از ماجرای مدرسه میناب چه می‌دانیم؟ / به روزرسانی

صبح روز شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴، حوالی ساعت ۱۰:۴۵ صبح دقایقی پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، دبستان و پیش‌دبستانی «شجره طیبه ندسا» در شهر میناب هدف حمله قرار گرفت. ندسا مخفف واژه «نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» است. این مدرسه در مجاورت مجموعه‌ سیدالشهدا نیروی دریایی سپاه پاسداران قرار دارد.

مقام‌ها و رسانه‌های ایران می‌گویند در این حمله بیش از ۱۶۰ نفر کشته و ده‌ها نفر زخمی شده‌اند؛ بخش بزرگی از قربانیان را کودکان تشکیل می‌دهند. با توجه به شمار بالای تلفات غیرنظامی از جمله دانش‌آموزان مدرسه و موقعیت خاص مدرسه در کنار یک سایت نظامی، این حادثه به سرعت در کانون توجه رسانه‌های بین‌المللی قرار گرفت و روایت‌های متفاوتی درباره نحوه اصابت، ماهیت هدف و مسئولیت حمله مطرح شد. یکی از شایعات اولیه این بود که ویدیو مربوط به میناب نیست و به انفجاری در پیشاور پاکستان ربط دارد.

ما در فکت‌نامه، در همان ساعات اولیه این ادعا را بررسی کردیم و نشان دادیم که ویدیو مربوط به میناب است و این ادعا که تصاویر مربوط به پیشاور است، نادرست است.

پرسش محوری این گزارش این است: آیا مدرسه هدف یک اصابت هدایت‌شده بوده یا نتیجه خطا در هدف‌گیری در مجاورت یک پایگاه نظامی؟

از زمان و مکان اصابت چه می‌دانیم؟

درباره حمله به مدرسه شجره طیبه ندسا در میناب، مجموعه‌ای از داده‌های تصویری، گزارش‌های رسانه‌ای و اظهارات رسمی منتشر شده است. بخشی از این اطلاعات از طریق تطبیق تصاویر ماهواره‌ای و ویدیوهای میدانی قابل تایید است، در حالی که برخی دیگر، به‌ویژه درباره تعداد تلفات و ماهیت دقیق اصابت، هنوز به‌طور مستقل راستی‌آزمایی نشده‌اند.

تصویر پلنت: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ / ساعت ۵:۵۸ صبح به وقت جهانی

تصویر پلنت: ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ / ساعت ۳:۴۰ صبح به وقت جهانی (۷ محل برخورد دیده می‌شود):

بررسی تصاویر تاریخی گوگل ارث نشان می‌دهد این ساختمان تا سال ۲۰۱۳ در محدوده دیوارهای مجموعه نظامی قرار داشته، اما در سپتامبر ۲۰۱۶ با احداث دیوارهای جدید و ایجاد ورودی‌های مستقل، از آن مجموعه جدا شده است.

نقشه گوگل در سال ۲۰۱۳ نشان‌دهنده اتصال مجموعه است. در گوشه بالا سمت راست ساختمان فعلی مدرسه هم برجک نگهبانی دیده می‌شود.

نقشه گوگل در سال ۲۰۱۸ نشان‌دهنده تفکیک مدرسه از محوطه نظامی با کشیدن دیوار است. دو برجک کنار مدرسه برداشته‌ شده‌اند.

محدوده «مجتمع سیدالشهدا» در میناب به‌عنوان یکی از پایگاه‌های نیروی دریایی سپاه پاسداران شناخته می‌شود و در گزارش‌های پیشین از استقرار «تیپ موشکی عاصف» در همین مجموعه یاد شده است. این مجموعه شامل ساختمان‌های اداری و پشتیبانی وابسته به نیروی دریایی سپاه است و در مجاورت مدرسه شجره طیبه قرار دارد. با این حال، جزئیات سازمانی و نحوه استقرار تجهیزات این یگان در منابع علنی به‌طور کامل منتشر نشده است. براساس تحقیق ایران‌وایر که در سال ۱۳۹۸ منتشر شده:

مجتمع مدارس «شجره طبیه» که شامل ۳۲ مدرسه است، وابسته به نیروی دریایی سپاه (ندسا) هستند... این مدارس در پیوند با نهادهای مذهبی و آموزشی مشهور به «بیت‌الزهرا»، یک شبکه مذهبی-آموزشی در استان‌های جنوبی کشور تشکیل داده است.

با حمله به میناب، نخستین ویدیوهای منتشر‌شده در رسانه‌ها، دو ستون دود بلند را نشان می‌داد.

تصاویر و ویدیوهای ویرانی دبستان و پیش‌دبستانی «شجره طیبه ندسا» ساعاتی پس از این حمله به‌طور گسترده در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها منتشر شد. چند رسانه بین‌المللی اعلام کردند موقعیت مدرسه را با تطبیق محتوای بصری با تصاویر ماهواره‌ای و نقشه‌های عمومی تایید کرده‌اند.

در این منطقه نظامی، ساختمانی با عنوان «درمانگاه شهید آبسالان» نیز قرار دارد که به فرماندهی بهداری نیروی دریایی سپاه تعلق دارد. این درمانگاه در سال ۲۰۲۵ افتتاح شده و ورودی مستقل از مجموعه نظامی دارد. تصاویر پس از حمله نشان می‌دهد نقاط اصابت در محوطه پایگاه و مدرسه به‌صورت مجزا قابل مشاهده‌اند.

در تصاویر ماهواره‌ای جدید، چند مرکز انفجار در داخل محدوده نظامی دیده می‌شود و ساختمان مدرسه نیز دچار تخریب متمرکز شده است. (نقاط قرمز رنگ محل برخورد است):

در بررسی‌های مبتنی بر تصاویر ماهواره‌ای آمده که ساختمان مدرسه تا ساعت ۱۰:۲۳ صبح سالم بوده است. بمباران در روایت‌های متعدد، حوالی ساعت ۱۰:۴۵ صبح به وقت محلی گزارش شده‌است.

