نبرد فانتوم ایران و اف‌۱۶ آمریکا؛ واقعیت یا روایت ساختگی؟

همزمان با ادامه تنش‌های نظامی بعد از پایان جنگ ۴۰ روزه، شبکه‌های اجتماعی و به‌ویژه اینستاگرام به یکی از اصلی‌ترین عرصه‌های انتشار محتوا درباره فعالیت‌های نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (نهاجا) تبدیل شد؛ تعداد زیادی ویدیو با موضوع عملیات هوایی، تجهیزات و همچنین روایت‌های مرتبط با ارتش جمهوری اسلامی ایران.

مروری بر تعداد بازدیدها و واکنش‌ها نشان می‌دهد، در این مدت، ادعای حمله با جنگنده F-5 به پایگاه آمریکایی‌ها در کویت، یکی از اصلی‌ترین محورهای تولید محتوا بوده است؛ موضوعی که پیش‌تر نیز در فکت‌نامه آن را بررسی کرده بودیم.

در گزارش فکت‌نامه توضیح دادیم که اگرچه تصاویر ماهواره‌ای وقوع حمله و وارد شدن خسارت به پایگاه آمریکایی کمپ بوئرینگ در کویت را تایید می‌کنند، اما ادعای اجرای این حمله با جنگنده اف‌۵ ایرانی همچنان اثبات نشده است.از ادعای حمله با اف-۵ به پایگاه آمریکایی در کویت چه می‌دانیم؟

اما به جز این ادعا، ویدیوهای دیگری نیز در اینستاگرام بازنشر می‌شود که در آنها ادعاهایی درباره توانایی‌ها و عملیات ارتش در جریان جنگ ۴۰ روزه روایت می‌شود؛ ویدیوها و محتواهایی که به طور گسترده بازتاب پیدا می‌کند.

یکی از پربازدیدترین این ادعاها، مربوط به ادعای توضیح‌دادن جزئیات فنی رهگیری جنگنده F-16 توسط یک فروند جنگنده F-4 فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی است؛ این ادعا که در روزهای ابتدایی جنگ چهل روزه، یک جنگنده F-4 ایرانی، یک F-16 آمریکایی را در آسمان ایران هدف قرار داد و وادار به فرار کرد.

به عنوان مثال، ریلز منتشرشده در کانال اینستاگرامی «میم ژئوپل»، یکی از اکانت‌هایی است که این ادعا را مطرح می‌کند.

ویدیوی این کانال، رهگیری و آسیب رساندن یک فروند جنگنده F-16CJ آمریکایی به‌دست جنگنده F-4 فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی را با استفاده از انیمیشن به تصویر می‌کشد؛ موضوعی که پیش‌تر در کانال تلگرامی پرواز در اوج نیز منتشر شده بود.

صدایی که روی ویدیوی کانال «میم ژئوپل» قرار دارد می‌گوید: «اوایل جنگ ۴۰ روزه، یه جنگنده F-16 وایلد ویزل ارتش آمریکا از مرز عراق وارد آسمون ایران می‌شه. رادارهای ایران متوجه ورود این پرنده می‌شن. اما به جای درگیرکردن سامانه‌های پدافندی، یک فروند F-4 فانتوم نیروی هوایی ایران برای مقابله اعزام می‌شه. F-16 وایلد ویزل مخصوص شکار رادارها طراحی شده و معمولا با پاد HTS و موشک‌های AGM-88 HARM پرواز می‌کنه و با همین هدف هم وارد آسمان ایران شده بود. فانتوم ایرانی برای اینکه خودش رو از دید رادارها و آواکس‌های امریکایی پنهان کنه، با پرواز بسیار کم‌ارتفاع، تقریبا چسبیده به زمین به سمت F-16 حرکت می‌کنه. گفته می‌شه خلبان ایرانی با مانورهای فوق‌العاده تا فاصله‌ای نزدیک می‌شه که می‌تونه روی F-16 قفل راداری بگیره و در یک داگ‌فایت کوتاه موشک AIM-7 شلیک می‌کنه. طبق شایعات یا همین شلیک AIM-7 یا مانورهای شدید فرار باعث می‌شه F-16 آسیب ببینه و با کد اضطراری ۷۷۰۰ از منطقه خارج بشه. فانتوم ایرانی هم به خاطر همین مانورها دچار مشکل هیدرولیک می‌شه و با یک فرود سخت اما موفق به پایگاه برمی‌گرده.اینجاست که می‌فهمیم فقط خلبان ایرانیه که می‌تونه با فانتوم ۵۰ ساله یه F-16 مدرن رو غافلگیر کنه.»

