از ادعای حمله با اف-۵ به پایگاه آمریکایی در کویت چه می‌دانیم؟

این روزها و همزمان با انتشار گزارش شبکه NBC از خسارت‌های حملات جمهوری اسلامی به کشورهای خاورمیانه، موضوع حمله هوایی یک جنگنده F-5 نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (نهاجا) در کویت، توجه بسیاری از رسانه‌ها و کاربران شبکه‌های اجتماعی را به خود جلب کرده است.

گزارش ان‌بی‌سی نیوز درباره خسارات واردشده به پایگاه‌های آمریکایی در خاورمیانه طی حملات جمهوری اسلامی بود. در این گزارش به حمله هوایی یک جنگنده F-5 (نوع دقیق مشخص نشده) نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (نهاجا) به پایگاه نظامی کمپ بوئرینگ (Camp Buehring) در کویت اشاره شده‌است.

رسانه‌ها در ایران و همچنین کانال‌ها و حساب‌های کاربری در شبکه‌های اجتماعی، با اشاره به گزارش ان‌بی‌سی، مطالبی را با ادعای «یک خلبان ایرانی با یک جنگنده F-5 پایگاه‌های آمریکا در کویت را بمباران کرد» منتشر می‌کنند.

هرچند گزارش NBC هیچ اشاره‌ای به میزان خسارات، تلفات احتمالی، سرنوشت جنگنده یا خدمه آن نکرده و تاکنون مدرک مستقل تاییدکننده‌ای نیز منتشر نشده، اما رسانه‌های نزدیک به حکومت جمهوری اسلامی ایران آن را به طور گسترده بازنشر کرده‌ و آن را تلویحا تایید کرده‌اند (نمونه۱، نمونه۲، نمونه۳، نمونه۴). سخنگوی ارتش، سرتیپ محمد اکرمی‌نیا در تاریخ ۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ در مصاحبه تلویزیونی در این باره گفت:

«اخیرا یکی از رسانه‌های آمریکایی گزارشی منتشر کرده که بر اساس آن، جنگنده‌های اف-5 نیروی هوایی در عملیاتی موفق، توانسته‌اند از لایه‌های مختلف پدافندی که توسط آمریکایی‌ها طراحی شده بود عبور کنند و پایگاه مورد نظر را با دقت هدف قرار دهند. این عملیات به‌عنوان اقدامی موفق و کم‌نظیر اگر نگوییم بی‌نظیر ارزیابی شده است.»

مجموعه‌ای از ادعاهای بی‌اساس

موضوع حمله جنگنده ارتش ایران به پایگاه آمریکایی در کویت، واکنش‌های دیگری هم در شبکه‌های اجتماعی داشت. برخی با کنار هم گذاشتن آنچه در گزارش‌ها و گمانه‌زنی‌ها آمده، ابهام‌هایی را درباره آن مطرح کردند؛ مثل اینکه برای حمله به این پایگاه به جای اینکه جنگنده‌ها از بمب‌های هدایت‌شونده راه‌دور استفاده کنند، عملا تا بالای پایگاه پرواز کرده و بمب‌های خود را رها کرده‌اند و سوالی که مطرح می‌شود این است که چرا باید چنین ریسکی انجام داد. در ادامه هم این گمانه‌زنی مطرح شده که شاید شلیک اشتباهی جنگنده‌های کویتی به جنگنده‌های آمریکایی نیز در چنین فضای آشفته‌ای صورت گرفته باشد.

مساله شلیک اشتباه کویت حتی در ویدیوهای منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی نیز دیده می‌شود.

مثلا در این ویدیو، حوادثی مانند شلیک به خودی در کویت در روزهای نخست جنگ، بدون رائه هیچ سندی، به این ادعا ربط داده شد.

در رسانه‌های داخلی ایران هم، عملیات بمباران اهدافی در کردستان عراق با جنگنده F-4 فانتوم و همینطور تکرار ادعای بمباران پایگاه نظامیان آمریکا با استفاده از جنگنده های سوخو Su-24 فنسر در کویت انجام شده است، (لینک مطلب در فکتنامه) که برای هیچ کدام از این موارد سند و مدرک قطعی وجود ندارد.

همزمان با این ادعاها، برخی حساب‌های شبکه‌های اجتماعی هم ویدیوهای جعلی و ساخته‌شده با هوش مصنوعی را به عنوان ویدیوهای واقعی این عملیات بازنشر می‌کنند. به عنوان مثال ویدیویی که ما پیشتر در فکت‌نامه، ساختگی‌بودن آن را گزارش کرده بودیم، در روزهای گذشته با عنوان هواپیماهای منهدم‌شده به دست جنگنده اف - ۵ ایرانی بازنشر می‌شود؛ ویدیویی که با هوش مصنوعی ساخته شده و خرداد ۱۴۰۴ ادعا می‌شد مربوط به تخریب گسترده پایگاه هوایی نواتیم در جریان عملیات وعده صادق ۲ است.