الگوی تخریب

نخستین تصاویر منتشرشده از نمای جنوب‌شرقی ساختمان مدرسه نشان می‌دهد بخش میانی سازه دچار فروپاشی شدید شده است. سقف و دال‌های بتنی در یک محدوده متمرکز فرو ریخته و طبقه بالایی عملا به داخل حجم ساختمان سقوط کرده است. ستون‌های جلویی در ضلع شرقی تا حدی پابرجا مانده‌اند، اما دال‌های افقی میان آنها شکسته و به سمت پایین جمع شده‌اند.

الگوی آوار نشان می‌دهد تخریب عمدتا به‌صورت عمودی رخ داده و حجم اصلی ریزش در داخل رد پای سازه باقی مانده، نه آنکه به بیرون پرتاب شده‌باشد. در همین نما، بخش‌هایی از دیوارهای پیرامونی ایستاده‌اند، در حالی که قسمت مرکزی سقف به‌طور کامل فروریخته است. نشانه‌ای از دهانه بزرگ و گرد در سطح زمین یا جابه‌جایی گسترده جانبی سازه در قاب‌های موجود دیده نمی‌شود.

ترکیب تصاویر زمینی و نمای ماهواره‌ای نشان می‌دهد محدوده تخریب متمرکز، مساحتی در حدود ۲۰ در ۲۰ متر، معادل تقریبی ۴۰۰ متر مربع را در بر می‌گیرد. تمرکز ریزش در یک بلوک مشخص، شکل نسبتا مربعی محدوده تخریب و نبود مسیر برشی کشیده یا کانال تخریب طولی، با سناریوی نفوذ از بالا و آزاد شدن انرژی در حجم داخلی ساختمان سازگارتر است تا یک انفجار سطحی بیرون از سازه یا آسیب صرفاً ناشی از ترکش غیرمستقیم. چنین الگویی احتمال اینکه اصابت به طور مستقیم به ساختمان مدرسه صورت گرفته باشد، بیشتر از آن است که اصابت در اطراف ساختمان بوده باشد.

در خصوص «زاویه احتمالی اصابت»، نشانه‌های بصری موجود (فروپاشی متمرکز سقف در یک بلوک، باقی ماندن ستون‌ها، و نبود الگوی تخریب خطی) ما را به این جمع‌بندی موقت می‌رساند که زاویه برخورد محتمل‌تر در بازه متوسط تا بالا بوده است و با یک مسیر نزدیک به عمود سازگاری بیشتری دارد. اگر مهمات از بالا وارد سقف یا نزدیک لبه‌های بالایی شده و سپس در فضای داخلی یا بلافاصله پس از نفوذ منفجر شده باشد، انتظار می‌رود موج انفجار در حجم داخلی مصرف شود و نتیجه آن، فروپاشی عمودی دال‌ها و تخریب سنگین داخلی باشد، در حالی که دیوارهای پیرامونی و برخی اجزای قائم می‌توانند تا حدی پابرجا بمانند.

در تصویر نزدیک‌تر از ضلع جنوب‌شرقی، شکست دال‌های بتنی به‌صورت قطعات بزرگ و نسبتا یکپارچه دیده می‌شود که روی هم انباشته شده‌اند. برخی آرماتورها بیرون‌زده‌اند و قطعات بتن به‌صورت صفحات ضخیم فرو ریخته‌اند، نه به شکل پراکندگی وسیع ترکش‌های ریز در شعاع گسترده. ستون گوشه‌ای ساختمان هنوز ایستاده و ترک‌های مورب در دیوار مجاور دیده می‌شود، اما سازه به‌صورت کامل واژگون یا از پی کنده نشده است. این الگو نشان می‌دهد بار عمودی ناشی از فروپاشی دال‌ها نقش اصلی را در گسترش تخریب ایفا کرده و شکست به‌صورت پیشرونده از بالا به پایین توسعه یافته است، نه آنکه یک موج انفجاری جانبی گسترده سازه را از بیرون متلاشی کرده باشد.

برای «برآورد تقریبی انرژی انفجار» صرفا بر پایه خرابی سقف، ما تنها می‌توانیم یک بازه مهندسی مشروط ارائه دهیم، نه عدد قطعی. با فرض سازه بتن مسلح متداول اواخر دهه ۱۳۸۰ و ضخامت تقریبی دال در حدود ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متر، فروپاشی دالی به مساحت حدود ۴۰۰ متر مربع به معنای درگیر شدن جرمی در حد صدها تُن بتن در شکست و سقوط پیشرونده است.

میزان انرژی لازم برای ایجاد چنین خرابی به شدت به متغیرهایی مانند محل انفجار (داخل حجم یا بیرون)، میزان نفوذ پیش از انفجار، کیفیت بتن و آرماتور، و رفتار پیشرونده سازه وابسته است. برداشت اولیه این است که شدت رویداد با «انفجار متوسط تا سنگین در فضای داخلی یا پس از نفوذ» سازگارتر است تا انفجار سطحی بسیار بزرگ با اثر شعاعی گسترده (که معمولاً با دهانه برخورد واضح‌تر و آسیب سنگین‌تر به محیط اطراف همراه است).

برای دقیق‌سازی این برآورد، داده‌های کلیدی که فعلا نداریم عبارتند از: تصویر نزدیک از «نقطه ورود» روی سقف یا دیواره‌ها، جهت خم‌شدگی آرماتورهای بیرون‌زده، و هرگونه الگوی ترکش یا ترک شعاعی روی دال‌های باقی‌مانده که بتواند جهت موج و مسیر نفوذ را روشن کند و بقایای مهمات یا قطعات فیوز بمب.

مهمات استفاده‌شده احتمالی

یکی از بحث‌هایی که در این باره وجود دارد این سوال است که چه کسی به مدرسه حمله کرده؟ آیا پرتابه‌های آمریکایی یا اسرائیلی موجب مرگ این کودکان شد یا تسلیحات نظامی ایران؟

کسانی که می‌گویند جمهوری اسلامی موجب این کشتار است هم بر دو دسته‌اند؛ گروهی می‌گویند سپاه عمدا مدرسه را هدف قرار داده (لینک۱، لینک۲) تا در ابتدای جنگ بهانه‌ای برای مظلوم‌نمایی و هدایت جریان رسانه‌ای داشته باشد. گروهی هم می‌گویند انفجار بر اثر سقوط موشک سپاه پاسداران بر روی مدرسه افتاده و کودکان را کشته است (لینک۱) و حتی این ادعا مطرح شد که سپاه هم مسئولیت آن را پذیرفته است. در این باره ویدیوهایی هم منتشر شد که مشخص شد نادرست است مربوط به واقعه دیگری در استان زنجان است.

