در زمان قطع اینترنت، چه کانال‌هایی آنلاین بودند؟

همزمان با اوج‌گیری اعتراضات مردمی علیه جمهوری اسلامی، روز ۱۸ دی ماه ۱۴۰۴، بعد از چند ساعت اختلال و محدودیت شدید، نهایتا ساعت ۱۰ و ۴۵ دقیقه، اینترنت در ایران به طور کامل قطع شد، اما گروه انگشت‌شماری در داخل حکومت همچنان متصل بودند. اینها چه کسانی بودند؟

قطع اینترنت در زمان اعتراضات پدیده بی‌سابقه‌ای در ایران نیست، اما آنچه این بار اتفاق افتاد از نظر گستره قطعی بی‌سابقه بود. در تجربه‌های گذشته، از جمله در اعتراضات آبان ۹۸، پاییز ۱۴۰۱ و در جریان جنگ دوازده روزه، به رغم قطع دسترسی عمومی اینترنت برای مردم، کسب‌وکارها، اما ارتباط نهادها، رسانه‌های رسمی و افراد مورد اعتماد حکومت همچنان برقرار بود. این بار اما قطعی، دامن بسیاری گروه‌ها و رسانه‌ها رسمی را هم گرفت، تا آنجا که حتی دسترسی خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، بزرگ‌ترین رسانه عمومی (به اصطلاح- «ملی») بعد از صدا و سیما و بسیاری از رسانه‌های وابسته به دولت و نهادهای حاکمیتی با بیرون قطع شد.

در شرایطی که اعتمادی حتی به خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) وجود نداشت، کدام گروه‌‌ها و رسانه‌ها همچنان به اینترنت دسترسی داشتند؟

پاسخ به این پرسش می‌تواند تصویری از ساختار جدید امنیتی- رسانه‌ای جمهوری اسلامی در شرایط بحرانی ترسیم کند.

این گزارش بر اساس تجزیه و تحلیل داده‌های ۵۰ هزار پست‌ منتشر شده در ۴۸ کانال‌ خبری پرمخاطب فعال و پرمخاطب، در فاصله ۱۳ دی تا اول بهمن ۱۴۰۴ تهیه شده است. (دانلود فایل خام داده‌ها در قالب CSV)

نوت‌بوک تحلیل داده و داد‌های خام استفاده شده در این گزارش و در گیت‌هاب فکت‌نامه در دسترس است.

یک، شناسایی کانال‌های فعال در زمان قطع اینترنت

برای انتخاب کانال‌های فعال، فهرست ۲۵۱ کانال خبری پرمخاطب و فعال مرتبط با ایران را (از نظر تعداد عضو، آمار دیده شدن، فوروارد شدن و رشد) شناسایی کردیم. بعد از فیلتر کردن حساب‌های فعال در خارج از ایران و کانال‌های با تعداد اعضای کمتر، در مجموع ۴۸ کانال برای تحلیل انتخاب شدند که به طور کلی می‌توان آنها را به سه گروه تقسیم کرد:

گروه اول، رسانه‌ها رسمی وابسته به دولت یا نهادهای کلان حاکمیتی: مانند خبرگزاری‌های ایرنا، ایسنا، مهر، فارس، تسنیم، صدا و سیما، باشگاه خبرنگاران جوان و….

گروه دوم، کانال‌ روزنامه‌ها و پایگاه‌های خبری مانند روزنامه شرق، اعتمادآنلاین، همشهری، خبرآنلاین، تابناک، عصر ایران، اصلاحات‌نیوز، جماران، مشرق‌نیوز، رجانیوز و کانال‌های خبری پر مخاطبی که تحت عناوینی مانند خبر فوری یا اخبار فوری فعالیت می‌کنند.