از گزارش NBC درباره حمله اف-۵ ایران به پایگاه آمریکا در کویت چه می‌دانیم؟

گزارش NBC به نقل از منابع ناشناس (Anonymous Sources) دولتی در ایالات متحده و بدون ارائه هرگونه شواهدی از جمله مدارک تصویری، ویدیو یا هر نوع تایید رسمی وزارت جنگ آمریکا یا طرف کویتی منتشر شده‌است. این گزارش به ارزیابی موسسه آمریکایی اینترپرایز (AEI) هم استناد شده که بیانگر آمار کلی حملات جمهوری اسلامی ایران (بیش از ۱۰۰ هدف در ۷ کشور) اشاره کرده است.

حمله با پهپاد یا با اف ۵؟

اما پیش از انتشار خبر NBC نیوز در این ارتباط، ارتش اشاره خاصی به فعالیت‌های جنگنده‌های نیروی هوایی نکرده بود و تنها در اوایل جنگ اسناد تصویری از فعالیت جنگنده‌های ایرانی منتشر شده بود که در کنار آنها می بایست به موارد سرنگونی یاک ۱۳۰ از سوی نیروی هوایی اسرائیل و سرنگونی دو فروند سوخو Su-24 فنسر در نزدیکی حریم هوایی قطر نیز اشاره کرد. با این حال بعضی رسانه‌ها مدعی شدند که فرمانده ارتش در روزهای نخست جنگ، چنین ادعایی را مطرح کرده بود.

جدا از ادعاهای مطرح شده، می‌دانیم که حمله به کمپ بوئرینگ واقعا اتفاق افتاده‌است:

و ابعاد حملات صورت گرفته در رسانه‌های مختلف راستی آزمایی شده‌است.

اما چیزی که پیش از این هم درباره آن ادعا شده‌بود این بود که این حمله‌ها با پهپاد انتحاری «آرش» نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران اتفاق افتاده و در منابع ایرانی اشاره‌ای به اف-۵ نشده‌بود.

همچنین در طول جنگ در چندین مرتبه هواگردهای رزمی، ترابری و راهبردی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی و نیروی هوافضای سپاه پاسداران در پایگاه هایشان مورد حمله واقع شدند که منجر به انهدام تعدادی از این هواگردها گردید.

گزارش NBC چقدر امکان‌پذیر است؟

جنگنده F-5 در مجموع هفت جایگاه حمل تسلیحات دارد که دو جایگاه آن (در نوک بال‌ها) معمولا برای نصب موشک‌های هوا به هوای کوتاه‌برد AIM-9 Sidewinder استفاده می‌شود. حداکثر ظرفیت بار خارجی این جنگنده حدود ۷۰۰۰ پوند (۳۲۰۰ کیلوگرم) است که با نصب دو موشک AIM-9، بخش عمده آن برای تسلیحات هوا به زمین در اختیار خلبان قرار می‌گیرد. این جنگنده می‌تواند طیف گسترده‌ای از بمب‌های سقوط آزاد، خوشه‌ای و راکت را حمل کند اما به دلایل فنی و ساده بودن طراحی این جنگنده، فاقد قابلیت حمل و پرتاب سلاح‌های هدایت‌شونده دقیق یا دورایستا (Standoff) است و چنین توانایی‌هایی نیز بر روی جنگنده‌های F-5 ایرانی اجرایی نشده است.

بر اساس گزارش، حمله از ارتفاع پایین انجام شده است. در این حالت، محتمل‌ترین مهمات، بمب‌های سری Mk 80 (مانند Mk 82، Mk 83 یا Mk 84) مجهز به کیت ریتارد (Retarder Kit) هستند. این کیت شامل مجموعه دم با نیروی درگ بالا (مانند فین‌های چهارپره Snake Eye یا بالوت/کیسه هوا) است که بلافاصله پس از رها شدن بمب باز شده و سرعت آن را به شدت کاهش می‌دهد. هدف اصلی، اجازه دادن به هواپیما برای فرار ایمن از منطقه انفجار (blast pattern) قبل از اصابت بمب به هدف است. بدون کیت ریتارد، در پرواز ارتفاع پایین، خطر اصابت ترکش های بمب به خود هواپیما یا آسیب از موج انفجار بسیار بالاست و از این‌رو سناریویی غیر از این، عملاً غیرقابل توجیه است.