برای تقویت این فرض، نیاز به شواهدی مانند قطعات شناسایی‌پذیر پدافندی، الگوی ترکش متفاوت، یا گزارش مستقل از رهگیری نافرجام وجود دارد. در حال حاضر، تصاویر منتشرشده چنین شواهد قطعی‌ای ارائه نمی‌کنند. هیچ رد دودی هم از موشک عمل‌نکرده سپاه در تصاویر وجود ندارد. هیچ گزارش مستقل از رهگیری ناموفق هم وجود ندارد. هم‌زمان بخش‌های دیگر هم مورد حمله هوایی آمریکا قرار گرفته‌اند. بنابراین این ادعا پایه و اساسی ندارد.

اما با توجه به آنچه در بخش مهندسی تخریب توصیف شد، یعنی فروپاشی عمودی یک بلوک حدودا ۲۰ در ۲۰ متر، باقی‌ماندن نسبی ستون‌ها، نبود دهانه بزرگ و گرد در سطح زمین، و عدم مشاهده پراکندگی وسیع جانبی آوار، می‌توان سناریوهای احتمالی را با این الگو تطبیق داد.

نخست باید به این نکته توجه کرد که گزارش‌های میدانی از «شنیده نشدن صدای موتور جت در لحظه پیش از انفجار» سخن گفته‌اند؛ موضوعی که در صورت صحت، احتمال استفاده از موشک‌های کروز پرصدا مانند تاماهاوک یا SLAM-ER را کاهش می‌دهد و سناریوی استفاده از مهمات هواپرتاب سقوط آزاد یا گلایدی را تقویت می‌کند. البته این گزاره قطعی نیست، زیرا فاصله، جهت باد و ارتفاع پرتاب می‌تواند بر شنیده شدن صدا اثر بگذارد.

کلاس ۲۰۰۰ پوندی (GBU-31)

بمب‌های GBU-31 بر پایه Mk-84 یا نسخه نفوذگر BLU-109 حدود ۴۳۰ تا ۴۵۰ کیلوگرم ماده منفجره معادل TNT دارند. در انفجار سطحی، چنین جرمی از مواد منفجره معمولا دهانه برخورد بزرگ‌تر، آسیب گسترده جانبی و تخریب وسیع‌تر محیط اطراف را ایجاد می‌کند. شعاع ترکش مؤثر این کلاس می‌تواند تا چند صد متر برسد.

الگوی مشاهده‌شده در مدرسه، تخریب متمرکز در یک بلوک، بدون تخریب وسیع محیط پیرامونی و بدون جابه‌جایی گسترده جانبی سازه با انفجار سطحی کلاس ۲۰۰۰ پوندی همخوانی کامل ندارد. با این حال، اگر نسخه نفوذگر BLU-109 استفاده شده باشد و انفجار در عمق سازه رخ داده باشد، تمرکز انرژی در داخل می‌تواند توضیح‌دهنده فروپاشی عمودی باشد، هرچند انتظار می‌رود آثار دهانه نفوذ یا آسیب پیرامونی بارزتری دیده شود. در وضعیت فعلی تصاویر، این سناریو ممکن اما نه غالب به نظر می‌رسد.

در تصویر زیر جنگنده چند منظوره F/A-18F سوپر هورنت متعلق به اسکادران VFA-41 Black Aces مستقر بر روی ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن (CVN-72) که در کنار آن سه تیر بمب هدایت GPS دو هزار پوندی GBU-31V4/B قرار دارد، دیده می‌شود. این بمب‌ها مجهز به نفوذگر BLU-109 هستند که قدرت نفوذ ۴۸ تا ۷۲ اینچ (۱٫۲۲ تا ۱٫۸۳ متر) در بتن مسلح را دارند.

تاریخ انتشار عکس : ۲ مارس ۲۰۲۶ / ناشر: روابط عمومی سنتکام (CENTCOM Public Affairs)

کلاس ۱۰۰۰ پوندی (GBU-32)

بمب GBU-32 با حدود ۱۷۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم ماده منفجره، تعادلی میان قدرت تخریب و کنترل شعاع جانبی ایجاد می‌کند. شعاع کشنده مستقیم آن به‌مراتب کمتر از کلاس ۲۰۰۰ پوندی است و در صورت نفوذ یا انفجار در داخل ساختمان، می‌تواند فروپاشی یک بلوک سازه‌ای را بدون ایجاد دهانه عظیم سطحی یا تخریب شعاعی وسیع ایجاد کند.

الگوی تخریب مشاهده‌شده، یعنی ریزش پیشرونده سقف و دال‌ها در محدوده‌ای محدود و باقی ماندن نسبی سازه‌های عمودی، با این کلاس سازگاری دارد، به‌ویژه اگر انفجار پس از نفوذ در سقف یا طبقه فوقانی رخ داده باشد. اما چون متریال به‌کاررفته و ساختمان قدیمی‌است، ممکن است بمب های سبک‌تری مانند کلاس ۵۰۰ پوندی، احتمال بیشتری داشته باشد.

کلاس ۵۰۰ پوندی (GBU-38 / GBU-54)

این کلاس با حدود ۸۷ تا ۹۵ کیلوگرم ماده منفجره، شعاع کشنده مستقیم بسیار محدودتری دارد. در صورت اصابت مستقیم به ساختمان بتن مسلح، می‌تواند یک بخش محدود را تخریب کند، اما فروپاشی کامل حدود ۴۰۰ متر مربع از دال‌های بتنی معمولاً نیازمند یا اصابت دقیق به نقطه سازه‌ای حساس یا وقوع شکست پیشرونده ثانویه است.