در این ریلز به برخی موضوعات فنی درست مانند غلاف هدفگیری موشک ضدرادار AGM-88 هارم(HTS) که روی جنگنده F-16CJ نصب شده اشاره می‌کند اما موارد نادرست متعددی نیز در آن وجود دارد؛ به‌طوریکه انتشار دهنده محتوا هم در توضیحات این پست نوشته «اصالت این محتوا تایید یا رد نمی‌شود.»

مروری بر اسناد و شواهد نشان می‌دهد پیش‌تر، گزارش مشابهی با مضمونی مشابه نیز در خبرآنلاین به نقل از رسانه‌ای به نام Military Watch Magazine منتشر شده که محل درگیری جنگنده F-4 ایرانی و F-16CJ آمریکایی را بر فراز عربستان اعلام می‌کند، اما هیچ گزارش رسمی مبنی بر نفوذ جنگنده‌های نیروی هوایی جمهوری اسلامی به حریم هوایی عربستان سعودی وجود ندارد و همچنین سندی در این ارتباط در رسانه Military Watch Magazine ارائه نشده. در واقع منبع این خبر، صرفا هیات تحریریه این وبسایت است.

اما می‌توان ادعاهای این ویدیو را به ترتیب بررسی کرد.

۱- آیا جنگنده اف ۱۶ آمریکا به تنهایی پرواز می‌کند؟

در این ویدیو، به پرواز جنگنده اف ۴ در ارتفاع پایین و به دور از رادارها اشاره می‌شود. همزمان تصویری که این روایت به دست می‌دهد به‌گونه‌ای است که انگار جنگنده آمریکایی به صورت تک‌فروندی عملیات می‌کرده و اسکورت یا پشتیبانی نداشته است.

اما برخلاف این روایت، آنچه می‌دانیم این است که در شرایط واقعی نبرد، جنگنده‌های ارتش آمریکا به صورت تک‌فروندی چنین عملیاتی انجام نمی‌دهند.

برخلاف آنچه تصویر شده، در این شرایط، جنگنده‌ها به صورت چند فروندی پرواز می‌کنند که در زبان نظامی به آن استرایک پکیج (بسته ضربتی) گفته می‌شود.

جنگنده‌ F-16CJ یا EA-18G گراولر یک جنگنده تخصصی سرکوب پدافند هوایی نیروی دریایی آمریکا است و جلوتر از این دسته‌ها برای انجام وظیفه سرکوب سامانه‌های پدافندی و راداری پرواز می‌کنند. هر دو جنگنده، جدا از سلاح‌های تخصصی، می‌توانند موشک‌های هوا به هوا را برای دفاع از خود نیز حمل و پرتاب کنند.

در عملیات واقعی سرکوب پدافند هوایی (SEAD/DEAD)، F-16CJ هرگز به‌صورت تک‌فروندی عمل نمی‌کند. این هواپیما معمولا در ترکیب با هواپیماهای تخصصی‌تر پرواز می‌کنند؛ مانند EA-18G Growler (که با غلاف‌های ALQ-99 و موشک‌های AGM-88 قدرت اخلال و سرکوب بسیار بالاتری دارند) و همچنین تحت پوشش جنگنده‌های اسکورت (F-15C یا F-22/F-35).

اساسا مفهوم «استرایک پکیج» برای جلوگیری از همین سناریوهای فرضی طراحی شده است تا هیچ جنگنده‌ای تنها رها نشود و این امکان که یک هواپیمای قدیمی‌تر آن را غافلگیر کند وجود نداشته باشد.

۲- آیا جنگنده اف ۱۶ موشک هوا به هوا حمل می‌کند؟

جنگنده‌های F-16CJ در حین انجام هر نوع ماموریتی، برای دفاع از خود به موشک‌های هوا به هوا از نوع AIM-9X (کوتاه‌برد) و AIM-120 (میان‌برد/دوربرد) مسلح هستند و به دلایل فنی همیشه موشک‌های هوا به هوا به صورت پیش‌فرض در ریل‌های پرتاب نوک بال‌های این جنگنده‌ها قرار دارند.می‌دانیم بال این هواپیما در سرعت‌های بالا دچار لرزش می‌شود؛ پدیده‌ای که به آن فلاتر (Flutter) می‌گویند. بنابراین اگر نوک بال‌ها خالی باشد، این لرزش شدت می‌گیرد و می‌تواند به سازه آسیب بزند.

