تحلیل فعالیت کانال‌ خبری تلگرام در ۴۸ ساعت نخست جنگ

ساعت ۹:۴۲ دقیقه صبح روز ۹ اسفند ۱۴۰۴. کانال تلگرامی جماران نیوز، اولین کانال تلگرامی است که در یک پست کوتاه خبر انفجار در تهران را منتشر می‌کند.

چند ثانیه‌ بعد همه کانال‌های خبری در داخل و خارج ایران خبر انفجارهای مهیب در تهران و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران را مخابره می‌کنند.

تصاویر و گزارش از هدف قرار گرفتن بیت رهبری، محل اقامت علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی حکایت دارند. چند ساعت بعد مشخص می‌شود، علی خامنه‌ای در اولین لحظه هدف قرار گرفته و کشته شده است، اما در میان اخبار منتشر شده در کانال‌های تلگرامی خبری در ایران هیچ نشانه‌ای از احتمال مرگ او دیده نمی‌شود.

با اینکه از اواخر بعد از ظهر زمزمه مرگ خامنه‌ای در رسانه‌ها و شبکه‌های خبری شنیده می‌شود، اما در ایران کسی جرات ندارد که این اخبار را بازتاب دهد. ساعت ۱۰ شب به وقت تهران، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل به طور تلویحی خبر کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی را تایید می‌کند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده نیز ساعتی بعد در مصاحبه با NBC می‌گوید: «احساس می‌کنیم خبر مرگ خامنه‌ای درست است.»

اما در کانال‌های خبری داخل ایران هیچ نشانه‌ای از احتمال مرگ رهبر جمهوری اسلامی دیده نمی‌شود. کسی جرات صحبت درباره چنین خبر مهمی را ندارد. همه ترجیح می‌‌دهند در این باره سکوت کنند، تا آنجا که در فاصله شامگاه نهم تا دهم اسفند، افت محسوس فعالیت کانال‌های تلگرامی داخل ایران به وضوح قابل مشاهده است. عاقبت صدا و سیمای جمهوری اسلامی خبر را ساعت ۵ بامداد روز ۱۰ اسفند اعلام می‌کند و می‌گوید علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، حدود ۲۰ ساعت قبل در حملات اولیه کشته شده است.

نمودار زیر شدت فعالیت ۵۰ کانال خبری در داخل ایران را طی ۷۲ ساعت نخست جنگ به تصویر می‌کشد. زمان اعلام خبر کشته شدن خامنه‌ای با خطوط قرمز به نمایش درآمده است. افت قابل ملاحظه تعداد اخبار منتشر شده پس از اعلام خبر مرگ خامنه‌ای در رسانه‌های غربی تا زمان اعلام خبر رسمی در صدا و سیما نشان از نوعی سردرگمی در شبکه رسانه‌ای داخل ایران دارد.

تحلیل آمار فعالیت کانال‌های خبری در ایران در ۷۲ ساعت نخست جنگ

این گزارش بر اساس تحلیل داده‌های بیش از ۷۷ هزار پست تلگرامی از ۵۰ کانال خبری داخل ایران است که از دو روز پیش از آغاز جنگ تا روز سوم منتشر شده‌اند. از این میان ۵۰,۵۹۱ پست مربوط به ۷۲ ساعت اول جنگ است. یعنی در فاصله ساعت ۹:۴۰ دقیقه صبح ۹ اسفند تا ساعت ۱۰ صبح روز ۱۲ اسفند.

داده‌های پست‌های تلگرامی شامل کانال، زمان انتشار، لینک و متن پست‌ها در قالب CSV در دسترس قرار دارد.

این کانال‌ها بر اساس رده‌بندی‌های TGStat پربازدید و فعال‌ترین کانال‌هایی بوده‌اند که در داخل کشور فعالیت خبری دارند.

فکت‌نامه چند هفته پیش‌تر در گزارش مفصلی به فعالیت همین شبکه تلگرامی در جریان سرکوب گسترده اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی ماه ۱۴۰۴ پرداخته بود.

