بررسی ادعاهای مطرح‌شده درباره سرنگونی جنگنده F-15 آمریکا

در هفته‌های اخیر مقام‌های جمهوری اسلامی ایران و برخی رسانه‌های نزدیک به حکومت مدعی شده‌اند پدافند جمهوری اسلامی ایران یک جنگنده F-15 آمریکایی را سرنگون کرده‌است. این ادعا پس از انتشار ویدیوهایی از سقوط چند جنگنده در کویت مطرح شد.

این ادعاها پس از انتشار ویدیوهایی از سقوط چند هواپیمای نظامی در منطقه مطرح شد و به سرعت در رسانه‌های حکومتی و برخی حساب‌های نزدیک به نهادهای نظامی بازنشر شد (لینک۱، لینک۲، لینک۳، لینک۴).

این ادعا را چند روز بعد نیز علی فدوی، جانشین فرمانده کل سپاه تکرار کرد. او در یک برنامه تلویزیونی گفت: «غیر از سه‌تایی که در کویت سقوط کردند، یک جنگنده F-15 آمریکایی را هم در جنوب تهران ساقط کردیم.» فدوی در ادامه اشاره کرد این اتفاق در منطقه‌ای در جنوب غربی استان تهران در همسایگی استان مرکزی افتاده‌است.

برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید مشخص کرد ویدیوها و گزارش‌هایی که به عنوان شواهد این ادعا منتشر شده‌اند به چه حادثه‌ای مربوط هستند، و سپس بررسی کرد آیا اساسا نشانه‌ای از سقوط یک جنگنده آمریکایی در خاک ایران وجود دارد یا نه. در ادامه همچنین بررسی می‌کنیم آیا پدافند هوایی جمهوری اسلامی از نظر فنی توان سرنگونی چنین جنگنده‌ای را دارد یا نه.

سقوط جنگنده‌های آمریکایی در کویت چه بود؟

منشا بسیاری از ادعاهای مطرح‌شده درباره سرنگونی جنگنده‌های آمریکایی، به مجموعه‌ای از ویدیوها مربوط به سقوط چند فروند جنگنده F-15E Strike Eagle نیروی هوایی ایالات متحده در آسمان کویت است. در این تصاویر، هواپیماهایی دیده می‌شوند که پس از اصابت یک پرتابه دچار آتش‌سوزی شده‌اند و در حال سقوط هستند. در برخی ویدیوها نیز خروج اضطراری خدمه و فرود با چتر نجات ثبت شده بود.

اما مدتی بعد منابع رسمی در کویت و ایالات متحده نیز حادثه هوایی را تایید کردند. گزارش‌های اولیه حاکی از آن بود که چند جنگنده آمریکایی در جریان یک عملیات نظامی در منطقه دچار سانحه شده‌اند. در ادامه نیز مشخص شد این هواپیماها به اسکادران‌های عملیاتی نیروی هوایی آمریکا تعلق دارند که در مأموریت‌های منطقه‌ای مستقر بوده‌اند.

بیانیه رسمی فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) تأیید کرد که سه فروند F-15E آمریکایی در کویت در یک حادثه آتش خودی درگیر شدند، هر شش خدمه اجکت کردند و کویت نیز حادثه را پذیرفت؛ اما این بیانیه نوع دقیق سامانه یا پلتفرم شلیک‌کننده را مشخص نکرد.

منشا آتش خودی در کویت

پس از انتشار تصاویر سقوط جنگنده‌ها، گمانه‌زنی‌های مختلفی درباره علت این حادثه مطرح شد. در ابتدا برخی روایت‌ها از احتمال سرنگونی به‌دست سامانه‌های پدافندی کویت می‌گفتند. اما گزارش‌های بعدی نشان داد علت حادثه چیز دیگری بوده است. اما در گزارش‌های بعدی چند منبع معتبر و تخصصی به‌طور مشخص‌تر به جنگنده F/A-18 نیروی هوایی کویت اشاره کرده‌اند.

وال‌استریت ژورنال گزارش داد که بر اساس یافته‌های اولیه و به نقل از افرادی آشنا با پرونده، یک جنگنده کویتی عامل سرنگونی سه F-15 بوده است. (لینک گزارش‌های مشروح دیگر Air & Space Forces Magazine و The Aviationist و TWZ در همین باره؛ منابع همه، ادعای وال استریت ژورنال است).

بنابراین می‌توان گفت: «شواهد رسانه‌ای معتبر به‌طور فزاینده‌ای به یک F/A-18 کویتی اشاره دارند، هرچند مقام‌های رسمی هنوز به‌صورت علنی این جزئیات را نهایی نکرده‌اند.»

