ابعاد بحران بازار کار در ایران؛ نگاهی به جدیدترین داده‌های مرکز آمار

انتشار گزارش مرکز آمار ایران از وضعیت بازار کار ایران در پاییز ۱۴۰۴، بار دیگر نگرانی‌ها از تنزل کیفیت وضعیت بازار کار را به موضوعی جدی در میان صاحب‌نظران اقتصادی بدل کرد.

مهم‌ترین نشانه از تنزل کیفیت بازار کار ایران، کاهش نرخ مشارکت اقتصادی نسبت به فصل قبل و پاییز پارسال است.

بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، نرخ مشارکت اقتصادی در پاییز ۱۴۰۴، رقم ۴۰/۷ درصد برآورد شده است. این رقم در مقایسه با نرخ مشارکت اقتصادی تابستان امسال تغییر محسوسی نکرده اما نرخ مشارکت اقتصادی پاییز ۱۴۰۴ نسبت به پاییز پارسال نیم واحد درصد کاهش یافته است.

مقایسه نرخ مشارکت اقتصادی پاییز پنج سال اخیر هم نشان می‌دهد، رقم ۴۰/۷ درصدی نرخ مشارکت اقتصادی پاییز امسال کمترین نرخ در فصل‌های مشابه این سال‌هاست.

کاهش نرخ مشارکت اقتصادی به این معناست که از جمعیت در سن کار، نسبت کمتری برای یافتن شغل به بازار کار مراجعه کرده‌اند که مهم‌ترین دلیل این امر می‌تواند ناامیدی آنها به یافتن شغل مناسب باشد.

مرکز آمار ایران، در این گزارش نرخ بیکاری پاییز ۱۴۰۴ را ۷/۸ درصد اعلام کرده که ۰/۶ واحد درصد بیشتر از نرخ بیکاری در پاییز پارسال است، شمار بیکاران نیز در پاییز امسال در مقایسه با فصل مشابه پارسال، ۱۴۱ هزار و ۶۷۸ نفر اضافه شده است.

اگر نرخ مشارکت اقتصادی در پاییز امسال همان میزان مشارکت اقتصادی در پاییز پارسال یعنی ۴۱/۲ درصد بود، با فرض ثابت ماندن تعداد جمعیت شاغلان، نرخ بیکاری تا حدود ۹ درصد افزایش می‌یافت.

ناکامی در ایجاد اشتغال

مقایسه تغییرات نسبت اشتغال در این پنج پاییز هم بیانگر آن است که اقتصاد ایران عملا در ایجاد اشتغال برای جمعیت در سن کار ناموفق عمل کرده است. بهترین نسبت اشتغال در این پنج پاییز متوالی در پاییز ۱۴۰۲ اتفاق افتاده که ۳۸/۳ درصد از جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر ایران توانسته‌اند شغلی داشته باشند.

این نسبت در پاییز امسال به ۳۷/۵ درصد افت کرده که در مقایسه با پاییز پارسال ۰/۷ واحد درصد کمتر است.

افزایش میزان اشتغال ناقص در پاییز امسال نیز نشانه دیگری از تنزل کیفیت بازار کار است. در پاییز امسال، ۷/۹ درصد از شاغلان به دلایل مختلفی همچون رکود اقتصادی یا موقتی بودن مشاغل، کمتر از ۴۴ ساعت در هفته کار کردند در حالی که آمادگی این را داشتند که ساعات بیشتری بر سر کار باشند.

اشتغال ناقص در پاییز ۱۴۰۳، حدود نیم واحد-درصد کمتر از این نسبت در پاییز امسال بود. همچنین بررسی روند تغییرات فصل به فصل نسبت اشتغال ناقص نیز نشان می‌دهد از بهار تا پاییز ۱۴۰۴، هر فصل به میزان اشتغال ناقص افزوده شده و ماهیت مشاغل ثابت و دائمی به مشاغلی موقتی و نیم‌بند با ساعات کاری محدود و کمتر از استاندارد تغییر کرده است.

