مساجد در ایران؛ اماکن مذهبی یا مرکز استقرار بسیج و سازمان‌دهی سرکوب اعتراضات

رسانه‌ها و مقام‌های جمهوری اسلامی تلاش می‌کنند با پخش و انتشار تصاویری گزینش‌شده از اعتراضات مردم ایران، معترضان را کسانی معرفی کنند که به مساجد حمله ‌می‌کنند و آنها را به آتش کشیده‌اند. به نظر می‌رسد هدف از این کار تحریک مذهبی و تهییج هواداران مذهبی حکومت و تحریک افکار عمومی به‌خصوص مسلمانان است، که اماکن مذهبی و مساجد را محترم می‌‌دانند.

اما طرح این مساله به این شکل، یعنی پخش تصاویر گزینشی بدون ارائه زمینه درباره کارکرد مساجد در ایران، صرف روایتی گمراه‌کننده به دست می‌دهد.

۱- تصاویر و اخبار گزینشی‌ منتشر می‌شوند

دقیقا مشخص نیست معترضان به چند مسجد و در کدام شهرها حمله کرده‌اند. بدون دسترسی آزاد و مستقل نمی‌توان درباره ابعاد حمله به مساجد در ایران سخن گفت و صحت و سقم ادعاهای مطرح‌شده و تصاویری را که به اسم حمله معترضان به مساجد منتشر شده، تایید یا رد کرد؛ اما می‌توان با اطمینان گفت آنچه تاکنون از سوی مقام‌ها و رسانه‌ها منتشر شده، محدود است.

برای نمونه اخبار منتشر شده در فاصله ۱۹ تا ۲۳ دی کانال خبرگزاری صدا و سیما را به دقت بررسی کردیم. این کانال تنها شبکه فعالی است که از زمان قطع کامل اینترنت در ایران، ده‌ها خبر و ویدئو علیه معترضان منتشر کرده است.

بررسی و تحلیل اخبار، عکس‌ها و تصاویر منتشر شده در این کانال نشان می‌دهد از روز ۱۸ دی تا ۲۳ دی ۱۴۰۴ (۹ تا ۱۳ ژانویه ۲۰۲۶) در مجموع به حمله به ۳۳ مسجد اشاره شده که اغلب آنها صرفا اخبار کلی است. مثل اینکه در این کانال گفته شده معترضان به «۲۶ مسجد در استان گیلان» یا یک «یک مسجد در سبزوار» حمله کرده‌اند یا به «دو مسجد در فرح‌آباد و مرودشت» استان فارس حمله کرده‌ و آنجا را به آتش کشیده‌اند. از این میان به طور مشخص نام چهار مسجد هم آمده است.

• مسجد الرسول در میدان کاج تهران (لینک)
• مسجد ابوذر در محله فلاح تهران (لینک)
• مسجد امام صادق در فلکه اول صادقیه تهران (لینک)
• مسجد مهدویه در میدان آزادگان کرج (لینک)

به جز اینها در شبکه‌های اجتماعی نیر نام یک مسجد دیگر هم در تهران ذکر شده: مسجد نبوت یا مسجدالنبی در میدان هفت‌حوض در نارمک.

با این حساب طبق اخباری که مخابره شده، تعداد مساجدی که ادعا شده هدف حمله قرار گرفته‌اند حدود ۳۵ مورد است که به نسبت تعداد کلی مساجد (گفته می‌شود ۸۵ هزار مسجد) در ایران ناچیز است.

علاوه بر این تصاویر و فیلم‌ها هم محدود هستند. مشخص نیست کدام بخش از این مساجد تخریب شده یا در آتش سوخته‌اند؟ آیا فقط به قسمت بیرونی و اداری تعرض شده یا سایر بخش‌های مسجد نیز تخریب شده؟ اگر شده، چه کسانی این کار را انجام داده‌اند؟ بدون دسترسی مستقل به اسناد میدانی نمی‌توان با قطعیت به این سوال‌ها پاسخ گفت، اما می‌توان گفت آنچه تاکنون ادعا شده، صرفا روایت محدودی از سوی حکومت جمهوری اسلامی ایران است که سابقه‌ای طولانی در انتشار روایت‌های ناقص و گمراه‌کننده در چنین شرایطی دارد.

فکت‌نامه پیش‌تر در گزارش‌های تحلیلی و چند مستند تلویزیونی به تلاش‌های مشابه جمهوری اسلامی در نشر اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده، برای روایت‌سازی و اثرگذاری روی افکار عمومی در داخل و خارج از کشور اشاره کرده است.