ادعای سرنگونی F-15 در غرب ایران

پس از انتشار ویدیوهای سقوط جنگنده‌ها در منطقه خلیج فارس، در برخی حساب‌های شبکه‌های اجتماعی و کانال‌های تلگرامی ادعاهای دیگری نیز مطرح شد. یکی از این ادعاها به نقل از کانال ۱۴ اسرائیل می‌گفت پدافند جمهوری اسلامی یک جنگنده آمریکایی را در غرب ایران هدف قرار داده و ساقط کرده است.

در برخی از این پست‌ها ویدئوهایی از سقوط هواپیما یا انفجار در آسمان منتشر شد و به عنوان «تصاویر سرنگونی جنگنده آمریکایی در ایران» معرفی شد. در مواردی نیز بدون ارائه تصویر یا سند مشخص، تنها به نقل از «منابع آگاه» یا «گزارش‌های میدانی» گفته شد یک جنگنده آمریکایی در نزدیکی مرزهای غربی ایران هدف قرار گرفته است. یک مورد هم ویدیویی بدون ذکر نام هواپیما یا طرف درگیر، از سوی علی لاریجانی منتشر شد که البته مربوط به یک میگ-۲۹ (احتمالا نسخه دو سرنشین MiG-29UB) نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی بود و ربطی به این ادعا نداشت. اما همین ویدیو در شبکه‌های اجتماعی به عنوان سرنگونی اف-۱۵ به تست پدافند جمهوری اسلامی ایران، بازنشر شد.

با این‌حال بررسی این تصاویر و روایت‌ها نشان می‌دهد هیچ مدرک مستقلی برای وقوع چنین حادثه‌ای در خاک ایران وجود ندارد. هیچ تصویر ماهواره‌ای، گزارش رسمی، اطلاعیه هوانوردی، یا داده دیگری که سقوط یک هواپیمای نظامی در غرب ایران را تایید کند منتشر نشده است. در مواردی نیز مشخص شد ویدئوهایی که به عنوان «مدرک» این ادعا منتشر شده‌اند در واقع همان تصاویر سقوط هواپیماها در حادثه کویت هستند که با توضیحی متفاوت بازنشر شده‌اند.

در نتیجه، ادعای سرنگونی جنگنده آمریکایی در غرب ایران تاکنون با هیچ شاهد قابل راستی‌آزمایی پشتیبانی نشده است. سنتکام (فرماندهی مرکزی ایالات متحده) نیز در اینباره توییتی منتشر کرد و آن را رد کرد

ادعای سرنگونی F-15 در جنوب تهران

مهم‌ترین بیان رسمی ادعای سرنگونی جنگنده آمریکایی در ایران را علی فدوی، جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران، مطرح کرده است. او در یک برنامه تلویزیونی گفت: «غیر از سه‌تایی که در کویت سقوط کردند، یک جنگنده F-15 آمریکایی را هم در جنوب تهران ساقط کردیم.»

این اظهارات در برخی رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بازنشر شد و در کنار روایت‌های دیگر درباره سقوط جنگنده‌ها قرار گرفت. در این روایت، سقوط هواپیماها در کویت به عنوان بخشی از یک درگیری گسترده‌تر معرفی می‌شود و ادعا می‌شود یک جنگنده دیگر نیز در داخل ایران هدف قرار گرفته است.

با این حال، هیچ تصویر، گزارش میدانی، اطلاعیه هوانوردی یا داده مستقلی درباره سقوط یک جنگنده آمریکایی در جنوب تهران منتشر نشده است. در مواردی که هواپیماهای نظامی در نزدیکی مناطق شهری سقوط می‌کنند، معمولا تصاویر متعددی از محل حادثه، لاشه هواپیما یا عملیات امداد و نجات منتشر می‌شود. اما در مورد ادعای مطرح‌شده درباره جنوب تهران، چنین شواهدی وجود ندارد.

به همین دلیل، این ادعا نیز مانند روایت‌های مشابه درباره سرنگونی جنگنده در ایران، تاکنون با هیچ سند قابل راستی‌آزمایی پشتیبانی نشده است.

جنگنده‌های F-15E آمریکایی در کویت چه می‌کردند؟

بر اساس یکی از تصاویر موجود یک نفر از خدمه F-15E سرنگون شده و طرح موجود بر روی هلمت پروازی او، دستکم یکی از این جنگنده ها متعلق به اسکادران ۳۳۵ام ملقب به Chiefs مستقر در پایگاه هوایی سیمور جانسون، واقع در ایالت کارولینای شمالی هستند. پیشتر خبر اعزام این جنگنده‌ها به پایگاه هوایی موفق السلطی در اردن منتشر شده بود و این جنگنده‌ها پیش از این نیز در جریان جنگ ۱۲ روزه بین اسرائیل و جمهوری اسلامی در این پایگاه مستقر بوده‌اند.