فرار صنعتگران به سوی خدمات

نشانه دیگر از تنزل کیفیت بازار کار را می‌توان در تغییرات سهم بخش‌های مختلف اقتصادی از اشتغال جست‌وجو کرد، فارغ از نوسانات فصلی، روند کلی بازار کار به نفع بخش خدمات در حال تغییر است، مدت مدیدی است سهم دو بخش صنعت و کشاورزی از اشتغال، در حال کاهش است.

سهم بخش صنعت از اشتغال در پاییز امسال به ۳۳/۲ درصد رسید که ۰/۳ واحد درصد کمتر از سهم این بخش در پاییز پارسال بود. این سهم در پاییز ۱۴۰۰، معادل ۳۴/۷ درصد بوده است.

در دو پاییز متوالی ۱۴۰۴ و ۱۴۰۳ شمار شاغلان صنعتی ۱۲۰ هزار و ۶۱۰ نفر کمتر شده است. شمار شاغلان بخش صنعت در پاییز امسال در مقایسه با پاییز ۱۴۰۰، تقریبا ثابت بوده و فقط ۹۱ هزار و ۷۰۰ شاغل صنعتی در اقتصاد ایران طی این دوره اضافه شده است.

گزارش مرکز آمار ایران نشان می‌دهد، سهم اشتغال بخش کشاورزی نیز در پاییز ۱۴۰۴ به ۱۳/۶ درصد کاهش یافته. سهم این بخش از کل اشتغال در پاییز ۱۴۰۴ بالغ بر ۱۵/۴ درصد می‌شد.

تعداد شاغلان در بخش کشاورزی در پاییز امسال نسبت به فصل مشابه پارسال، بیشتر از ۵۶ هزار نفر کاهش یافته است. جمعیت شاغلان بخش کشاورزی در مقایسه با پاییز ۱۴۰۰، افتی بیش از ۲۵۲ هزار نفر را تجربه کرده تاست.

کاهش سهم اشتغال این دو بخش با افزایش سهم اشتغال در بخش خدمات همراه بوده است. این بخش در پاییز امسال به تنهایی بیش از نیمی از کل اشتغال یعنی ۵۳/۲ درصد را در خود جای داده است.

این سهم نسبت به پاییز پارسال نیم واحد-درصد افزایش یافته، سهم بخش اشتغال در پاییز ۱۴۰۰ کمتر از ۵۰ درصد بود و در این سال‌ها به طور مداوم سهم بخش خدمات از کل اشتغال در حال افزایش بوده است.

به طوریکه تعداد شاغلان بخش خدمات در پاییز امسال ۵۲ هزار و ۲۶۵ نفر بیشتر از شاغلان در این بخش در پاییز پارسال بود. شمار شاغلان این بخش نسبت به پاییز ۱۴۰۰، نزدیک به یک میلیون و ۴۸۰ هزار نفر، افزایش یافته است.

اما اینکه بخش خدمات بیش از نیمی از اشتغال در ایران را در خود جای داده، چرا می‌تواند نگران کننده باشد؟

این تغییر سهم بخش‌های‌ مختلف اقتصادی از کل اشتغال چرا نشان دهنده نزول کیفیت اشتغال است؟

در روند توسعه اقتصادی بسیاری از کشورها، افزایش بهره‌وری در بخش‌های صنعت و کشاورزی، استفاده از فناوری‌های روز و توسعه مکانیزاسیون به کاهش شاغلان این بخش‌ها انجامیده و توسعه تدریجی بخش خدمات و پیدایش انواع جدیدی از تقاضای خدمات، نشانه‌ای از رفاه بیشتر اقتصاد است.

این تغییرات، در نهایت سهم بخش خدمات از تولید ارزش افزوده و اشتغال در این اقتصاد‌ها را با رشد همراه کرده است.

اما نشانه‌های چنین تغییراتی در رشد اقتصادی ایران قابل مشاهده نیست، بخش خدمات در سال‌هایی بزرگ‌تر شده که اقتصاد ایران با کوچک‌تر شدن و رشدهایی اندک درست به گریبان بوده و نمی‌توان توسعه بخش خدمات را به بزرگ‌تر و شدن کیک اقتصاد ایران نسبت داد.