بررسی و تحلیل کارزار دیس‌اینفورمیشین جمهوری اسلامی در اعتراضات ۱۴۰۱

الگوهای رایج اخبار جعلی در جریان جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل

۲- مساجد محل استقرار بسیج، سازمان‌دهی سرکوب و زندان‌های موقت

این، همه ماجرا نیست. مساجد در ایران صرفا اماکن مذهبی نیستند، بلکه به طور رسمی محل سازمان‌دهی سرکوب اعتراضات مردمی به شمار می‌آیند.

در جریان اعتراضات ۱۴۰۱، CNN در گزارشی تحقیقی به شبکه‌های از زندان‌های مخفی اشاره کرد که بخشی از آنها در مساجد قرار داشته‌اند. این گزارش نشان می‌دهد مساجد در واقع محل بازداشت موقت و شکنجه بازداشت‌شدگان اعتراضات بوده و پایگاه‌های بسیج مستقر در مساجد عاملیت این کار را برعهده داشته‌اند.

گزارش سی‌ان‌ان درباره زندان‌های مخفی

برآوردهای فکت‌نامه بر اساس آمارهای رسمی بسیج مساجد و محلات کشور حکایت از آن دارد که نزدیک به ۵۰ هزار پایگاه بسیج در مساجد سراسر ایران مستقر شده‌اند.

طبق آمار (لینک بایگانی) سردار حیدر بابا احمدی، رئیس سازمان بسیج مساجد و محلات کشور «۷۹ درصد پایگاه‌های مقاومت بسیج در مساجد مستقر هستند». علاوه بر این ۵ درصد دیگر نیز «در سایر اماکن متبرکه مستقر شده‌اند.»

این آمار در مرداد ۱۴۰۳ ارائه شده است. دو سال پیش‌تر، یعنی در دی ماه ۱۴۰۱ آقای بابا احمدی، در مصاحبه دیگری گفته بود ۶۰ هزار پایگاه مقاومت بسیج در کشور فعال است. با فرض صحت این آمار و کنار هم گذاشتن آن با آمار قبلی می‌توان نتیجه گرفت بیش از ۴۷ هزار پایگاه بسیج فعال در مساجد مستقر شده‌اند.

در اعتراضات اخیر هم، به رغم قطع ابزارهای ارتباطی، شواهد غیر قابل انکاری وجود دارد که سازمان‌دهی سرکوب اعتراضات از مساجد صورت گرفته است. به طور مشخص می‌توان به صحبت‌های حسین یکتا، از اعضای سپاه پاسداران در شب ۱۹ دی ماه اشاره کرد که در صدا و سیما از «بچه‌های هیاتی و بسیجی و حزب‌اللهی» خواست در مساجد و پایگاه‌ها جمع شوند.

این در حالی است که بسیج یکی از عناصر فعال در سرکوب اعتراضات است. وقتی نیروهای امنیتی و به‌طور مشخص بسیج در مسجد حضور دارد و از فضای آن برای سازمان‌دهی سرکوب معترضان استفاده می‌کند، طبیعی است که در جریان درگیری‌ها، ممکن است این فضاها نیز هدف معترضان قرار بگیرند.

۳- بررسی نمونه‌های موردی

نمونه اول، مسجد‌الرسول سعادت‌آباد

از میان تصاویر اعتراضات شامگاه ۱۸ دی ۱۴۰۴ تصاویری از میدان کاج منتشر شد که در پس‌زمینه آن مسجدالرسول در میان شعله‌های آتش نشان داده می‌شود، اما با دقت در جزئیات تصویر می‌توان با اطمینان گفت مسجد در پس‌زمینه آتش‌سوزی قرار دارد. در گزارش‌های اولیه نیز تاکید روی آتش زدن موتور و کانکس پلیس در محوطه است و صحبتی از آتش‌سوزی مسجد نیست.

تاکنون تصویری از اثر آتش‌سوزی در داخل مسجد یا آثار آن منتشر نشده است. تصاویری هم که خبرگزاری صدا و سیما روز ۱۹ دی‌ماه منتشر کرده، فضای بیرونی مسجد به نمایش درآمده است.

واقعیت این است که این مسجد محل استقرار پایگاه بسیج است که بر اساس شواهد و قرائن جزو پایگاه‌های فعال به حساب می‌آید. (در زمان انتشار این مطلب دسترسی به سایت‌های داخلی در ایران ممکن نیست، اما در جست‌وجوی گوگل آثار فعالیت این پایگاه در مسجد النبی نارمک مشخص است.)

در گزارش خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه نیز، به آتش زدن پایگاه بسیج در میدان کاج اشاره شده که به همین پایگاه مستقر در مسجد اشاره دارد.