با این حال، استفاده از بمب‌های غیرهدایت‌شونده خطای اصابت را به شدت افزایش می‌دهد، به‌ویژه در محیطی که طرف مقابل (آمریکا و کویت) از سیستم‌های پدافندی زمین‌پایه کوتاه‌برد و میان‌برد، پوشش جنگنده‌های رهگیر و هواپیماهای آواکس بهره می‌برد. هر لحظه امکان رهگیری و انهدام وجود دارد و این شرایط برای خلبان F-5 بسیار استرس‌زا خواهد بود و به‌طور طبیعی دقت و عملکرد او را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

در مقابل، عبور از لایه‌های مختلف پدافندی تقریبا غیرممکن به نظر می‌رسد. جنوب غربی ایران (مناطق نزدیک خلیج فارس مانند بوشهر و خوزستان) فاقد پوشش کوهستانی است و پوشش جغرافیایی نسبتا صاف و همواری دارد. این شرایط جغرافیایی، پوشش راداری بسیار مناسبی را هم برای رادارهای زمینی و هم برای هواپیماهای آواکس فراهم می‌کند و خط دید راداری را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد. در نتیجه، شناسایی زودهنگام یک جنگنده نسل سوم مانند F-5 (با تکنولوژی دهه ۱۹۷۰) بسیار آسان‌تر است.

همچنین برای انجام چنین ماموریتی هواپیما می‌بایست به سیستم اخلالگر نوین و سیستم‌های رهاسازی چف و فلیر مجهز باشد تا بتواند تا حد امکان خطر را دور نگه دارد که جنگنده F-5E/F پایه چنین امکاناتی را در اختیار ندارد. همینطور این امکانات در مقابل لایه‌های پدافندی مختلف متشکل از سیستم‌های کوتاه بردی چون AN/TWQ-1 آونجر، موشک‌های دوش‌پرتاب استینگر، سامانه موشکی پاتریوت که تحت پوشش جنگنده های آمریکایی و کویتی فعالیت می کنند شانس بسیار کمی دارد به خصوص اینکه در چنین عملیات هایی نیاز به جنگنده های اسکورت، پوشش راداری و الکترونیکی مناسب است که ایران هیچ کدام از این موارد را به دلیل محدودیت ها در اختیار ندارد.

نمونه تاریخی دقیقا مشابه این وضعیت، عملیات طوفان صحرا (Desert Storm) در سال ۱۹۹۱ است. در ۲۴ ژانویه ۱۹۹۱، چهار فروند میراژ F1EQ عراقی با پرواز در ارتفاع بسیار پایین و با هدف بمباران تاسیسات نفتی در راس تنوره (Ras Tanura) وارد حریم هوایی عربستان سعودی شدند. علی‌رغم تلاش برای نفوذ غافلگیرانه، توسط هواپیمای آواکس شناسایی شدند. دو فروند F-15C سعودی به سرعت توسط AWACS هدایت شدند و ایگل‌های سعودی با دو موشک AIM-9 Sidewinder هر دو میراژ F1 را سرنگون کردند. این جنگنده‌ها حتی نتوانستند به نزدیکی هدف برسند. این نمونه نشان می‌دهد که حتی در شرایط مشابه (پرواز پایین و جنگنده قدیمی)، وجود پوشش آواکس و جنگنده‌های مدرن نسل چهارم، عملاً هر شانسی را از بین می‌برد.

با توجه به تکنولوژی F-5 که اکنون بیش از ۵۰ سال از طراحی اولیه آن می‌گذرد، شانس موفقیت چنین ماموریتی در برابر لایه‌های پدافندی چندلایه شامل رادار زمینی ،آواکس، جنگنده‌های رهگیر آمریکایی و کویتی، سیستم‌های پدافندی کوتاه برد و میان‌بردبسیار ناچیز است. احتمال شناسایی و انهدام این جنگنده پیش از رسیدن به هدف، بسیار بالاست و این حمله در عمل غیر قابل اجرا به نظر می‌رسد.

برخی از کاربران مدعی شده اند که حمله صورت گرفته در بازه زمانی رخ داده که آتش خودی جنگنده F/A-18 کویتی و سرنگونی سه فروند F-15E آمریکایی صورت پذیرفته که با توجه به این موضوع که بازه زمانی مشخصی برای گزارش ادعایی NBC نیوز ذکر نشده، نمی‌توان این موضوع را فارغ از واقعی یا جعلی بودن ماهیت حمله، تایید یا تکذیب کرد.