گروه سوم، کانال‌های وابسته به گروه‌ها و حلقه‌های سیاسی، نظامی و امنیتی داخل جمهوری اسلامی مثل افسران جنگ نرم، سپاه پاسداران، صابرین‌نیوز، بیسیمچی‌مدیا، مصاف (رائفی‌پور)، دفاع‌پرس، نورنیوز و حتی بعضی کانال‌های اصلاح‌طلب مثل کانال حامیان پزشکیان و…

این ۴۸ کانال‌ تا پیش از قطع اینترنت روزانه بیش از ۵۰۰۰ پست منتشر می‌کردند، اما بعد از قطع اینترنت تعداد پست‌های آنها در روز ۱۹ دی ماه به حدود ۳۴۰ پست رسید و بعد از یک هفته توانستند به وضعیت ۱۰۰۰ پست در روز برگردند.

اما وضعیت برای همه کانال‌ها یکسان نیست. برای تحلیل وضعیت، دوران قطع اینترنت را به سه دوره تحت عناوین قطع بسیار شدید (سه روز اول)، قطع شدید (یک هفته اول) و بازگشت نسبی (دوره دو هفته‌ای) تقسیم کردیم.

دو، تحلیل آمار فعالیت کانال‌ها در زمان قطع اینترنت

در سه روز اول قطع اینترنت تنها ۱۴ کانال فعالیت مستمر داشتند:

خبرگزاری صدا و سیما، تسنیم، افسران جنگ نرم، خبرگزاری مهر، بیسمچی‌مدیا، صرفا جهت اطلاع، مصاف (رائفی‌پور)، کانال سپاه پاسداران، باشگاه خبرنگاران جوان، خبرگزاری فارس، خبرگزاری دانشجو، کانال دفاع‌پرس (منتسب به ستاد کل نیروهای مسلح) و کانال‌های SaberinFa و Saberin_ir که گفته می‌شود وابسته به نیروهای حشدالشعبی‌اند.

توضیح نمودار: کانال‌های فعال بر اساس میانگین روزانه تعداد پست‌ها در سه روز اول قطعی اینترنت

نکته قابل توجه ترکیب این ۱۴ کانال است. از یک‌سو کانال‌های خبرگزاری صداوسیما و باشگاه خبرنگاران جوان (وابسته به صدا و سیما)، تسنیم و فارس (وابسته به سپاه)، مهر (وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی) و تا حدودی خبرگزاری دانشجو (وابسته به بسیج) به عنوان رسانه‌های رسمی فعال هستند.

در سوی دیگر کانال‌های غیررسمی وابسته به برخی نهادهای نظامی و امنیتی قرار دارند: کانال‌های افسران جنگ نرم، بیسمچی‌مدیا، مصاف (رائفی‌پور)، کانال سپاه پاسداران و کانال‌های صابرین‌نیوز. اینترنت این کانال‌ها در حالی وصل بود که کانال دومین رسانه‌ رسمی کشور، یعنی خبرگزاری ایرنا تا ۱۰ روز پس از قطع اینترنت هنوز فعالیت خود را آغاز نکرده بود.

یکی دیگر از نکات قابل توجه در سه روز نخست قطع اینترنت حجم فعالیت کانال‌های غیررسمی است. میزان فعالیت بعضی از این کانال‌ها به نسبت قبل از قطع اینترنت نه‌تنها تغییری نکرده بلکه بیشتر هم شده است. به عنوان نمونه کانال افسران جنگ نرم در هفت روز قبل از قطع اینترنت به طور متوسط روزانه ۶۰ پست منتشر می‌کرد. این میزان در سه روز نخست بعد از قطع اینترنت به ۶۹ پست افزایش یافته است.

تعداد کانال‌های فعال تا روز هفتم بعد از قطع اینترنت به ۱۹ کانال افزایش پیدا کرد. کانال‌های عصرایران، تابناک، جماران، اخبار فوری، آناپرس (وابسته به دانشگاه آزاد) که به عنوان پایگاه خبری فرعی حساب می‌شوند به جمع کانال‌های فعال اضافه می‌شوند.

توضیح نمودار: کانال‌های فعال بر اساس متوسط تعداد پست‌های روزانه در هفت روز اول قطعی اینترنت

نکته قابل توجه همزمانی شروع فعالیت این کانال با موضع‌گیری رسمی افرادی مانند حسن خمینی علیه معترضان است. مثلا حسن خمینی روز ۲۳ دی (۱۳ ژانویه) علیه اعتراضات موضع‌گیری کرد و همان‌روز هم فعالیت کانال‌هایی مانند جماران از سر گرفته شد.