نمونه دوم، مسجد‌ نبوت در نارمک

روز ۲۰ دی‌ماه تصاویری از مناره سوخته مسجد نبوت (مسجدالنبی) در میدان هفت‌حوض منتشر شد.

بر اساس اطلاعاتی که در آرشیو رسانه‌های مذهبی منتشر شده، پایگاه بسیج «شهید غفاری» در این مسجد مستقر است. (در زمان انتشار این مطلب دسترسی به سایت‌های داخلی در ایران ممکن نیست، اما در جست‌وجوی گوگل آثار فعالیت این پایگاه در مسجد النبی نارمک مشخص است.)

نمونه سوم، مسجد‌ ابوذر در محله فلاح

از میان تصاویر که روز ۲۰ دی‌ماه منتشر شد، تصاویری از آتش‌سوزی در ساختمان مسجد ابوذر در محله فلاح در منطقه ۱۷ تهران منتشر شد.

در رسانه‌های جمهوری اسلامی این تصاویر با عنوان «آتش زدن مسجد توسط تروریست‌ها» منتشر شد، اما بسیاری از کاربران این مسجد را مرکز تجمع و سازمان‌دهی نیروهای بسیج برای سرکوب اعتراضات معرفی می‌کردند.

در واقعیت این مسجد، محل استقرار یکی از مراکز فعال بسیج در تهران به شمار می‌رود. این پایگاه در شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام هم حضور فعالی دارد و تا چند هفته پیش از شروع اعتراضات اقدام به عضوگیری با عنوان «حامیان وطن در بسیج» می‌کرده است.

نمونه چهارم، مسجد مهدویه در میدان آزادگان کرج

در رسانه‌های ایران تصاویری نیز با عنوان حمله به مسجد مهدویه در کرج منتشر شده است.

این مسجد محل استقرار «پایگاه مقاومت بسیج شهید سبحانی» است. این پایگاه نیز یکی از پایگاه‌های فعال بسیج در کرج است که بر اساس اطلاعات منتشر شده در کانال‌های مرتبط در زمینه آموزش نظامی نیز فعال است و در مراسم نظامی که به اسم «رزمایش امنیت» برگزار می‌شود حضور فعال دارد.

در روزهای گذشته رسانه‌ها و مقام‌های جمهوری اسلامی، با پخش و انتشار تصاویری گزینش‌شده از اعتراضات مردم ایران، معترضان را کسانی معرفی کنند که به مساجد حمله ‌می‌کنند و آنها را به آتش کشیده‌اند.

واقعیت اما چیز دیگری است. آنچه گفته می‌شود، صرفا بخشی از واقعیت است که برای تحریک احساسات مذهبی و تهییج هواداران مذهبی حکومت و همچنین تحریک افکار عمومی مسلمانان، علیه معترضان در ایران، مطرح شود.

مسجد در ایران صرفا یک مکان مذهبی نیست، بلکه محل استقرار بسیج و محل سازمان‌دهی سرکوب اعتراضات است. برآوردهای فکت‌نامه بر اساس آمارهای رسمی بسیج مساجد و محلات کشور حکایت از آن دارد که نزدیک به ۵۰ هزار پایگاه بسیج در مساجد سراسر ایران مستقر شده‌اند.

استفاده از مساجد برای سرکوب اعتراضات مردمی در سال‌های پیش نیز سابقه‌ دارد. در جریان اعتراضات سه سال پیش ایران نیز، گزارش‌هایی درباره استفاده از مساجد به عنوان محل شکنجه و بازداشت موقت معترضان، در رسانه‌های معتبر بین‌المللی منتشر شد.

در این میان تصاویر مسجدهای الرسول در میدان کاج، مسجد نبوت (النبی) در نارمک و ابوذر در محله هاشمی تهران در مقیاس گسترده‌ای منتشر شده است. به دلیل عدم دسترسی به اطلاعات میدانی نمی‌توان درباره ابعاد خسارت به این اماکن اظهارنظر کرد و با قطعیت گفت چه افرادی به مساجد حمله کرده‌اند. بررسی‌های فکت‌نامه نشان می‌دهد این سه مسجد، پایگاه‌های بسیج فعال دارند و کاربران شبکه‌های اجتماعی نیز در گزارش‌های خود به سازمان‌دهی نیروهای امنیتی در هر سه این مساجد اشاره داشته‌اند.

به جز این سه مورد رسانه‌های وابسته به حکومت ایران به مسجد مهدویه در میدان آزادگان کرج نیز اشاره کرده‌اند. این مسجد نیز محل استقرار پایگاه بسیج شهید سبحانی است که سابقه حضور در رزمایش‌های سرکوب را دارد.