در دوران قطعی اینترنت؛ چه کسانی آنلاین بودند؟

بعد از اختلال گسترده اینترنت ایران در زمستان ۱۴۰۴ دسترسی طبقاتی به اینترنت رسما کلید خورد. سازمان‌های دولتی، مدافعان حکومت، بعضی استارتاپ‌ها،‌ خبرنگارها و دانشگاه‌ها به اینترنت آزاد دسترسی راحت‌تری داشتند. مردم عادی هم با وجود همه محدودیت‌ها با روش‌های جدیدی به دنیای آزاد متصل ماندند. استفاده از برخی روش‌های دور زدن فیلترینگ در گذشته کمتر سابقه داشته و حالا با همگانی شدن این روش‌ها، ایران چندین میلیون متخصص تجربی شبکه دارد.

تغییر الگوی مصرف اینترنت؛‌ قبل و بعد از اعتراضات

مصرف اینترنت ایران تا پیش از آغاز اعتراضات یک الگوی ثابت داشت. در ساعت‌های اول صبح نمودار مصرف اوج می‌گیرد، در حوالی عصر تا شب (ساعت‌های غیراداری) مصرف بسیار زیاد است و در ساعت‌های پایانی شب به مرور کمتر می‌شود. در روزهای معمولی سال، معمولاً همیشه پروتکل‌های مشخی مثل IPv6 – که برای فیلترشکن‌ها استفاده می‌شوند – اختلال دارند.

الگوی زمان‌بندی مصرف اینترنت در یک هفته پیش از اعتراضات ایران؛ نشان‌دهندده نظم مشخصی در اوج و فرود مصرف، در ساعت‌های مختلف شبانه‌روز است.

شرح نمودار: الگوی زمان‌بندی مصرف اینترنت در یک هفته پیش از اعتراضات ایران

براساس داده‌های سایت کلادفلر، در زمان آغاز اعتراضات، این الگو تغییر کرد. از آن‌جایی که اعتراضات در عصر و شب آغاز می‌شد،‌ عملا حجم اوج ترافیک در شب‌ تغییر کرد و کمتر شد.

بعد از آغاز اعتراضات و به طور مشخص از ظهر روز ۱۸ دی‌ماه، اختلال در پروتکل IPv6 به شدت بالا رفت و از حوالی ساعت ۲۱ به وقت تهران، این اختلال به بالاترین سطح رسید. در روزهای بعد، بقیه پروتکل‌ها هم مختل شدند. این رفتار بی‌سابقه،‌باعث شد عملاً بسیاری از سرویس‌های داخلی که در اعتراضات گذشته در دسترس بودند، تقریباً غیرفعال شوند. این حجم اختلال‌ باعث شد عملاً دسترسی به خیلی از فیلترشکن‌ها غیرممکن باشد.

ر

شرح تصویر: تغییر الگوی مصرف اینترنت بعد از قطعی اینترنت در ۱۸ دی (۸ ژانویه)

قطع کردن دکل‌های تلفن‌همراه،‌ یکی از راه‌های جدید برای کنترل ارتباطات در کشور است. این روش که پیش‌تر در امتحان شده بود،‌ سریع‌تر اعمال می‌شود،‌ اینترنت را در یک محدوده خاص قطع می‌کند و عملاً از طریق سایت‌های پایش‌کننده وضعیت اینترنت قابل‌بررسی دقیق نیست. در اعتراضات زمستان ۱۴۰۴ این روش،‌به خصوص در اولین روزهای اعتراضات، در بازار تهران و ایلام به کار گرفته شد.

چه کسانی چگونه اینترنت داشتند؟

۱- لیست سفید: دولت از میانه دهه ۱۳۹۰ مجموعه‌ای از لیست‌های سفید، سیاه و خاکستری را طراحی و تکمیل کرد. این لیست توسط وزارت ارتباطات و معاونت‌های آن،‌ از جمله بخش فناوری اطلاعات این وزارتخانه تهیه شد و کارکردش این بود که در مواقع بحرانی، اینترنت بخشی از کسب‌وکارها و اشخاص به اینترنت متصل شود. این لیست پایه‌ طرحی را بنیاد گذاشت که بعدها منجر به ارائه نسخه‌هایی از اینترنت طبقاتی، مثل اینترنت فناوران و اینترنت استادان دانشگاه شد.