این سناریو از محتمل‌ترین گزینه‌هاست و حجم آوار و شدت شکست دال‌ها نشان می‌دهد انرژی آزادشده احتمالا از کلاس ۵۰۰ پوندی بوده است، مگر آنکه ساختار سازه از نظر مهندسی ضعیف‌تر از حد متعارف بوده باشد. این ضعف، در سازه‌های مدارس میناب قبلا هم گزارش شده‌بود. ویدیو زیر نشاندهنده تاثیر استفاده نیروی هوایی اوکراین از بمب ۵۰۰ پوندی GBU-62 JDAM-ER بر علیه نیروهای روسیه است:

در تصویر زیر بمب‌های هدایت GPS پانصد پوندی (۲۲۷ کیلوگرمی) GBU-38V2/B آماده سوار شدن بر روی جنگنده‌های F/A-18E سوپر هورنت مستقر بر روی ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن (CVN-72) دیده می‌شود. سوپر هورنت‌های در تصویر به ترتیب متعلق به اسکادران های VFA-14 Top Hatters (جنگنده سمت راست تصویر-NG211) و VF-151 Vigilantes (سمت چپ تصویر-NG402) هستند.

تاریخ انتشار عکس : ۲ مارس ۲۰۲۶ / ناشر: روابط عمومی سنتکام (CENTCOM Public Affairs)

AGM-154C JSOW

این مهمات گلایدی با سرجنگی حدود ۲۲۵ کیلوگرم دو مرحله‌ای و قابلیت نفوذ تا حدود ۱/۵ متر بتن، طراحی شده تا انرژی خود را در داخل هدف متمرکز کند. در صورت انفجار پس از نفوذ، تخریب داخلی شدید و آسیب جانبی کنترل‌شده‌تری ایجاد می‌شود. نبود پراکندگی وسیع جانبی و تمرکز تخریب در حجم داخلی، با چنین سناریویی همخوانی قابل توجهی دارد.

از منظر الگوی تخریب، JSOW یا مهمات نفوذگر مشابه می‌توانند توضیح دهند چرا سازه در محدوده‌ای مشخص فروپاشیده اما دیوارهای مجاور به‌طور گسترده آسیب ندیده‌اند.

(در روزهای بعد از انتشار این مقاله ویدیویی منتشر شد که در پایان این مطلب، به‌روزرسانی در باره آن در پایین این گزارش قرار داده شده‌است.)

گزینه‌های کم‌احتمال‌تر

موشک‌های کروز مانند SLAM-ER معمولا علاوه بر انفجار، نشانه‌های بارزتری از مسیر پرواز و گاه آثار برخورد زاویه‌دار ایجاد می‌کنند. همچنین در بسیاری از موارد صدای پیش از اصابت یا بقایای شاخص بدنه گزارش می‌شود. در تصاویر موجود چنین نشانه‌هایی به‌طور واضح دیده نشده است. همچنین موشک AGM-114 هلفایر با سرجنگی ۸ تا ۹ کیلوگرمی به‌وضوح برای ایجاد چنین فروپاشی گسترده‌ای ناکافی به نظر می‌رسد و با حجم تخریب مشاهده‌شده سازگار نیست.

موشک‌های زمین‌به‌زمین مانند ATACMS یا PrSM نیز با توجه به شعاع تخریب و الگوی معمول دهانه انفجار سطحی، انتظار ایجاد آسیب گسترده‌تر محیطی را به همراه دارند. علاوه بر این، استفاده از چنین سامانه‌هایی در این جغرافیا مستلزم شرایط عملیاتی خاصی است که تاکنون شواهد مستقلی درباره آن منتشر نشده است.

در مجموع بر اساس داده‌های فعلی تصویری، الگوی تخریب بیشتر با یک مهمات هدایت‌شونده هواپرتاب کلاس متوسط تا سنگین که پس از نفوذ یا در فضای داخلی منفجر شده، سازگار است تا یک انفجار سطحی بسیار بزرگ یا یک اصابت کم‌انرژی.

نمونه اصابت مستقیم: تخریب کامل ساختمان دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام با بمب‌های هدایت‌شونده سری JDAM پرتاب شده از جنگنده‌های اسرائیلی

سناریوهای احتمالی

برای بررسی سناریوهای احتمالی باید ببینیم درباره مسئولیت عملیات چه می‌دانیم. بر اساس شواهد موجود و گزارش منتشر شده توسط روزنامه تایمز آف اسرائیل و به نقل از نیروی دفاعی اسرائیل (IDF)، از عملیات خشم حماسی (Epic Fury) حیطه عملیاتی نیروهای آمریکایی در جنگ علیه جمهوری اسلامی، ساحل جنوبی ایران و مناطقی از استان فارس بوده است.

هواگردها، ناوشکن‌های کلاس آرلی برک و سامانه‌های توپخانه‌ای راکتی نیروهای مسلح آمریکا طیف وسیعی از تسلیحات را بر علیه اهدافشان در خاک ایران استفاده کرده‌اند که تمامی این تسلیحات از نوع هدایت دقیق است. در بریف ارتش آمریکا، اینفوگرافیک از گستردگی حملات نشان داده شد. در این تصویر میناب نیز جزو اهداف دیده می‌شود:

با این حال، نه اسراییل و نه آمریکا مسئولیت مشخص اصابت به مدرسه را به‌صورت رسمی نپذیرفته‌اند و موضوع را «در حال بررسی» اعلام کرده‌اند. با بررسی ویدئوی مدرسه و تخریب بخشی از بافت مدرسه، با وجود ادعای جمهوری اسلامی مبنی بر هدف‌گیری عمدی، مدرکی دال بر عمدی بودن حمله صورت گرفته هنوز در دسترس نیست با وجود اینکه این مدرسه در یک منطقه نظامی قرار داشته است. تصاویر و ویدئوهای موجود عمدتا ویرانی گسترده ساختمان، آواربرداری، کوله‌پشتی‌ها و وسایل دانش‌آموزی در میان آوار، و تلاش‌های امدادی را نشان می‌دهند، اما تحلیل دقیق نوع اصابت (مستقیم یا انفجار نزدیک) تنها از روی این ویدیوها قابل تعیین قطعی نیست.