نتایج تحقیقات فکت‌نامه در آن زمان نشان می‌داد، در تجربه قبلی قطع اینترنت در دی ماه همین امسال، به جز گروه محدودی از کانال‌هایی متعلق به شبکه رسانه‌ای رسانه‌ای سپاه و نهادهای امنیتی، بقیه کانال‌ها، حتی رسانه‌های رسمی حکومتی اجازه فعالیت نداشتند، این بار اما بررسی داده‌ها نشان می‌دهد بعد از شروع جنگ و قطع اینترنت نه تنها هیچ وقفه‌ای در فعالیت این کانال‌ها مشاهده نمی‌شود، بلکه این کانال‌ها به نسبت قبل فعال‌تر نیز می‌شوند. میزان تولید محتوا از کمتر از ۵۰۰ پست در ساعت به متوسط هزار پست در ساعت می‌رسد.

به طور کلی می‌توان این کانال‌ها را در چهار گروه دسته‌بندی کرد:

۱- کانال‌های غیررسمی وابسته به سپاه و گروه‌های امنیتی (کانال‌های سپاه، سپاه پاسداران، سپاه سایبری، سپاه قدس، افسران جنگ نرم، بیسیمچی‌مدیا، سربازان گمنام، صابرین، مصاف، صرفا جهت اطلاع، دفاع‌پرس و نور نیوز)

@sepah, @Afsaran_ir, @sepah_ir, @BisimchiMedia, @sepah_quds, @sepah_pasdaran, @sepahcybery, @sarbazane_g, @SaberinFa, @Saberin_ir, @masaf, @mahdaviatsiasi, @serfan_jahate_ettela, @defapress_ir, @Nournews_ir

۲- کانال‌های وابسته به خبرگزاری رسمی وابسته به دولت و نهادهای حکومتی (خبرگزاری صدا و سیما، شبکه خبر، مهر، ایسنا، فارس، تسنیم و باشگاه خبرنگاران جوان.

@iribnews, @mehrnews, @isna94, @farsna, @Tasnimnews, @yjcnewschannel, @iribnews_com

۳- کانال‌های وابسته به روزنامه‌ها و پایگاه‌های خبری (اعتمادآنلاین، آناپرس، اکو تودی، انتخاب، همشهر‌ی‌آنلاین، عصرایران، جریان، جماران، اصلاحات‌نیوز، مشرق‌نیوز، خبرآنلاین، روزنامه همشهری، روزنامه شرق، هم‌میهن، بورس‌نیوز، رجانیوز، روزنامه فرهیختگان، خبرگزاری دانشجو، تابناک، هواداران پزشکیان)

@EtemadOnline, @Anapress1, @eco_today, @entekhab_ir, @hammihanonline, @qudsonline, @Asriran_press, @Jarian_com, @jamarannews, @Eslahatnews, @mashreghnews_channel, @khabaronline_ir, @hamshahrinews, @SharghDaily, @BourseNews, @rajanews_com, @farhikhteganonline, @snntv, @tabnak, @pezeshkian_com

۴- کانال‌های «خبر فوری» که در زمینه کسب‌وکار خبر بسیار فعال هستند (خبر فوری، اخبار فوری، خبر ویژه، اخبار موثق، آخرین اخبار، خبر ایران، اتاق خبر»

@khabarfarda_ir, @Khabare_vije, @akhbaremovasagh_ir, , @akhbarefori, @khabar_furei, @otaghkhabarl, @akharinkhabar, @irnews

در این میان کانال‌های «اخبار فوری»، «آخرین اخبار»، «خبرگزاری مهر»، «فرهیختگان» و کانال منسوب به «سپاه پاسداران»‌ فعال‌ترین کانال‌‌ها با بیشترین تعداد پست در ۷۲ ساعت اول جنگ به حساب می‌آیند.

قرار داشتن کانال‌های «اخبار فوری»، «آخرین اخبار» با توجه به رویکرد آنها در تولید محتوا، چندان دور از انتظار نیست. محتوای کانال‌های خبر فوری معمولا بازیافت محتوایی است که در رسانه‌ها و منابع گوناگون تولید می‌شوند و کمتر پیش می‌آید که این کانال‌ها محتوای اختصاصی تولید کنند.

اما میدان‌داری خبرگزاری مهر، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، به نسبت خبرگزاری‌های رسمی وابسته به سپاه مانند تسنیم و فارس یا خبرگزاری‌های وابسته به دولت مثل ایرنا و ایسنا یا حتی خبرگزاری صدا و سیما قابل توجه است. در جریان قطع اینترنت در کشتار دی ۱۴۰۴ نیز، خبرگزاری مهر به همراه خبرگزاری صدا و سیما، فعال‌ترین کانال خبرگزاری رسمی در داخل ایران بود.