این لیست باعث شده که در اعتراضات زمستان ۱۴۰۴ اینترنت ایران به طور کامل قطع نشود و طبقه‌های خاصی از کاربران به اینترنت دسترسی داشته باشند.

۲- نهادهای دولتی و دانشگاه‌ها: ارگان‌های دولتی،‌ دانشگاه‌ها و موسسه‌های تبلیغاتی وابسته به جمهوری اسلامی در اکثر روزهای زمستان ۱۴۰۴ به اینترنت دسترسی داشتند.مرور داده‌های سایت IODA که وضعیت اینترنت ایران را بررسی می‌کند، نشان می‌دهد، در طول قطعی اینترنت برخی مراکز مثل AS 29577 (دانشگاه صنعتی اصفهان)، AS 48454 (سایت تبیان)،‌ AS 15611 (سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران) کماکان به اینترنت دسترسی داشته‌اند. این‌ها بخشی از لیست سفیدی هستند که سالها پیش تهیه شده بود. بخشی از این مراکز، از اواسط اسفند تقریباً به طور کامل به اینترنت دسترسی پیدا کردند.

شرح تصویر: نمودار ارتباطی دانشگاه اصفهان (با کد شناسایی AS29577 ) نشان می‌دهد،‌ از اوایل مارس ۲۰۲۶ (۱۲ اسفند ۱۴۰۴) ارتباط اینترنتی در این دانشگاه تا حد زیادی برگشته است. این زمان‌بندی با ادعای مقامات ایران هم‌خوانی دارد.

شرح تصویر: نمودار ارتباطی سایت آموزشی تبیان، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی (با کد شناسایی AS48434) نشان می‌دهد این مرکز از ۹ مارس ۲۰۲۶ (۱۸ اسفند) تقریباً به طور کامل به وضعیت قبل برگشته است.

شرح تصویر: نمودار ارتباطی سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران که یک نهاد تحقیقاتی دولتی است، نشان می‌دهد، ارتباطات در این نهاد دولتی از ۱۲ اسفندماه به حالت عادی برگشته است

سیم‌کارت pro: اپراتور همراه اول، مدت کوتاهی بعد از شروع اختلال‌های گسترده در اینترنت از طرح سیم‌کارت pro (حرفه‌ای)‌ رونمایی کرد که در آن،‌ شبکه‌های اجتماعی و بخشی از سرویس‌های فیلترشده در دسترس مشترکان بودند. صاحبان کسب و کار باید برای دریافت این سیم‌کارت، جواز اشتغال و مدارک شناسایی ارائه می‌کردند. ثبت نام از طریق دفاتر پیشخوان دولت یا دفتر رسمی اپراتور امکان‌پذیر است. هزی نه فعال‌سازی سیم‌کارت پرو، ۲ میلیون و ۱۷۸ هزار تومان است و هزینه هر گیگابایت مصرف ۴۰ هزار تومان اعلام شده است. این سیم‌کارت به طور محدود به صاحبان استارتاپ‌ها، سازمان‌ها و شرکت‌های دولتی یا وابسته به کسب و کار دیجیتال داده می‌شود.

سیم‌کارت خبرنگاری سفید: سیم‌کارت‌های سفید خبرنگاری دست‌کم به دو شیوه بین خبرنگاران و فعالان مجازی پخش شد. در اواسط دهه ۱۳۹۰ گروهی از فعالان شبکه‌های اجتماعی که بخشی از آن‌ها سابقه فعالیت رسانه‌ای نیز داشتند، سیم‌کارت‌هایی بدون فیلتر دریافت کردند. بخشی از این افراد، پیش از دریافت سیم‌کارت سفید با محمد جواد آذری جهرمی دیدار داشتند. به جز اینترنت بدون فیلتر،‌ هزینه اینترنت بخشی از این افراد نیز رایگان است.