با توجه به تخریب شدید بخشی از مدرسه و گزارش‌های متعدد، این مکان در نزدیکی مجموعه سازمانی و پایگاه مرتبط با نیروی دریایی سپاه قرار دارد. این نزدیکی جغرافیایی باعث می‌شود احتمال خسارت جانبی ناشی از هدف‌گیری یک سایت نظامی مجاور، بسیار محتمل به نظر برسد، نه لزوما حمله مستقیم به خود مدرسه به عنوان هدف غیرنظامی.

بمب‌های هدایت‌شونده سری JDAM (مخفف Joint Direct Attack Munition) قابلیت برنامه‌ریزی زاویه برخورد نهایی را از صفر تا ۹۰ درجه (عمودی خالص) دارند که این ویژگی توسط کیت هدایت GPS/INS و سطوح کنترل هوایی اجرا می‌شود. طبق دفترچه تاکتیکی رسمی JDAM و اسناد نیروی هوایی آمریکا، زاویه ۹۰ درجه نه تنها برای اهداف خاص، بلکه به‌طور کلی به‌عنوان گزینه توصیه‌شده برای اکثر سناریوهای عملیاتی در نظر گرفته می‌شود؛ زیرا این زاویه اجازه می‌دهد بمب پس از رها شدن، مسیر پیچیده‌تری را طی کند و زمان پرواز طولانی‌تری داشته باشد. این زمان بیشتر، فرصت بیشتری برای سیستم هدایت فراهم می‌آورد تا خطاهای اولیه مسیر (مانند انحراف باد، خطای ترازگیری یا عدم دقت اولیه) را فیلتر و اصلاح کند و دقت نهایی را به کمتر از ۵ متر برساند.

در حالت کلی (نه فقط نفوذ در سنگرهای بتنی)، توصیه به زاویه برخورد ۹۰ درجه به دلیل بهره‌برداری از دقت افقی برتر GPS نسبت به دقت عمودی است؛ زاویه‌های شیب‌دارتر (۶۵ درجه و بالاتر) باعث می‌شوند بمب انرژی بیشتری صرف مانور میانی کند و سیستم موقعیت‌یابی اینرسیال/GPS فرصت بیشتری برای تصحیح مداوم موقعیت داشته باشد. بر اساس همان دفترچه تاکتیکی، زاویه‌های بالا، زمان پرواز را افزایش می‌دهند و خطاهای ارتفاع را کاهش می‌دهند، در حالی که زاویه‌های کم (زیر ۳۰ درجه) منطقه قابل قبول رها (LAR) را محدود کرده و فرصت اصلاح را کم می‌کنند. این قابلیت همچنین اجازه می‌دهد بمب از جهت متفاوتی نسبت به هواپیمای پرتاب‌کننده به هدف نزدیک شود و ریسک شناسایی کاهش یابد.

این فناوری از طریق الگوریتم‌های هدایت ترکیبی (Blended Control Law) و تنظیم پارامترهای از پیش برنامه‌ریزی‌شده اجرا می‌شود و حتی در شرایط اختلال جزئی GPS، عملکرد را حفظ می‌کند. منابع معتبر مانند اسناد بوئینگ (سازنده بمب أ‌َ-۳۲ ) و گزارش‌های عملیاتی تأیید می‌کنند که انتخاب زاویه ۹۰ درجه (یا نزدیک به آن) JDAM را به سلاح انعطاف‌پذیرتری تبدیل کرده و در عملیات واقعی، با فراهم کردن زمان بیشتر برای اصلاح مسیر، دقت و اثربخشی کلی را به‌طور قابل توجهی افزایش داده است.

سناریو اول: خطای اطلاعاتی یا بانک هدف قدیمی

می‌دانیم که پیش از تاسیس مدرسه، این ساختمان وجود داشته و اتفاقا در درون منطقه نظامی و پشت سیم‌خاردار و برجک نگهبانی بوده‌ست. در این فرض، ساختمان مدرسه همچنان در برخی بانک‌های هدف به‌عنوان بخشی از مجموعه نظامی ثبت بوده و تغییر کاربری و تفکیک فیزیکی سال ۲۰۱۶ در داده‌های هدف‌گیری منعکس نشده است. چنین خطاهایی در مخاصمات پیشین نیز گزارش شده‌اند؛ به‌ویژه در مواردی که ساختمان‌ها تغییر کاربری داده اما به‌روزرسانی داده‌های اطلاعاتی با تاخیر انجام شده است.

نقطه قوت این سناریو آن است که می‌تواند «اصابت دقیق» را با «هدف‌گیری غیرنظامی ناخواسته» جمع کند. نقطه ضعف آن، مستلزم پذیرش نقص جدی در چرخه به‌روزرسانی اطلاعات در عملیاتی است که به‌عنوان دقیق و مبتنی بر داده‌های به‌روز معرفی شده است.

سناریو دوم: خسارت جانبی ناشی از هدف‌گیری مجموعه نظامی

در این فرض، هدف اصلی تاسیسات نظامی مجاور بوده و مدرسه در اثر خطای چند ۱۰ متری در نقطه اصابت، انحراف جزئی مسیر یا اختلال هدایت در شرایط جنگ الکترونیک آسیب دیده است. حمله هم‌زمان به بیشتر ساختمان‌های پایگاه «سیدالشهدا» این سناریو را از نظر زمانی قابل تصور می‌کند.

با این حال، تمرکز تخریب در یک بلوک مشخص از مدرسه و سالم ماندن بعضی از آنها، این فرض را پیچیده می‌کند. اگر خطای صرف CEP رخ داده باشد، انتظار می‌رود الگوی آسیب تصادفی‌تر یا توزیع‌شده‌تر باشد، نه فروپاشی متمرکز یک بخش خاص ساختمان مدرسه.

سناریو سوم: خطای داخلی یا سقوط پدافند

در این سناریو، پرتابه یا بقایای آن متعلق به موشک‌های سپاه یا پدافند ارتش بوده که پس از رهگیری ناموفق یا نقص فنی سقوط کرده است. برای تقویت این فرض، نیاز به شواهدی مانند قطعات شناسایی‌پذیر پدافندی، الگوی ترکش متفاوت، یا گزارش مستقل از رهگیری نافرجام وجود دارد.