همچنین نمودار زیر نشان می‌دهد طی ۷۲ ساعت نخست جنگ، فعالیت هر کدام از این گروه کانال‌ها، بر اساس متوسط تعداد پست‌های منتشر شده در هر ساعت چگونه بوده است.

همان‌طور که انتظار می‌رود دامنه فعالیت کانال‌های خبر فوری در ساعات اولیه بعد از شروع جنگ به وضوح بیش از سایر کانال‌های خبری است. اما رفته رفته با پیچیده شدن شرایط برای جمهوری اسلامی، رسانه‌ها و خبرگزاری‌های رسمی میدان‌دار تولید محتوا می‌شوند و بقیه گروه‌ها عملا دنباله‌روی می‌‌کنند.

۲- تحلیل محتوای کانال‌ها

یکی از ویژگی‌های متنی محتوای کانال‌های تلگرامی در سه روز نخست، انتشار هماهنگ اخبار است. تطبیق واژه‌های بکار رفته در ۴۴۶۱۵ پست دارای متن که در در ۷۲ ساعت نخست جنگ، نشان از آن دارد که نرخ شباهت متن در بیش از دو سوم (۶۵/۱ درصد) پست‌ها بالای ۹۵ درصد است. نرخ شباهت (similarity rate) بر اساس استفاده از کلمات مشابه در یک پست تعریف می‌شود. یعنی وقتی کلمات یک پست بالای ۹۵ درصد شبیه کلمات پست دیگری در مجموعه داده‌ها باشند، آن پست به عنوان محتوای مشابه شمرده می‌شود.

پرکاربردترین واژه به کار رفته در کانال‌های تلگرامی کلمات «ایران»، «آمریکا»، «اسرائیل»، «انقلاب اسلامی»، «دشمن»، «هدف»، «حمله» یا «حملات»، «موشک»، «سپاه»… هستند. کلماتی که با تاکید بر حملات جمهوری اسلامی روی درگیری‌ها تمرکز دارند. میزان بکارگیری این کلمات حتی از کلماتی مانند «شهادت» یا «رهبری» نیز بیشتر است که به مرگ علی خامنه‌ای ارجاع دارند.

اما شکل پوشش کانال‌ها با یکدیگر متفاوت است. بررسی دقیق‌ و جزئی‌تر نشان می‌دهد شبکه کانال‌های غیررسمی وابسته به سپاه به مراتب تهاجمی‌تر کار می‌کند و با اغراق روی حملات موشکی ایران به اسرائیل و کشورهای منطقه تمرکز دارد و چندان به حملات آمریکایی‌ها و آثار آن نمی‌پردازد.

اما وضعیت در رسانه‌های رسمی و سایت‌های خبری تا حدودی متفاوت است. اخبار اغراق‌شده درباره حملات موشکی سپاه در این کانال‌ها هم جایگاه ویژه‌ای دارد، همزمان خبرهای داخل ایران هم متشر می‌شوند.

اولویت‌های خبری

علی خامنه‌ای، در زمان رهبری همیشه در کانون اخبار رسمی در جمهوری اسلامی قرار داشت. نام او باید در بالاترین جا در صفحه نخست روزنامه‌های و سایت‌های خبری قرار بگیرد، اما بعد از مرگ، حالا اخبار مهم‌تری در کانون توجه شبکه‌های خبری داخل ایران قرار دارد. مقایسه کلیدواژه‌هایی مانند «رهبری»، «خامنه‌ای» یا «شهادت» با کلیدواژه‌های پرتکرار «موشک» نشان می‌دهد که نام و شهرت خامنه‌ای حالا در سایه مسائل مهم‌تری قرار دارد.

حتی به نظر می‌رسد اخبار مربوط به جانشینی هم در حاشیه اخبار جنگ قرار دارد. میزان استفاده از کلیدواژه‌هایی مانند «جانشین»، «خبرگان» یا حتی گزینه‌های مطرح شده در اخبار مانند علیرضا «اعرافی»، یا حسن «خمینی» به مراتب کمتر از کلیدواژه‌هایی مثل «سپاه»، «حمله» یا «حملات»‌، «اصابت»، «پهپاد» است.

تا زمان انتشار این گزارش مشخص نیست سرنوشت رهبر بعدی جمهوری اسلامی چه خواهد شد، اما آنچه مسلم است مساله رهبری فعلا در اولویت قرار ندارد و حکومت مستقر در حال حاضر و رسانه‌های وابسته به آن در حال حاضر اولویت‌های مهم‌تری از جمله ادامه جنگ و واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل دارند.