در واقع موشک‌ها یا حتی نمونه‌های آموزشی هم‌وزن آنها مثل وزنه‌ای عمل می‌کنند و لرزش را کاهش می‌دهند. به همین دلیل خلبانان و مهندسان ترجیح می‌دهند نوک بال‌ها هیچ‌وقت خالی نماند.

همچنین جنگنده F-16CJ با وجود ماموریت خاص سرکوب پدافند می‌تواند در نقش یک جنگنده چندمنظوره نیز عمل کند. این جنگنده توانایی حمل انواع تسلیحات استاندارد مانند بمب‌های هدایت ماهواره‌ای JDAM یا راکت‌های هدایت لیزری AGR-20 FALCO را دارد که علیه پهپاد استفاده می‌شود.

۳- جزئیات درباره سیستم رهگیری اف ۱۶

جنگنده F-16CJ (بلوک ۵۰/۵۲) مجهز به رادار AN/APG-68(V)9 با قابلیت نگاه به پایین/شلیک به پایین (توانایی شناسایی، ردیابی و درگیری با اهدافی که در ارتفاع پایین‌تر از جنگنده پرواز می‌کنند) قدرتمندی است. همزمان سیستم جنگ الکترونیک پیشرفته Angry Kitten یا ALQ-131، لینک داده Link-16 و پشتیبانی تقریبا همیشگی از هواپیماهای هشدار زودهنگام (AWACS) مانند E-3 Sentry یا E-2D نیز وجود دارد. این یعنی خلبان F-16CJ نه‌تنها رادار دشمن را از فاصله بسیار دور تشخیص می‌دهد، بلکه موقعیت تمام تهدیدات اطراف را بدون درنگ از طریق شبکه تاکتیکی دریافت می‌کند.

این در حالی است که می‌دانیم حتی پیشرفته‌ترین نسخه‌های ارتقایافته F-4 فانتوم نیروی هوایی ایران از نظر برد تشخیص، مقاومت در برابر جنگ الکترونیک و آگاهی موقعیتی، فاصله‌ای چنددهه‌ای با F-16CJ دارند.

۴- درباره توانایی‌های فنی اف ۴ چه می‌دانیم؟

در این ویدیو به موشک AIM-7 اسپارو نیز اشاره شده است. آخرین نسخه از این موشک که پیش از انقلاب وارد ایران شد، نمونه AIM-7E2 است. این موشک با هدایت نیمه‌فعال راداری (SARH) کار می‌کند؛ یعنی خود موشک رادار ندارد و از امواج راداری که جنگنده پرتاب‌کننده به‌طور مداوم روی هدف می‌تاباند برای هدایت استفاده می‌کند.

برد حداکثری آن در شرایط ایده‌آل (ارتفاع بالا و درگیری روبرو) حدود ۵۰ کیلومتر اعلام شده است؛ اما برد موثر عملیاتی علیه یک هدف مانوردهنده و مجهز به سیستم‌های جنگ الکترونیک بسیار کمتر و معمولا در محدوده ۱۵ تا ۲۵ کیلومتر قرار دارد. برای شلیک و هدایت موفق این موشک، جنگنده اف ۴ باید به فاصله نسبتا نزدیکی از F-16CJ برسد و رادار خود را به‌طور مداوم تا لحظه اصابت روی هدف قفل نگه دارد؛ کاری که در میدان نبرد واقعی بسیار دشوار است.

علاوه بر این، موشک‌های هوا به هوای مدرن AIM-120C/D که به‌صورت استاندارد روی ریل‌های نوک بال و زیر بال F-16CJ نصب هستند، قابلیت درگیری فراتر از برد بصری (BVR) با برد بیش از ۱۰۰ کیلومتر دارند. در حالی که اکثر موشک‌های هوا به هوای موجود روی ناوگان اف ۴ ایران (حتی نمونه‌های ارتقایافته) معمولا در رده نیمه‌فعال یا کوتاه‌بردتر قرار می‌گیرند و برای رسیدن به یک F-16CJ که در حال مانور دفاعی و استفاده از اخلالگرهای الکترونیکی است، شانس کمی دارند.