در حال حاضر، تصاویر منتشرشده چنین شواهد قطعی‌ای ارائه نمی‌کنند. هیچ رد دودی هم از موشک عمل‌نکرده سپاه وجود ندارد. هیچ گزارش مستقل از رهگیری ناموفق هم وجود ندارد. هم‌زمان بخش‌های دیگر هم مورد حمله هوایی آمریکا قرار گرفته‌اند. با این حال، بدون دسترسی به بقایای فیزیکی یا گزارش کارشناسی رسمی، رد کامل این احتمال نیز ممکن نیست.

سناریو چهارم: هدف‌گیری عمدی مدرسه

این سناریو مستلزم آن است که ساختمان مدرسه به‌عنوان هدف مستقل انتخاب شده باشد. برای اثبات چنین فرضی، باید شواهدی از استفاده نظامی فعال از ساختمان در زمان حمله، حضور تجهیزات یا فرماندهی نظامی در آن، یا الگوی هدف‌گیری مشابه در سایر نقاط وجود داشته باشد.

تا این لحظه، داده‌های علنی موجود چنین شواهدی را به‌طور مستقل تأیید نمی‌کنند. صرف وابستگی اداری مدرسه به نهادی نظامی یا مجاورت جغرافیایی آن با یک پایگاه، به‌تنهایی معیار تبدیل آن به هدف نظامی محسوب نمی‌شود.

اطلاعات گمراه‌کننده رسانه‌ی از آمار تلفات و خاکسپاری

گزارش‌های مختلف بر سنگین بودن تلفات و کودک بودن بخش بزرگی از قربانیان تاکید دارند، اما عدد دقیق محل اختلاف است. در یک روایت خبری، به نقل از مقام‌های جمهوری اسلامی ایران از «بیش از ۱۶۰ کشته» یاد شده و همزمان تصریح می‌شود که راستی‌آزمایی مستقل ممکن نبوده است.

در ساعات و روزهای پس از حمله، علاوه بر تصاویر و ویدیوهای مربوط به ویرانی مدرسه، مجموعه‌ای از تصاویر یا ادعاهای نادرست نیز در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. این موارد نمونه‌ای از آشفتگی اطلاعاتی در فضای اولیه پس از بحران است که تشخیص تصویر معتبر از محتوای بازنشرشده قدیمی را دشوار می‌کند.

در مورد تعداد قربانیان نیز اختلاف روایت وجود دارد. مهدی کشت‌دار، مدیرعامل خبرگزاری میزان، متعلق به قوه قضاییه، ۱۲ اسفند اعلام کرد که ۱۱۰ دانش‌آموز شامل ۶۶ پسر و ۵۴ دختر در جریان حمله به این مدرسه کشته شدند. همان روز روزنامه ایران به نقل از محمد رادمهر ‌فرماندار شهرستان میناب فهرستی دست‌نویس از نام قربانیان این حمله منتشر کرد که در آن نام ۴۴ پسر و ۷۶ دختر به چشم می‌خورد.

بعضی دیگر از مقام‌های جمهوری اسلامی ایران از «بیش از ۱۶۰ کشته» سخن گفته‌اند و رسانه‌های مختلف بر سنگین بودن تلفات و کودک بودن بخش بزرگی از قربانیان تأکید کرده‌اند. با این حال، بسیاری از گزارش‌ها همزمان تصریح کرده‌اند که راستی‌آزمایی مستقل آمار اعلام‌شده ممکن نبوده است.

تاکنون فهرست اسامی کامل و قابل تطبیق با منابع مستقل منتشر نشده و دسترسی ناظران بیرونی به محل حادثه نیز محدود بوده است. بنابراین، در حالی که اصل سنگینی تلفات به‌طور گسترده گزارش شده، عدد دقیق همچنان در وضعیت «تایید نشده» قرار دارد.

واکنش‌های مقامات آمریکایی و اسرائیلی

در تصاویر عمومی و داده‌های ماهواره‌ای موجود، نشانه‌ای آشکار از سکوی پرتاب موشک، انبار مهمات یا استقرار مستقیم سامانه‌های رزمی در مجاورت بلافصل ساختمان مدرسه دیده نمی‌شود. با این حال، نبود چنین نشانه‌هایی در تصاویر تجاری به‌تنهایی نمی‌تواند درباره ماهیت کلی فعالیت‌های نظامی در مجموعه سیدالشهدا حکم قطعی صادر کند، زیرا بسیاری از یگان‌های موشکی ساحلی در سازه‌های استتار شده، زیرزمینی یا پراکنده فعالیت می‌کنند.

از منظر حقوق مخاصمات مسلحانه، وجود یک یگان نظامی در محدوده شهری اهمیت دارد، اما صرف مجاورت جغرافیایی یک هدف نظامی با یک ساختمان آموزشی، آن ساختمان را به هدف نظامی تبدیل نمی‌کند. معیار تعیین‌کننده، «کاربری واقعی و نظامی در زمان حمله» است، نه وابستگی اداری یا نزدیکی مکانی.

در سطح سیاسی، ایالات متحده اعلام کرده «آگاهانه مدرسه‌ای را هدف قرار نمی‌دهد». مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، گفته است اگر این حمله توسط نیروهای آمریکایی انجام شده باشد، پنتاگون آن را بررسی خواهد کرد و تأکید کرده که هدف‌گیری عمدی مدارس در دکترین نظامی آمریکا وجود ندارد. فرماندهی مرکزی آمریکا نیز اعلام کرده گزارش‌های مربوط به آسیب غیرنظامیان را بررسی می‌کند، اما مسئولیت مستقیم این حادثه را تأیید نکرده است. اسرائیل نیز مسئولیت مشخصی برای این مورد نپذیرفته و نماینده این کشور در سازمان ملل به روایت‌های متفاوت موجود اشاره کرده است.

