ادعای شاخ‌دار محمد مرندی درباره دسترسی به اینترنت در ایران

محمد مرندی، حامی و مبلغ جمهوری اسلامی ایران در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌‌های انگلیسی‌زبان، در واکنش به خبر الجزیره درباره رکوردشکنی قطع اینترنت در ایران، در شبکه‌ اجتماعی X نوشته است:

«الجزیره تحت کنترل رژیم قطر است. به جز گزارش هواشناسی، برای هیچ چیز دیگری به آن اعتماد نکنید. ایرانی‌ها به اینترنت دسترسی دارند، اما فقط برای سایت‌ها و برنامه‌های داخلی. خدمات بین‌المللی بسیار محدود شده‌اند، زیرا اربابان قطر از آن‌ها برای انجام حملات و ترورها استفاده می‌کنند.»

در متن توییت الجزیره گفته شده طبق گزارش‌های netblocks قطعی سراسری اینترنت در ایران از یک ماه گذشته است و این رکورد در قطعی سراسری اینترنت است.

توییت محمد مرندی یکی از واکنش‌های حساب‌های کاربری حامی و مبلغ حکومت ایران به خبر الجزیره است که به شکل احتمالا هماهنگ‌شده‌ای، قطع دسترسی مردم ایران به شبکه جهانی را زیر سوال برده‌اند و آن را پدیده‌ای محدود جلوه داده‌اند. به عنوان نمونه می‌توان به این توییت، این، این و این اشاره کرد.

مضمون همه این توییت‌ها این است که اینترنت در داخل ایران برقرار است. مردم کارهای روزمره‌شان مثل تحقیق، تماشای ویدئو را به راحتی انجام می‌دهند و فقط راه نفوذ «موساد و CIA» بسته است. بعضی هم مدعی شده‌اند که به راحتی از طریق VPN در شبکه اجتماعی X توییت می‌کنند که هیچ کدام از این موارد واقعیت ندارند.

اما آیا جریان اینترنت در ایران برقرار است؟

خیر. آنچه در یک و ماه نیم گذشته در ایران برقرار است، با هیچ تعریفی مصداق اینترنت نیست.

بر اساس تعریف رسمی شورای فدرال شبکه‌سازی (FNC)، اینترنت «یک سیستم اطلاعاتی جهانی» است که از یک فضای آدرس‌دهی یکتای مبتنی بر پروتکل اینترنت (IP) استفاده می‌کند، از مجموعه‌ای از پروتکل‌ها مانند TCP/IP پشتیبانی می‌کند و خدمات ارتباطی را در مقیاس جهانی فراهم می‌سازد. انجمن اینترنت (ISOC) نیز اینترنت را زیرساختی جهانی متشکل از شبکه‌های به‌هم‌پیوسته می‌داند که ارتباط و تبادل اطلاعات را در سراسر جهان ممکن می‌کند.

تعریف دانشنامه بریتانیکا از اینترنت این است: «یک سیستم جهانی از شبکه‌های کامپیوتری به‌هم‌پیوسته است که از مجموعه پروتکل‌های اینترنت برای ارتباط میان شبکه‌ها و دستگاه‌ها در سراسر جهان استفاده می‌کند» فرهنگ لغت Merriam-Webster اینترنت را «شبکه‌ای الکترونیکی جهانی از شبکه‌های کامپیوتری که با استفاده از پروتکل‌های استاندارد به یکدیگر متصل شده‌اند» تعریف می‌کند.

با این تعارف مشخص است که اینترنت به‌طور دقیق مجموعه‌ای جهانی از شبکه‌های به‌هم‌متصل است که با تکیه بر استانداردهای مشترک، بستری یکپارچه برای ارتباطات و تبادل اطلاعات در سراسر جهان فراهم می‌کند.ارتباطی که در دور تازه قطع اینترنت از تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) تا زمان نگارش این گزارش به طور کامل قطع شده است.