خبرنگاران رسمی که نام‌شان در لیست بیمه و سامانه‌های وزارت ارشاد بود نیز در اواخر دهه ۱۳۹۰ (عمدتاً در جریان قطعی اینترنت در آبان ۱۳۹۸) سیم‌کارت سفید دریافت کردند. در این سیم‌کارت، دسترسی هر خبرنگار با دیگری متفاوت است؛ برخی می‌توانند شبکه‌های اجتماعی را باز کنند، برخی نه. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد، در طول اسفندماه دست‌کم دو بار اینترنت‌های خبرنگاری قطع شده بود؛ یک‌بار از ۲۳ اسفند به بعد و دیگری، ۱۸ تا ۲۲ اسفند ۱۴۰۴ . بررسی سابقه فعالیت این سیم‌کارت ها نشان می‌دهد که در گذشته هم چند بار دسترسی‌ها به طور موقت قطع شده بود. در مواردی، صاحبان سیم‌کارت بعد از تغییر شغل همچنان به همین سیم‌کارت دسترسی دارند. هزینه مصرف اینترنت خبرنگاری توسط نهادهای حکومتی پرداخت نمی‌شود.

دفاتر سایت‌ها و خرگزاری‌های داخلی: اینترنت ثابت بدون فیلتر در دفاتر رسانه‌ها همچنان برقرار بوده است. این دسترسی از اپراتورهای گوناگونی داده شده اما بررسی‌های ما نشان می‌دهد، در شرایطی که مجوز رسانه لغو شده یا رسانه با برخورد امنیتی مواجه شود، یکی از اولین اقدامات،‌ قطع کردن اینترنت بدون فیلتر در دفتر رسانه است.

فکت‌نامه پیش‌تر در گزارش مفصلی به بررسی عملکرد کانال‌های تلگرامی رسانه‌ها پرداخته است. نتایج این گزارش نشان می‌دهد در جریان سرکوب اعتراضات مردمی در دی ۱۴۰۴، در حالی که ارتباط بزرگ‌ترین رسانه‌های رسمی کشور با اینترنت قطع شده بود، تنها گروه محدودی از شبکه رسانه‌ای رسمی و غیررسمی وابسته به سپاه و چند رسانه محدود فعالیت داشتند.

دیتاسنترها: گزارش‌های میدانی از داخل ایران نشان می‌‌دهد که ارتباط دیتاسنترها با یکدیگر و با خارج ایران، به خصوص بعد از اسفند ۱۴۰۴ به شدت مختل و در برخی بازه‌های زمانی قطع شده است. در نتیجه،‌بسیاری از سرویس‌های داخلی که برای برقرار ماندن به خدمات دیتاسنترها نیاز دارند، از دسترس خارج شدند. اختلال در دیتاسنترها در سال‌های قبل هم سابقه داشته است اما قطع شدن کامل ارتباط با خارج ایران برای مدت طولانی، بی‌سابقه است.

مردم عادی چطور قطع اینترنت را دور زدند؟

مردم عادی کماکان از روش‌های گوناگونی برای دسترسی به اینترنت استفاده می‌کنند. برخی از این روش‌ها، در دوره‌های قبلی قطع اینترنت سابقه نداشته است.

رومینگ سیم‌کارت‌های خارجی: بسیاری از کاربران در دوران قطع و اختلال اینترنت بعد از دی‌ماه ۱۴۰۴ از اینترنت رومینگ که روی سیم‌کارت های خارجی بود استفاده کردند. استفاده از سیم‌کارت‌های خارجی پیش‌تر هم سابقه داشت اما به دلیل هزینه بالای استفاده، کمتر مورد اقبال بود و عمدتاً برای دریافت کد ورود پیام‌رسان‌ها و جی‌میل (که توسط حکومت مسدود شده است) استفاده می‌شد. بعد از قطعی اینترنت اما این سرویس می‌توانست ایرانی‌ها را با اینترنت آزاد مرتبط کند.