در مقابل، مقام‌های جمهوری اسلامی این حمله را عمدی توصیف کرده‌اند و آمار تلفات را بیش از ۱۶۰ نفر اعلام کرده‌اند؛ آماری که تاکنون راستی‌آزمایی مستقل نشده است. نهادهایی مانند یونسکو نیز یادآور شده‌اند که حمله عمدی به مدرسه یا هر سازه غیرنظامی دیگر، در صورت اثبات، می‌تواند مصداق جرم جنگی باشد.

از منظر حقوق مخاصمات مسلحانه، بررسی این حادثه در سطح یک پرونده احتمالی «جنایت جنگی» زمانی مطرح می‌شود که شواهد قابل اتکا نشان دهد یک هدف غیرنظامی مانند مدرسه، عمدا هدف قرار گرفته است یا حمله‌ای علیه یک هدف نظامی به‌گونه‌ای انجام شده که اصل تفکیک و تناسب رعایت نشده و فرماندهان می‌دانسته‌اند یا باید می‌دانسته‌اند که تلفات غیرنظامی نامتناسب ایجاد خواهد شد.

همچنین اگر مشخص شود نیروهای نظامی از یک مدرسه برای مقاصد نظامی استفاده کرده‌اند و در نتیجه آن را در معرض حمله قرار داده‌اند، یا برعکس، اگر حمله‌کننده بدون بررسی کافی ماهیت هدف اقدام کرده باشد، هر دو وضعیت می‌تواند موضوع بررسی حقوقی قرار گیرد. در چنین مواردی، ارزیابی نهایی معمولا بر پایه مجموعه‌ای از شواهد مانند داده‌های هدف‌گیری، نوع مهمات، بقایای تسلیحات، گزارش‌های میدانی مستقل و زنجیره تصمیم‌گیری عملیاتی انجام می‌شود.

بر اساس داده‌های فنی موجود، الگوی تخریب با یک اصابت هدایت‌شده سازگار است. اما این داده‌ها به‌تنهایی برای تعیین اینکه مدرسه هدف مستقیم بوده یا نتیجه خطای اطلاعاتی، عملیاتی یا فنی در مجاورت یک هدف نظامی، کافی نیست. پاسخ قطعی به این پرسش مستلزم انتشار داده‌های هدف‌گیری، بقایای مهمات و دسترسی مستقل به محل حادثه است؛ داده‌هایی که تاکنون در اختیار عموم قرار نگرفته‌اند.

به روزرسانی در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ (بعد از انتشار ویدیو جدید از برخورد موشک به پایگاه سپاه در میناب)

ویدیوهای «اصابت موشک تاماهاوک» و تخریب درمانگاه

پس از صحبت‌های دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا درباره هدف قرار گرفتن مدرسه میناب به‌دست سپاه، خبرگزاری مهر با انتشار ویدیویی خبر از اصابت موشک کروز BGM-109 تاماهاوک به نزدیکی مدرسه و جایی که تحت عنوان «تیپ موشکی عاصف» می‌شناسیم می‌کند.

موسسه بلینگکت این ویدیو را مکان‌یابی کرده‌است که نشان‌دهنده این است که دو ساختمان از مجموعه این ۷ ساختمان از گزینه‌های این برخورد است.

در بررسی اولیه باید ابعاد اصابت را با نتایج حاصل از سرجنگی ۴۵۰ کیلویی Unitary موشک کروز BGM-109 تاماهاوک بلاک ۴ یا ۵ مقایسه کرد. نسخه های بلاک ۴ و ۵ نسخه های کنونی موشک کروز تاماهاوک در خدمت نیروی دریایی آمریکا هستند که بیشتر این موشک‌ها از نسخه بلاک۴ بوده و تعداد کمی نسخه ۵ وجود دارد زیرا تحویل آن از سال گذشته میلادی آغاز شده‌است.

در سرجنگی موشک موشک تاماهاوک بلاک ۴ یا ۵ در حدود ۴۵۴ کیلوگرم مواد منفجره از نوع PBXN-107 وجود دارد. این موضوع باعث شده که برخی از تحلیلگران، از شدت کم آثار برخورد، اظهار تعجب کنند. با این‌حال این از آن موارد در دست بررسی است و بدون داده‌های دقیق‌تر نمی‌توان علت این را توضیح داد که چرا اصابت آن به ساختمانی که ساختارش از جنس بتن معمولی و آجر است کاملا باعث تخریب کامل آن نشده‌است.

در ویدیو مذکور، اثری از انفجار سرجنگی موشک دیده نمی‌شود و تنها تلی از خاک و مصالح ساختمانی به هوا پرتاب می‌شود که به نظر اثر اصابت ناشی از انرژی جنبشی موشک به نظر می‌آید و خبری از انفجار و ترکش نیست. اما برای اظهارنظر دقیق‌تر باید ارتفاع ذرات محاسبه شود، و نسبت منظری غبار حاصل از انفجار با تصاویر ثبت‌شده از انفجارهای دیگر تطبیق داده شود. پیش از آن هر اظهار نظری دقیق نیست.

خبرگزاری مهر در همین ارتباط مصاحبه‌ای با یکی از پرسنل درمانگاه تخصصی شهید آبسالان که در داخل مجموعه تیپ موشکی عاصف قرار دارد، مصاحبه ای انجام داده که سطح خرابی های به وجود آمده به وضوح مشخص است.

در اثر اصابت پرتابه، گودالی در کف مجموعه ایجاد شده و سقف آن درست در بخشی که اصابت صورت گرفته تقریبا به طور کامل تخریب شده و همچنین آثار سوختگی بر روی دیوارهای مجموعه در داخل ساختمان دیده می شود. تخریب های صورت گرفته را که در نظر بگیریم و همینطور ساختمان کلینیک، بسیار بعید به نظر می رسد که تخریب های ایجاد شده ناشی از اصابت و انفجار سرجنگی موشک کروز تاماهاوک بوده باشد.

در واقع، الگوی تخریب مشاهده‌شده (پرتاب خاک و مصالح به صورت عمدتا مکانیکی، گودال نسبتا محدود، نبود آثار گسترده ترکش و انفجار شدید در شعاع بزرگ، و محدود بودن آتش‌سوزی به نقاط نزدیک محل برخورد) بیشتر به سرجنگی عمل نکرده می خورد تا اصابت و انفجار کامل آن. 