در شرایط جنگ الکترونیک، احتمال اینکه فانتوم بتواند قفل راداری پایدار روی F-16CJ نگه دارد، در عمل نزدیک به صفر است. F-16CJ مجهز به سامانه هشداردهنده راداری پیشرفته (RWR) است که فورا سیگنال روشنایی رادار فانتوم را تشخیص می‌دهد و خلبان یا سیستم خودکار می‌تواند اخلالگر الکترونیکی را فعال کند. سیستم‌های جنگ الکترونیک F-16CJ (مانند Angry Kitten یا ALQ-131) برای مقابله با رادارهای حریف طراحی شده‌اند و می‌توانند سیگنال روشنایی را مختل یا کاملا کور کنند. رادارهای فانتوم، حتی در نسخه‌های ارتقایافته، مقاومت بسیار کمتری در برابر اخلال الکترونیکی مدرن دارند و با مانورهای دفاعی، پرتاب چف (Chaff) و تغییر ارتفاع نیز به‌راحتی قفل شکسته می‌شود.

با توجه به سیستم‌های راداری پیشرفته جنگنده F-16CJ، هواگردهای همراه در استرایک پکیج و پشتیبانی مداوم هواپیماهای هشدار زودهنگام (آواکس)، قفل کردن و حفظ قفل راداری روی F-16CJ از سوی فانتوم ایرانی عملا غیرممکن است. سامانه هشداردهنده راداری (RWR) روی F-16CJ فورا سیگنال روشنایی رادار فانتوم را تشخیص می‌دهد و خلبان می‌تواند با فعال‌سازی اخلالگر الکترونیکی، پرتاب چف و فلر (Flare) یا مانور دفاعی، قفل را بشکند. علاوه بر این، F-16CJ از فاصله‌ای بسیار دورتر (بیش از ۵۰ تا ۱۰۰ کیلومتر) با موشک AIM-120 خود شلیک می‌کند. آواکس نیز موقعیت فانتوم را از قبل به تمام اعضای پکیج اعلام می‌کند.

موضوع دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، تفاوت تکنولوژی بین دو جنگنده است. سناریویی که در این ویدیو مطرح می‌شود در صورتی که با تکنولوژی چند دهه پیش رخ می‌داد، قابل باور بود، اما با تکنولوژی امروزی، از نظر عملیاتی غیرممکن است. در نهایت، حتی اگر فرض کنیم یک F-4 بتواند به فاصله نزدیک برسد، تفاوت در مانورپذیری، نسبت رانش به وزن، سیستم کنترل پرواز دیجیتال (Fly-by-Wire) و قابلیت‌های اویونیکی F-16CJ آن‌قدر زیاد است که شانس موفقیت یک درگیری نزدیک نیز عملا نزدیک به صفر خواهد بود.

بررسی شواهد فنی نشان می‌دهد که ادعای مطرح‌شده در ویدیوی اینستاگرامی میم ژئوپل مبنی بر رهگیری و آسیب‌رساندن اف ۴ فانتوم ایرانی به یک فروند F-16CJ آمریکایی در روزهای ابتدایی جنگ ۴۰ روزه، از نظر عملیاتی و فنی با واقعیت‌های فنی فاصله زیادی دارد.جنگنده‌های مدرن آمریکایی در قالب بسته‌های ضربتی چندفروندی و با پشتیبانی آواکس، اسکورت و جنگنده‌های تخصصی سرکوب پدافند عمل می‌کنند و برخلاف تصویری که در ویدیو ترسیم می‌شود، هرگز به‌صورت تک‌فروندی و بدون پوشش در معرض خطر قرار نمی‌گیرند.
علاوه بر این، تجهیزات الکترونیکی پیشرفته، رادارهای قدرتمند با قابلیت نگاه به پایین، موشک‌های دوربرد AIM-120 و سامانه‌های جنگ الکترونیک F-16CJ، امکان قفل پایدار و نزدیک شدن اف ۴ (که عمدتا به موشک‌های قدیمی‌تر نیمه‌فعال مانند AIM-7E2 متکی است) را عملا از بین می‌برد.
فاصله چنددهه‌ای بین فناوری این دو مدل هواپیما در حوزه‌هایی مانند آگاهی موقعیتی، مانورپذیری، نسبت رانش به وزن و مقاومت در برابر اخلال الکترونیکی، هرگونه سناریوی موفقیت‌آمیز برای فانتوم ایرانی را نزدیک به صفر می‌کند. این ادعا بیشتر به تصورات قدیمی جنگ‌های پیشین تعلق دارد و با واقعیت‌های تاکتیکی و فنی میدان نبرد امروزی سازگار نیست.