استارلینک:‌ در سال‌های اخیر استفاده از استارلینک به دلیل سهولت استفاده و دور زدن محدودیت‌های حکومتی بین بسیاری از شهروندان رواج پیدا کرد. انجمن تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۳ اعلام کرده بود دست‌کم ۱۰۰ هزار آنتن استارلینک در ایران فعال هستند. با آغاز اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴، هزینه اشتراک این سرویس نیز برای ایرانی‌ها رایگان شد. پلیس امنیت تهران در چند دوره، در اوایل دی‌ماه و سپس،‌اواخر اسفند ۱۴۰۴ تلاش کرد با جست‌وجوی خانه به خانه با دارندگان استارلینک یا فروشندگان آن برخورد کند. حکومت با جست‌وجوی خانه به خانه، در تلاش برای سرکوب دسترسی مردم به استارلینک است. در عین حال،‌ گزارش‌هایی وجود دارد که هکرهای حکومتی جمهوری اسلامی نیز از استارلینک برای نفوذ به اهداف خود استفاده می‌کنند.

یوتل‌ست : ژان‌نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه، ۲۴ دی ۱۴۰۴ اینترنت ماهواره‌ای یوتل‌ست موسوم به وان‌وب را به عنوان یک راه‌حل اروپایی برای دسترسی آزاد به اینترنت مطرح کرد. از آن زمان تابه حال هیچ گزارشی مبنی بر دسترسی شهروندان ایران به اینترنت ماهواره‌ای یوتل‌ست منتشر نشده است. کارشناسان می‌گویند،‌ حجم و وزن بالای تجهیزات یوتل‌ست نسبت به استارلینک، مانع از قاچاق این کالا می‌شود. ضمن این‌که استارلینک کماکان بازار را در اختیار دارد و یوتل‌ست هنوز برای کاربران ایرانی ناآشناست.

دی‌ان‌اس: تغییر تنظیمات دستگاه‌های دیجیتال برای اتصال به سرورهای دی‌ان‌اس،‌از راه‌حل‌هایی بود که تا پیش از دی ۱۴۰۴ عمدتاً بین تکنیسین‌های فنی رایج بود اما بعد از این،‌در بین مردم عادی هم رواج پیدا کرد.

تلاش‌های فعالان برای زنده‌نگه داشتن ارتباطات

بعد از ایجاد اختلال در اینترنت، تلاش‌های جامعه مدنی و فعالان حقوق دسترسی به اینترنت در بخش آموزش نکات امنیتی، ارائه روش‌های جدید دسترسی به اخبار،‌اطلاعات و فیلترشکن‌ها فراهم شد. همچنین برنامه‌های جدیدی توسعه داده شده یا در اختیار فعالان قرار گرفت تا بتوانند به اینترنت متصل شوند یا در صورت قطع اینترنت از اخبار و اطلاعات روز جا نمانند. این برنامه‌ها به جز اینترنت،‌ از بسترهای ارتباطی دیگری مثل بلوتوث یا آنتن‌های تلویزیون ماهواره‌ای برای انتقال اطلاعات، فیلترشکن و… به مردم داخل ایران استفاده می‌کردند.

با وجود همه محدودیت‌ها و قطعی بی‌سابقه اینترنت در ایران، مردم کماکان راه‌های جدیدی را برای دور زدن محدودیت پیدا می‌کنند؛ راه‌هایی که تا پیش از آن، کمتر در بین کاربران شناخته شده بود. تجربه محدودیت دیجیتال در جامعه ایرانی – از ویدیو و دیش ماهواره تا اینترنت و فیلترینگ – نشان می‌دهد،‌ در دنیای فناوری همیشه راهی برای دور زدن محدودیت‌ها وجود دارد.