آیا مردم ایران به خدمات متعارف اینترنتی دسترسی دارند؟

خیر. در حال حاضر مردم ایران امکان استفاده از پایه‌ای‌ترین خدمات قابل تصور را ندارند: به عنوان نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. جست‌وجوی مثل Google و Wikipedia (حتی گزارش شده موتورهای جستجوی داخلی مثل گردو نیز برای جست‌وجوی کلمات کلیدی مانند «جنگ» یا «آتش‌بس» محدود شده‌اند)

۲. ایمیل و خدمات پایه ابری و زیرساخت‌های اداری مثل Gmail ،Google Drive و Microsoft

۳. ابزارهای هوش مصنوعی مثل مدل‌های زبانی ChatGPT ،Gemini و Claude

۴. شبکه توسعه نرم‌افزار و زیرساخت فنی مثل Github

۵. شبکه‌های حرفه‌ای و کاریابی مثل Linkedin

۶. آموزش و سرگرمی‌های چندرسانه‌ای مثل Youtube ،Spotify و Castbox

۷. پیام‌رسان‌ها و تعاملات اجتماعی، مثل Instagram ،Telegram ،WhatsApp و TikTok

۸. خدمات مکان‌یابی، مثل Google Maps (به دلیل اختلال در GPS حتی نقشه‌های بومی مانند نشان و بلد دچار اختلال شده‌اند)

۹- خدمات پرداخت و مالی

۱۰. کسب‌وکار آنلاین در بستر شبکه‌های اجتماعی

در جریان دوره قبلی قطع اینترنت در دی و بهمن ۱۴۰۴، ستار هاشمی وزیر ارتباطات گفته بود، قطعی اینترنت روی زندگی و معیشت ۱۰ میلیون نفر تاثیر می‌گذارد و «در بخش کلان اقتصاد، روزانه حدود پنج هزار میلیارد تومان به کشور خسارت وارد می‌کند.»

مقام‌های دولتی درباره قطع اینترنت چه می‌گویند؟

مقام‌‌های حکومت جمهوری اسلامی رسما به قطع اینترنت در ایران اذعان کرده‌اند. به عنوان نمونه می‌توان به اظهارات فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت اشاره کرد که روز دهم اسفند ۱۴۰۴، ضمن اذعان به قطع اینترنت اعلام کرد که دولت تلاش می‌کند دسترسی گروهی خاص را فراهم کند که موضع حکومت جمهوری اسلامی را تبلیغ می‌کنند.

چه کسانی اینترنت دارند؟

در حال حاضر شبکه تبلیغاتی و رسانه‌ای وابسته به سپاه و نهادهای حکومتی، برخی رسانه‌ها، روزنامه‌نگاران و افراد مورد اطمینان دولت (سیم‌کارت سفیدها) به اینترنت دسترسی دارند. تقریبا تمام کسانی که به توییت الجزیره واکمنش نشان داده‌اند جزو این دسته به حساب می‌آیند.

فکت‌نامه پیش‌تر در گزارش‌های مفصلی به بررسی عملکرد کانال‌های تلگرامی رسانه‌ها پرداخته است. نتایج این گزارش نشان می‌دهد در جریان سرکوب اعتراضات مردمی در دی ۱۴۰۴، در حالی که ارتباط بزرگ‌ترین رسانه‌های رسمی کشور با اینترنت قطع شده بود، تنها گروه محدودی از شبکه رسانه‌ای رسمی و غیررسمی وابسته به سپاه و چند رسانه محدود فعالیت داشتند.

در زمان قطع اینترنت، چه کانال‌هایی آنلاین بودند؟

همچنین در گزارش دیگری فکت‌نامه نشان دادیم که در این مدت، اینترنت به شکل طبقاتی درآمد؛ نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و افراد خاص از طریق «لیست سفید» و سیم‌کارت‌های ویژه خبرنگاری دسترسی داشتند. اما شهروندان عادی توانستند از طریق ابزارهایی مانند استارلینک و رومینگ خارجی، این محدودیت‌ها را با موفقیت دور بزنند.