با این حال هنوز خبری از فعالیت رسانه‌های رسمی، مثل ایرنا، ایسنا یا کانال روزنامه شرق، همشهری، اعتماد، خبرآنلاین و… نیست. اما اینها هم کم و بیش طی یک هفته بعد به جمع کانال‌های فعال اضافه شدند.

در نمودارهای زیر عملکرد برخی کانال‌ها از همه گروه‌ها از رسانه‌های رسمی و کانال‌های غیررسمی وابسته به سپاه گرفته، تا رسانه‌های بزرگ دولتی مثل ایسنا و ایرنا و روزنامه‌ها و پایگاه‌های خبری.

۱- کانال‌های خبرگزاری‌ صدا و سیما، تسنیم و مهر

نمودارهای زیر نشان می‌هد در زمان قطع اینترنت، پس از یک کاهش نسبی در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، مشغول فعالیت بوده‌اند. در روزهای نخست قطع اینترنت کانال خبرگزاری صدا و سیما نقش پیشرو را داشته است، اما بعد از مدت کوتاهی خبرگزاری‌های تسنیم و مهر فعال‌تر می‌شوند.

۲- کانال‌های مصاف (رائفی‌پور) و کانال بیسیمچی‌مدیا و افسران جنگ نرم

نمودارهای زیر نشان می‌دهد در زمان قطع اینترنت و تعطیلی رسانه‌های رسمی، کانال‌ها غیررسمی وابسته به نهادهای نظامی و امنیتی عملا نقش رسانه‌ جایگزین را بازی کرده‌اند.

۳- کانال‌های ایسنا و ایرنا

فعالیت کانال خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) از زمان قطع اینترنت متوقف می‌شود و تا اول بهمن هیچ پستی در این کانال منتشر نمی‌شود. اما کانال ایسنا از روز ۲۵ دی فعالیت خود را از سر می‌گیرد.

۴- کانال‌های روزنامه شرق و همشهری

فعالیت کانال روزنامه شرق تا روز اول بهمن آغاز نشده، اما کانال روزنامه همشهری از ۲۶ دی ماه فعالیت خود را از سر می‌گیرد.

۵- کانال‌های جماران، تابناک و خبرآنلاین

این کانال‌ها که تا پیش از قطع اینترنت رفتاری کم‌وبیش مشابه دارند، اما روند بازگشت آنها متفاوت از یکدیگر است. چنانکه در بالا گفته شد، زمان بازگشایی بعضی از این کانال‌ها با زمان اظهار نظرهای مقام‌های حکومتی مرتبط با آنها و موضع‌گیری علیه معترضان، هم‌زمان است.

سه، تحلیل محتوای پست‌ها در سه روز نخست قطع اینترنت

با توجه به محدودیت اتصال شبکه داخلی در روزهای نخست، غیبت شبکه‌های وابسته به دولت و همین طور ترکیب کانال‌های فعال (کانال‌های غیررسمی و رسمی مرتبط با سپاه) می‌توان با اطمینان نسبی گفت که در روزهای نخست قطع اینترنت، تنها شبکه محدودی وابسته به سپاه، خارج از چارچوب شبکه ملی اطلاعات به اینترنت متصل بوده‌اند.

علاوه بر این شواهدی هم وجود دارد که نشان می‌دهد محتوای تولیدی این رسانه‌ها عملا یکی بوده‌اند. نتایج تحلیل کلمات به کاررفته در پست‌های تلگرامی نشان می‌دهد از مجموع ۱۱۹۱ پست منتشر شده در ۳ روز نخست قطع اینترنت (روزهای ۹، ۱۰ و ۱۱ دی) ۷۲۰ پست متن داشته‌اند که از این میان نرخ تکرار کلمات در ۸۰ درصد پست‌ها بالای ۵۰ درصد است.

مشخصات پست‌هایی که نرخ تکرار کلمات در آنها بیش از ۵۰ درصد بوده، در جدول زیر قابل مشاهده و فایل CSV آن قابل دانلود است.