همچنین این اسکادران از اولین واحدهای به کار گیرنده راکت‌های هدایت لیزری AGR-20F FALCO است که راه حلی موثر و ارزان برای رهگیری و انهدام پهپادهای انتحاری سپاه و ارتش است و می‌توان گفت به احتمال زیاد این جنگنده‌ها در حال گشت زنی برای مقابله با پهپادهای انتحاری و ایجاد پوشش هوایی برای جنگنده های تهاجمی بوده‌اند.

عکس بالا: تسلیحات جنگنده F-15E استرایک ایگل نیروی هوایی آمریکا که مسلح به چهار تیر موشک AIM-9X، چهار تیر موشک AIM-120C/D آمرام و چهار غلاف هفت تایی راکت هدایت لیزری AGR-20F FALCO در جریان عملیات خشم حماسی است که نشان می‌دهند هدفش مقابله با پهپادهاست.

آیا پدافند جمهوری اسلامی می‌تواند F-15 را سرنگون کند؟

پرسش مهم‌تر از ادعاهای مطرح‌شده این است که آیا پدافند هوایی جمهوری اسلامی اصولا از نظر فنی توان سرنگونی جنگنده‌ای مانند F-15 را دارد یا نه.

از نظر تئوریک، پاسخ مثبت است. F-15، با وجود آنکه یکی از پیشرفته‌ترین جنگنده‌های نسل چهارم در جهان محسوب می‌شود، در برابر سامانه‌های پدافند زمین‌به‌هوا مصون نیست. در صورت قرار گرفتن در برد یک سامانه پدافندی مدرن و شناسایی صحیح رادار، چنین هواپیماهایی نیز می‌توانند هدف قرار بگیرند. در بسیاری از جنگ‌ها نیز دیده شده که جنگنده‌های پیشرفته در برابر سامانه‌های زمین‌به‌هوا آسیب‌پذیر هستند.

جمهوری اسلامی در سال‌های گذشته مجموعه‌ای از سامانه‌های پدافندی برد متوسط و بلند را در اختیار گرفته یا توسعه داده است. مهم‌ترین این سامانه‌ها شامل S-300PMU-2 ساخت روسیه و سامانه‌های بومی مانند باور-۳۷۳، ۱۵ خرداد و سوم خرداد هستند. این سامانه‌ها به‌طور رسمی برای مقابله با اهدافی مانند هواپیماهای جنگنده، موشک‌های کروز و پهپادها طراحی شده‌اند و در صورت قرار گرفتن یک جنگنده در محدوده درگیری آنها، از لحاظ نظری امکان هدف قرار دادن آن وجود دارد (برخلاف ادعای رهگیری F-35 به دست پدافند جمهوری اسلامی ایران).

با این حال، توان تئوریک یک سامانه پدافندی لزوما به معنای وقوع چنین رویدادی در عمل نیست. در عملیات واقعی، سرنگونی یک جنگنده مدرن به عوامل متعددی بستگی دارد. جنگنده‌هایی مانند F-15 معمولا در قالب شبکه‌ای از سامانه‌های پشتیبانی عمل می‌کنند که شامل هواپیماهای هشدار زودهنگام، جنگ الکترونیک و اسکورت هوایی است. این شبکه می‌تواند توان کشف و درگیری سامانه‌های پدافندی را کاهش دهد یا مختل کند.

علاوه بر این، چنین جنگنده‌هایی اغلب از فاصله‌ای دورتر از برد بسیاری از سامانه‌های پدافندی عملیات انجام می‌دهند و تلاش می‌کنند وارد منطقه خطر نشوند. به همین دلیل، در بسیاری از موارد سرنگونی یک جنگنده مدرن تنها در شرایطی رخ می‌دهد که هواپیما وارد برد موثر سامانه پدافندی شده باشد یا در محیطی با پوشش راداری متراکم فعالیت کند.

در نتیجه، از نظر فنی نمی‌توان گفت سرنگونی یک جنگنده مانند F-15 برای پدافند جمهوری اسلامی غیرممکن است. اما در عین حال، وقوع چنین رویدادی نیازمند شواهد مشخصی مانند تصاویر لاشه هواپیما، گزارش‌های مستقل یا داده‌های قابل راستی‌آزمایی است؛ شواهدی که در مورد ادعاهای مطرح‌شده درباره سرنگونی F-15 در ایران تاکنون ارائه نشده‌اند.