در دوران قطعی اینترنت؛ چه کسانی آنلاین بودند؟

در روزهای گذشته گزارش شده دولت تلاش می‌کند تا به اعضای اتاق بازرگانی هم به صورت محدود و مدیریت‌شده اینترنت بدهد تا بتوانند کارهای ثبت سفارش و واردات و صادرات ضروری را انجام دهند.

در عین حال گروه محدودی هم در ایران اینترنت استارلینک دارند که حکومت تلاش می‌کند آنها را شناسایی و برخورد کند. گروه معدودی هم تلاش می‌کنند تا از طریق آزمون و خطا و صرف هزینه هنگفت از VPNها برای دور زدن قطع اینترنت استفاده کنند که با توجه به شدت قطعی اینترنت و محدود شدن ارتباط بین‌الملل، میزان موفقیت VPNها تا الان بسیار محدود بوده است.

محمد مرندی استاد دانشگاه و مبلغ جمهوری اسلامی در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های انگلیسی‌زبان می‌گوید: ایرانی‌ها به اینترنت دسترسی دارند، اما فقط برای سایت‌ها و برنامه‌های داخلی.
با توجه به تکرار این ادعا در اکانت‌های انگلیسی‌زبان مبلغ حکومت ایران، این ادعا احتمالا بخشی از کارزار دروغ‌پراکنی (Disinformation) برای تحت‌الشاع قرار دادن گزارش رسانه‌های بین‌المللی درباره قطع اینترنت در ایران است.
طبق تعریف اینترنت «یک سیستم اطلاعاتی جهانی» متشکل از شبکه‌های به‌هم‌پیوسته است که ارتباط و تبادل اطلاعات را در سراسر جهان ممکن می‌کند، اما آنچه در ایران در دسترس مردم قرار دارد، یک شبکه‌ بسیار محدود داخلی است که حتی خدمات پایه آن به درستی کار نمی‌کنند.
در حال حاضر مردم ایران امکان استفاده از پایه‌ای‌ترین خدمات قابل تصور اینترنت را ندارند:
از جست‌وجوی Google و Wikipedia گرفته تا ایمیل و خدمات پایه ابری و زیرساخت‌های اداری مثل Gmail ،Google Drive و Microsoft.
مقام‌های حکومت ایران امکان دسترسی مردم به ابزارهای هوش مصنوعی و مدل‌های زبانی مثل ChatGPT ،Gemini و Claude را قطع کرده‌اند. توسعه‌دهندگان نرم‌افزار و زیرساخت امکان استفاده از Github را ندارند. دسترسی به شبکه‌های حرفه‌ای و کاریابی مثل Linkedin برای مردم قطع شده استفاده از پلتفرم‌های عادی مثل Youtube ،Spotify و Castbox حتی با استفاده از VPN برای مردم ایران ممکن نیست.
خدمات متعارف مکان‌یابی، مثل Google Maps برای مردم ایران بسته است. حتی نقشه‌های بومی مثل بلد و نشان هم به دلیل اختلال در GPS درست کار نمی‌کنند. به همین نیست دسترسی به پیام‌رسان‌ها و تعاملات اجتماعی، مثل Instagram ،Telegram ،WhatsApp و TikTok در ایران غیرممکن شده است.
بسیاری از کسب‌وکارها تعطیل شده‌اند. وزیر ارتباطات در جریان آخرین قطعی اینترنت گفته بود قطع اینترنت معیشت ۱۰ میلیون ایرانی را به خطر می‌افتد و روزانه ۵ هزار میلیارد تومان به اقتصاد خسارت می‌زند.
مقام‌های حکومت ایران، از جمله سخنگوی دولت به صراحت اعلام کرده‌اند در حال حاضر به جز گروه معدودی از مبلغان حکومت ارتباط تمام مردم ایران با اینترنت قطع شده است.
حکومت همچنین تلاش کرده ارتباطات محدودی که از طریق استارلینک برقرار شده را شناسایی و سرکوب کند.
با این اوصاف، آنچه محمد مرندی و مبلغان جمهوری اسلامی می‌گویند، به قدری خلاف واقعیت است که فکت‌نامه به این ادعا نشان «شاخ‌دار» می‌دهد.