰ درصد نبوده اما در آذر ماه سال جاری ۵۰.۱ درصد ثبت شد.

این نرخ رشد ۵۰ درصدی پایه پولی، یکی از رشد‌های کم سابقه این متغیر در تاریخ اقتصاد ایران است. رشد پایه پولی در آذر سال ۱۴۰۳، معادل ۲۰ درصد ثبت شده بود که بیش از ۳۰ واحد-درصد کمتر از آذر سال ۱۴۰۴ بود.

موتورهای تورم؛ روشن با تمام قدرت

جزئیات گزارش بانک مرکزی از متغیرهای پولی در نه‌ماهه ۱۴۰۴ نشان می‌دهد خالص بدهی بخش دولتی به بانک مرکزی، خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی و مطالبات بانک مرکزی از بانک‌ها از مهم‌ترین اجزای اثرگذار بر رشد پایه پولی بوده‌اند که هر سه جزء با کسری بودجه و بی‌انضباطی مالی دولت، مرتبط هستند. در عین حال، این آمارها به خوبی نشان می‌دهند که چگونه و از کجا تنور موج جدید نرخ تورم، داغ شد.

مشکلات تامین مواد اولیه، جهش قیمت ارز، تغییر سیاست‌های ارزی دولت و مشکلات تامین ارز برای واردات، ناترازی انرژی و اعمال محدودیت‌های برق و گاز تحویلی به کارخانه‌ها و بنگاه‌های تولیدی چرخه تولید بسیاری از کالاها را مختل کرد.

در ادامه آغاز جنگ و بالا گرفتن تنش و افزایش نااطمینانی نیز قدرت تصمیم‌گیری صاحبان بنگاه‌های اقتصادی را از آنها بازستاند و سرانجام حمله به ایران با آسیب و هدف قرار گرفتن کارخانه‌های فولاد و پتروشیمی و خسارت به زیرساخت‌های حیاتی انجامید که همگی فشار عرضه را دو چندان می‌کرد تا تورم از این ناحیه و مسیر نیز تحریک شود.

در عین حال جنگ و تنش‌های ناشی از آن به تنور انتظارات تورمی دمید تا سومین عامل رشد تورم نیز همچنان فعال باشد.

در چنین وضعیتی رسیدن نرخ تورم به سطوحی بی‌سابقه به ویژه در بخش تورم غذایی بیشترین فشار معیشتی را برای خانوارها به همراه داشت، از بهمن‌ماه پارسال به مدت سه ماه نرخ تورم بخش مهم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها سه رقمی بود که بی سابقه به نظر می‌رسد.

مصطفی خوش‌چشم، کارشناس صدا و سیما می‌گوید گرانی و افزایش قیمت‌‌ها در هفته‌های اخیر توطئه سیاسی از قبل برنامه‌ریزی شده است.
این ادعا یک تئوری توطئه بی‌پایه‌ و اساس و غیر علمی است.
پدیده گرانی در نوسانات مقطعی قیمت تعداد اندکی کالا یا خدمات معنا می‌یابد که پس از مدتی برطرف می‌شود، در عین حال، گرانی مقطعی برخی اقلام، در نسبت با سطح درآمد و توان خرید افراد مرتبط است، اما افزایش سطح عمومی قیمت کالا و خدمات در واقع «تورم» است که بر اساس نظر غالب اقتصاددانان، پدیده پولی ناشی از رشد پایه پولی است که عامل اصلی آن کسری بودجه دولت است.
نرخ تورم در ایران، در فروردین امسال به بالاترین حد تاریخی در ۸ دهه گذشته و از زمان انتشار آمار تورم در ایران رسیده است.
آخرین آمار در دسترس بانک مرکزی نیز نشان می‌دهد، رشد سالانه پایه پولی در آذرماه گذشته، به بیش از ۵۰ درصد رسیده که بالاترین رکورد ثبت شده تا به امروز است.
جزئیات گزارش بانک مرکزی نشان می‌دهد خالص بدهی بخش دولتی، خالص دارایی‌های خارجی و مطالبات بانک مرکزی از بانک‌ها، مهم‌ترین عوامل رشد پایه پولی بوده‌اند که هر سه با کسری بودجه ارتباط دارند.
در عین حال جنگ و تنش‌های ناشی از آن باعث تشدید ناامنی و عدم قطعیت و افزایش انتظارات تورمی می‌شود که روی افزایش سطح عمومی قیمت‌ها و تورم اثر دارد.
با این اوصاف فکت‌نامه به این ادعا نشان «شاخ‌دار» می‌دهد.