عوامل منجر به سرنگونی F-15 آمریکایی با آتش خودی

۱) حجم بسیار بالای تهدیدات همزمان

ده‌ها موشک بالستیک و پهپاد ایرانی در حال ورود به حریم هوایی کشورهای خلیج فارس بودند. سامانه‌های پدافندی کویت (به‌ویژه آتشبارهای MIM-104 Patriot که پیشرفته‌ترین سیستم‌های آنها محسوب می‌شود) در حالت آماده‌باش حداکثری (highest alert level) قرار داشتند. زمان واکنش بسیار کوتاه بود (اغلب کمتر از چند ثانیه برای تصمیم‌گیری شلیک)، و اولویت اصلی جلوگیری از اصابت هرگونه تهدید به خاک کویت بود.

۲) پیچیدگی شناسایی دوست از دشمن (Identification Friend or Foe - IFF)

در منطقه نبرد، تعداد زیادی هواپیما، موشک بالستیک و پهپاد همزمان حضور داشتند(بر اساس بیانیه رسمی سنتکام) و آسمان پر از تهدیدات متقابل بود. جنگنده‌های F-15E آمریکایی برای شکار و مقابله با پهپادهای انتحاری سپاه، اغلب در ارتفاع پایین پرواز می‌کردند و مانورهای سریع و نزدیک به سطح زمین انجام می‌دادند. این رفتار پروازی (ارتفاع پایین، سرعت و الگوی حرکتی شبیه به اهداف کوچک و چابک) در کنار تداخل الکترونیکی شدید (جمینگ)، آسیب موقت، تنظیم نادرست در لحظه بحرانی، یا حتی از دست رفتن سیگنال IFF ممکن است باعث شده باشد که سامانه‌های پدافندی کویت آنها را به اشتباه به عنوان پهپاد انتحاری یا موشک کروز شناسایی و به سمت‌شان موشک شلیک کنند.

۳) تراکم بالای پرنده‌های دوست و دشمن در رادار

همزمان با پرواز جنگنده‌های آمریکایی، تهدیدات ایرانی (موشک‌ها، پهپادها و احتمالا هواپیماها) نیز در رادار ظاهر می‌شدند. تمایز سریع بین یک F-15E در حال پرواز در ارتفاع پایین و یک موشک بالستیک یا پهپاد مهاجم، برای اپراتورهای پدافند زمینی بسیار دشوار است؛ به‌خصوص وقتی چندین هدف همزمان روی صفحه رادار دیده می‌شوند و زمان تصمیم‌گیری بسیار محدود است.

۴) دکترین دفاعی احتیاطی (Shoot First, Ask Later)

در شرایط جنگی واقعی و تهدید بالستیک/پهپادی، بسیاری از کشورها (از جمله متحدان آمریکا در خلیج فارس) بر شلیک پیش‌دستانه به هر هدف مشکوک تأکید دارند تا از فاجعه جلوگیری شود. این رویکرد، هرچند از نظر حفاظت از خاک خود منطقی است، خطر آتش خودی را به طور چشمگیری بالا می‌برد، به‌ویژه وقتی هماهنگی کامل بین نیروهای ائتلاف (مانند لینک داده‌های مشترک IFF و کنترل هوایی) در لحظه بحران کامل نباشد.

آخرین مورد آتش به خودی نیز در ماه دسامبر ۲۰۲۴ و در جریان عملیات رزمی بر علیه حوثی های یمن رخ داد. در جریان دفع حملات پهپادی و موشکی حوثی ها بر علیه ناوگروه رزمی ناو هواپیمابر هری ترومن (CVN-75)، رزمناو گتیسبرگ (CG-64) به سوی چند فروند جنگنده F/A-18 سوپر هورنت نیروی دریایی آمریکا موشک پدافندی SM-2 شلیک کرد که باعث سقوط یک فروند F/A-18F سوپر هورنت متعلق شد. خدمه این سوپر هورنت توانستند با موفقیت از جنگنده سانحه دیده خروج اضطراری کرده و به دست نیروهای امداد بازیابی شوند. تحقیقات نیروی دریایی آمریکا نشان داد که این حادثه کاملاً قابل پیشگیری بود و ناشی از مشکلات ارتباطی، از دست رفتن مکرر لینک داده Link 16، خطا در شناسایی IFF و فشار محیط جنگی پرتنش (با حملات همزمان پهپاد و موشک حوثی‌ها) بوده است.