از قابلیت‌های جنگنده اف-۵ تایگر نهاجا چه می‌دانیم؟

جنگنده F-5 Freedom Fighter/Tiger II محصول شرکت Northrop Grumman(سابقا Northrop)، یک جت سبک، دوموتوره و مافوق صوت است که از دهه ۱۹۶۰ با هدف ارائه گزینه‌ای ارزان، ساده و چابک برای متحدان آمریکا به بازار عرضه شد. این هواپیما در نسخه‌های F-5A/B و پیشرفته‌تر F-5E/F تولید شد و بیش از ۲۶۰۰ فروند از آن ساخته شد. فلسفه طراحی اف-۵ معکوس کردن روند غالب دهه ۱۹۵۰ (ساخت جنگنده‌های بزرگ، سنگین و گران‌قیمت) بود. مزیت اصلی آن هزینه عملیاتی پایین، نگهداری آسان و توانایی فعالیت از پایگاه‌های ساده بود.

ایران از نخستین کاربران F-5 بود و از ۱۹۶۵ تحویل نسخه‌های A/B را آغاز کرد (حدود ۱۲۷ فروند)، سپس ۱۵ فروند RF-5 شناسایی و در دهه ۱۳۵۰ نیز ۱۶۶ فروند F-5E/F دریافت کرد. پیش از انقلاب، این جنگنده پس از F-4 Phantom II دومین جت پرشمار نیروی هوایی ایران بود (لینک۱ و لینک۲).

پس از انقلاب، F-5 در جنگ ایران و عراق در ماموریت‌های رزمی، پشتیبانی نزدیک، شناسایی و رهگیری نقش مهمی ایفا کرد و همچنان یکی از ستون‌های نیروی هوایی ایران باقی مانده است. با وجود پروژه‌های بومی مانند صاعقه و کوثر، محدودیت تحریم، فناوری و بودجه باعث شده بخش عمده ناوگان همان نمونه‌های پیش از ۱۳۵۷ با ارتقاهای محدود باقی بمانند.

با وجود انتشار اخبار حمله یک فروند F-5 ایرانی به پایگاه کمپ بوئرینگ در کویت و واکنش‌های گسترده رسانه‌ای و تحلیلی به آن، شانس موفقیت یک حمله هوایی مشابه با جنگنده‌ای نسل سوم مانند F-5 (یا نسخه‌های بومی آن مانند صاعقه) به پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، در شرایط جنگی واقعی و تحت پوشش کامل پدافندی، بسیار پایین ارزیابی می‌شود.

با وجود ادعای حمله صورت گرفته در روزهای نخستین جنگ، هیچ گونه اعلامیه یا خبری توسط ارتش یا دولت جمهوری اسلامی ارائه نشد و واکنش‌ها و تاییدهای صورت گرفته تماما پس از انتشار گزارش NBC نیوز صورت گرفته است.

پایگاه‌های آمریکایی در خلیج فارس، به‌ویژه پایگاه‌هایی مانند العدید در قطر، علی السالم و کمپ بوئرینگ در کویت، تحت لایه‌های چندگانه دفاع هوایی قرار دارند: رادارهای پیشرفته، سیستم‌های پاتریوت ،جنگنده‌های رهگیر (مانند F-15 ،F-16 و F-22)، هواپیماهای آواکس و جنگ الکترونیک. در چنین محیطی، نفوذ یک جنگنده غیر پنهانکار نسل سوم بدون پشتیبانی گسترده جنگ الکترونیک یا غافلگیری کامل، تقریباً غیرممکن است و ریسک شناسایی و انهدام آن بسیار بالاست.

در صورتیکه اثبات شود واقعا عملیات بمبارانی رخ داده، این رویداد استثنا بوده و نه قاعده. اکثر حملات موفق به پایگاه‌های آمریکایی در کویت و دیگر نقاط، با پهپادهای انتحاری و موشک‌های بالستیک انجام شده است. این حملات ارزان‌تر، کم‌ریسک‌تر و قابل تکرارتر هستند.

استفاده از جت جنگنده برای بمباران دقیق، نیازمند پرواز در ارتفاع پایین، نفوذ به عمق دفاع هوایی دشمن، هماهنگی با جنگ الکترونیک و تضمین خروج ایمن است. نمونه بارز پیچیدگی این مأموریت، حمله دو فروند سوخوی Su-24 فنسِر به سمت پایگاه العدید در قطر است که هر دو هواپیما پیش از رسیدن به هدف توسط جنگنده‌های F-15QA قطری سرنگون شدند که نشان داد که حتی سوخو-۲۴ که قابلیت نفوذ بهتر و برد بیشتری نسبت به F-5 دارد، در برابر دفاع هوایی یکپارچه و هوشیار، شانسی برای موفقیت نداشته است.