اغلب این پست‌ها تصاویر و ویدئوهای مشابهی هستند که در صدا و سیما تولید و پخش شده‌اند. متن اکثر پست‌ها بسیار کوتاه در حد چند کلمه است. هر کانال با گذاشتن نام خود و چند ایموجی اول و آخر هر پست، آن را بازنشر کرده است. منبع اولیه اغلب این پست‌ها، بر اساس زمان انتشار، کانال واحد مرکزی خبر صدا و سیما است.

ترکیب کلمات به کار رفته در این پست‌ها هم رویکرد محتوایی این کانال‌ها را به خوبی نشان می‌دهد.

چهار، مقایسه عملکرد کانال‌های رسمی و غیررسمی در جریان قطع اینترنت اخیر با جنگ ۱۲ روزه

برای مقایسه شدت قطع اینترنت بعد از ۱۸ دی با تجربه‌های گذشته، داده‌های زمان جنگ ۱۲ روزه را تحلیل کردیم. برای این کار تمام پست‌های تلگرامی همین ۴۸ کانال خبری فعال در داخل ایران در دوره زمانی ۲۳ خرداد تا ۳ تیر ۱۴۰۴ (۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵) را استخراج کردیم. (دانلود فایل خام داده‌ها در قالب CSV)

از ابتدای حمله اسرائیل به فرماندهان و تاسیسات نظامی و هسته‌ای جمهوری اسلامی، جریان اینترنت در ایران، اختلال و نوسان زیادی داشت، اما روز ۲۸ خرداد (۱۸ ژوئن) گزارش‌هایی از قطع کامل اینترنت و ارتباط ایران با شبکه جهانی مختل شد.

با مقایسه تعداد پست‌های منتشر شده در این دوره زمانی می‌توان شمایی کلی از تاثیر قطع اینترنت در فعالیت شبکه خبری و رسانه‌ای داخلی ایران (متشکل از رسانه‌های رسمی، پایگاه‌های خبری و گروه‌های تلگرامی وابسته به گروه‌های نظامی و امنیتی) به دست آورد.

توضیح نمودار: کانال‌های فعال در زمان جنگ اسرائیل و ایران (خرداد ۱۴۰۴)

نمودار بالا نشان می‌دهد بعد از قطع اینترنت آمار پست‌های منتشر شده تا حدودی کاهش پیدا می‌کند اما این به هیچ عنوان با شیب زیاد کاهش فعالیت کانال‌ها در جریان قطع اینترنت در دی ۱۴۰۴ نیست.

میانگین تعداد پست‌ها در سه روز اول پس از قطع اینترنت (روزهای ۲۹ خرداد تا اول تیر) دقیقا ۹۷۱۸ پست و در سه روز قبل از قطع کامل اینترنت (روزهای ۲۵ تا ۲۷ خرداد) دقیقا ۱۶۳۶۴ پست در روز است. با این حساب میزان افت تعداد پست‌ها در اوج قطع اینترنت حدود ۴۰ درصد است.

در حالی که در جریان قطع اینترنت اخیر، میانگین تعداد پست کانال‌ها از ۵۵۷۸ پست در سه روز قبل از قطع اینترنت به ۶۰۰ پست در روز افت پیدا می‌کند. به عبارتی تعداد پست‌ها ۹۰ درصد افت می‌کند.

در تمام مدت قطع اینترنت در جنگ دوازده روزه، همه کانال‌ها فعال بودند و رسانه‌ها و خبرگزاری‌های رسمی، مسئولیت اطلاع‌رسانی و گزارش مواضع رسمی حاکمیت را برعهده داشتند، اما در جریان قطع اینترنت در دی ماه ۱۴۰۴، ارتباط همه کانال‌های رسمی و نیمّ‌رسمی قطع شد و تنها شبکه محدودی از رسانه‌های مورد اعتماد لایه‌های بالایی حکومت و شبکه‌ای از کانال‌های غیررسمی وابسته به سپاه، فعال بودند تا روایت خاص حکومت از اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ و سرکوب آن را تبلیغ و منتشر کنند.