اما تعدادی از این آتش خودی‌ها نیز در دهه‌های اخیر مرگبار بوده‌اند. در عملیات آزادسازی عراق در سال ۲۰۰۳، سامانه پاتریوت ارتش آمریکا در یک حادثه آتش خودی مشابه، یک فروند جنگنده F/A-18C هورنت متعلق به اسکادران VFA-195 Dambusters نیروی دریایی آمریکا را به اشتباه ساقط کرد. این حادثه در ۲ آوریل ۲۰۰۳ (۱۳ فروردین ۱۳۸۲) رخ داد؛ جایی که خلبان نیروی دریایی آمریکا، ستوان ناتان دی. وایت (Lt. Nathan D. White)، در حال بازگشت از یک مأموریت بمباران بود. سامانه پاتریوت (PAC-3) مستقر در جنوب و مرکزی عراق، هواپیما را به اشتباه به عنوان یک موشک یا تهدید دشمن شناسایی کرد و دو موشک به سمت آن شلیک نمود. برخورد موشک باعث تخریب شدید هواپیما شد و خلبان ۳۰ ساله بلافاصله کشته شد.

سابقه سرنگونی F-15 در جهان

با وجود سابقه طولانی عملیاتی، موارد سرنگونی جنگنده F-15 نسبتا محدود بوده‌است، به‌ویژه در مقایسه با حجم استفاده عملیاتی این هواپیما از دهه ۱۹۷۰ تا امروز.در جریان عملیات توفان صحرا در سال ۱۹۹۱ میلادی، دو فروند F-15E با آتش پدافند هوایی عراق ساقط شدند و یا در سال ۲۰۱۱ نیز یک F-15E نیروی هوایی آمریکا در لیبی سقوط کرد که بعدا طی تحقیقات رسمی مشخص شد ناشی از نقص فنی بوده است. در سال ۲۰۱۸ یک F-15SA عربستان سعودی در جریان جنگ یمن مورد اصابت موشک زمین به هوا قرار گرفت و سقوط کرد که تصاویر آن منتشر شد. همچنین در چند مورد دیگر نیز F-15ها در سانحه‌های آموزشی یا فنی از دست رفته‌اند.

این موارد نشان می‌دهد اگرچه جنگنده‌های پیشرفته نیز می‌توانند در اثر پدافند یا حادثه از دست بروند، اما هر مورد معمولا با انتشار سریع تصاویر، اطلاعات خدمه و گزارش‌های رسمی همراه است؛ نشانه‌هایی که در ادعاهای مطرح‌شده درباره سرنگونی F-15 در ایران وجود ندارد.

بررسی ادعاهای مطرح‌شده درباره سرنگونی جنگنده F-15 به دست جمهوری اسلامی نشان می‌دهد منشا این روایت‌ها مجموعه‌ای از ویدئوها و گزارش‌هایی است که به سقوط چند جنگنده آمریکایی در کویت مربوط می‌شوند. این حادثه در ابتدا در شبکه‌های اجتماعی به شکل‌های مختلف روایت شد و در ادامه برخی رسانه‌ها و مقام‌های جمهوری اسلامی آن را به عنوان نشانه‌ای از درگیری مستقیم با ایالات متحده معرفی کردند.

با این حال، بررسی تصاویر منتشرشده، گزارش‌های رسمی و داده‌های موجود نشان می‌دهد سقوط ثبت‌شده مربوط به چند جنگنده آمریکایی در آسمان کویت بوده است. مقام‌های نظامی آمریکا اعلام کرده‌اند این حادثه در نتیجه آتش خودی رخ داده و ارتباطی با اقدام نظامی جمهوری اسلامی نداشته‌است.

در مورد ادعاهای مطرح‌شده درباره سرنگونی جنگنده آمریکایی در غرب ایران یا جنوب تهران نیز هیچ تصویر، گزارش میدانی یا داده مستقلی که وقوع چنین حادثه‌ای را تأیید کند منتشر نشده است. در حالی که سقوط یک جنگنده نظامی در نزدیکی مناطق شهری معمولا با انتشار گسترده تصاویر و گزارش‌ها همراه است، در این مورد هیچ نشانه قابل راستی‌آزمایی وجود ندارد.

در نتیجه، بر اساس شواهد موجود، ادعای سرنگونی جنگنده F-15 به‌دست جمهوری اسلامی تاکنون با هیچ مدرک مستقلی تأیید نشده و روایت‌هایی که در این باره مطرح شده‌اند به حادثه‌ای متفاوت در آسمان کویت مربوط می‌شوند.