در جریان عملیات خشم حماسی تعدادی از موشک های کروز تاماهاوک شلیک شده توسط ناوشکن‌ها و زیردریایی‌های نیروی دریایی آمریکا فیل شدند که ویدیو و تصاویری در این ارتباط منتشر شده‌است. در این موارد تعدادی از سر جنگی این موشک ها عمل نکرده و حتی پس از سقوط و اصابت به زمین سالم مانده‌اند.

اما موضوع به اینجا ختم نشد، روز بعد صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران با انتشار ویدیویی از نمایشگاه آثار این برخورد در حاشیه ساختمان مدرسه بخش‌هایی از قطعات موشک کروز تاماهاوک را نمایش داد که نمی‌توان به طور مستقل تایید کرد ناشی از این برخورد بوده‌است یا نه.

در این تصاویر قطعاتی چون موتور عملگر الکتریکی مورد استفاده برای حرکت فین‌های هدایت موشک تاماهاوک و بخشی که به نظر می رسد مرتبط با سامانه هدایت موشک که ساخت شرکت Ball Aerospace & Technologies Corporation هستند، دیده می شوند. در اینکه این قطعات مربوط به موشک تاماهاوک هستند، شکی نیست اما با توجه به منبع تصویر نمی‌توان به راحتی صحت تصویر و اینکه آیا این قطعات ناشی از برخورد به مدرسه بوده را تایید یا رد کرد. از روزهای اول عملیات خشم حماسی تعداد زیادی موشک کروز تاماهاوک بر علیه اهداف مختلفی در ایران شلیک شده‌اند.

یکی از نقاطی که پیش از این مورد اصابت ۲۵ تا ۳۰ موشک تاماهاوک قرار گرفته‌بود، تاسیسات فرآوری اورانیوم اصفهان در جریان جنگ ۱۲ روزه بود. می‌توان وضعیت کلی آن و شدت تخریب را مشاهده کرد. بنابراین این موضوع می‌تواند به عنوان یک سوال مطرح شود که چرا شدت تخریب در میناب در ظاهر کمتر است.

در صورت در نظر گرفتن اصابت تاماهاوک در ویدئو و تایید آن به احتمال زیاد سرجنگی موشک عمل نکرده و در اثر اصابت و انرژی جنبشی ناشی از سرعت ۸۰۰ تا ۸۹۰ کیلومتر بر ساعت موشک پیش از اصابت به هدف، تخریب دیده شده در ویدئو گزارش درمانگاه صورت پذیرفته است.

از سویی دیگر برخی به این موضوع اشاره کرده اند که موشکی که در ویدیو دیده می‌شود تاماهاوک نیست و در واقع از موشک‌های کروز ساخت جمهوری اسلامی است که نسخه‌های کپی/الگو برداری شده از موشک کروز روسی Kh-55 هستند.

این موشک‌ها از خانواده سومار هستند که تحت نام ها و مدل‌های مختلف تولید شده‌اند که به این شرح هستند: 

1. پروژه مشکات : پروژه «مشکات» در سال ۱۳۹۱ به عنوان اولین تلاش برای بازسازی این تکنولوژی اعلام شد که در نهایت به خانواده «سومار» ختم شد.
2. موشک سومار 
3. موشک هویزه 
4. موشک پاوه 
5. موشک عاصف(نسخه هواپرتاب)

از نظر ظاهری این موشک‌ها تقریبا مشابه موشک کروز تاماهاوک هستند با این تفاوت که موتور موشک‌های تولید شده بر اساس خانواده Kh-55 در بخش زیرین و انتهای بدنه، در یک بخش غلاف مانند قرار دارد و از نظر طولی کمی از تاماهاوک بلندتر است. براساس ظاهر می‌توان گفت احتمال اینکه این پرتابه در میناب از خانواده Kh-55 باشد کمتر است.

سایر ایرادهایی که به این ویدیو می‌گیرند: زاویه‌دار بودن بخش کلاهک موشک، مشابه‌نبودن زاویه بال‌ها (موشک کروز تاماهاوک بال‌های تاشونده‌ای دارند که پس از خروج از لانچر باز می‌شوند). این بال‌ها در بخش میانی بدنه نصب شده‌اند و دارای زاویه پسگرایی نسبتا کمی هستند. زاویه پسگرایی بال‌های این موشک حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه به سمت عقب برآورد می‌شود.

چنین زاویه‌ای به این دلیل انتخاب شده است که تاماهاوک در سرعت‌های زیرصوت، در حدود ۰/۷ تا ۰/۸ ماخ، پرواز می‌کند و برخلاف هواگردهای مافوق صوت به بال‌های با پسگرایی زیاد نیاز ندارد. استفاده از این زاویه باعث ایجاد نیروی برا مناسب، پایداری آیرودینامیکی بهتر و کاهش مصرف سوخت در پروازهای طولانی در ارتفاع پایین می‌شود.

بال‌های تاماهاوک پس از باز شدن دهانه‌ای در حدود ۲.۶ متر ایجاد می‌کنند و به موشک اجازه می‌دهند با بهره‌وری آیرودینامیکی بالا مسافت‌های طولانی را طی کند. طراحی این بال‌ها یکی از عواملی است که امکان دستیابی به برد بسیار زیاد برای این موشک کروز را فراهم کرده است.

موشک‌های کروز ساخت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای هدایت متکی به سیستم هدایت اینرسی و GPS غیرنظامی هستند و به دلیل استفاده از GPS غیرنظامی، در محیطی که اخلال‌گر GPS فعال باشد، به شدت آسیب‌پذیرند و احتمال «فیل» شدن (گم کردن هدف یا کامل از دست دادن هدایت) آنها بسیار بالاست. به همین دلیل جمهوری اسلامی در جریان درگیری‌های قبل با اسرائیل از موشک‌های کروز استفاده نکرد زیرا در عملیات وعده صادق ۱ هیچ کدام از موشک‌های کروز شلیک شده به سوی اسرائیل نتوانستند به حریم هوایی این کشور برسند و بیشتر آنها با استفاده از اخلال، فیل شده یا به‌دست واحدهای پدافندی و جنگنده ها سرنگون شدند.