در عین‌حال تغییرات نرخ رشد بخش‌های صنعت و کشاورزی نیز نشانه‌ای از افزایش بهره‌وری یا سرمایه‌گذاری در بخش ماشین‌آلات و فناوری پیشرفته را تایید نمی‌کند که کاهش اشتغال در این دو بخش را حاصل مکانیزاسیون تلقی کنیم.

دشواری‌های امر تولید از کمبود انرژی تا جهش‌های ارزی و عدم قطعیت‌های سیاسی باعث شده تا در گزارش‌ها و اظهارنظر های فعالان اقتصادی، مدام از وخیم‌بودن وضعیت اقتصاد ایران به ویژه در بخش‌های صنعتی سخن بگویند.

فکت‌نامه پیش از این در گزارشی، تصویری از وخامت اوضاع اقتصاد ایران بر پایه نتایج گزارش شاخص مدیران خرید اقتصاد ارایه‌ کرده بود.

در عین حال، اشتغال در بخش خدمات به طور معمول حاصل خود اشتغالی یا اشتغال در واحدها و بنگاه‌های کوچک اقتصادی است که پایداری و کیفیت این مشاغل از شغل‌های صنعتی پایین‌تر است.

روند کاهش اشتغال صنعتی به گونه‌ای بوده که محمدصادق مفتح، قائم‌مقام وزیر صمت آشکارا نسبت به تداوم این روند ابراز نگرانی کرده است.

به گفته مفتح، «بی‌تردید تولید اهمیت بالایی دارد، اما حفظ اشتغال از آن هم مهم‌تر است. با توجه به نوسانات قیمتی و گستردگی بازاری که پیش‌روی ما قرار دارد، نگرانی جدی ما استمرار اشتغال در ماه‌های آینده است.»

فارغ‌التحصیلان راهی به بازار کار ندارند

نشانه دیگر درباره کیفیت بازار کار ایران، سهم تقریبا ثابت فارغ‌التحصیلان دانشگاهی از جمعیت شاغل ایران است.

این سهم در آخرین گزارش مرکز آمار ایران مربوط به پاییز ۱۴۰۴ به ۲۷.۷ درصد رسید. این رقم در پاییز پارسال ۲۶.۹ درصد بود.

به یک معنا، فارغ‌التحصیلان دانشگاهی هنوز حتی نتوانسته‌اند سهم خود از کل اشتغال ایران را به ۳۰ درصد برسانند.

این سهم در پاییز ۱۴۰۰، نزدیک به ۲۶ درصد بوده و در این پنج پاییز متوالی کمتر از ۲ واحد-درصد، بیشتر شده است.

این روند کند در بهبود بازار کار به نفع فارغ‌التحصیلان دانشگاهی نیز نشانه‌ای است از اینکه بازار کار ایران، بازار مطلوب و مناسبی برای جمعیت دانشگاهیان نیست و به دلایل پرشماری ظرفیت جذب آنها را ندارد.

طبیعتا هموار نبودن راه ورود فارغ‌التحصیلان دانشگاهی به بازار کار، مانع از ارتقای کیفیت این بازار است و بازار کار را از نوآوری، بهره‌گیری از دانش روز و بهره‌وری بی‌بهره می‌کند.

مجموع داده‌های بازار کار در پاییز ۱۴۰۴ نشان می‌دهد مساله اصلی فقط «نرخ بیکاری» نیست، بلکه افت تدریجی کیفیت اشتغال است. کاهش نرخ مشارکت اقتصادی، افزایش اشتغال ناقص، افت نسبت اشتغال و کوچک‌تر شدن سهم صنعت و کشاورزی، همگی حکایت از بازاری دارند که توان ایجاد شغل‌های پایدار و باکیفیت را از دست داده است.
افزایش سهم خدمات نیز در شرایطی رخ داده که نشانه‌ای از رشد پایدار اقتصادی، افزایش بهره‌وری یا توسعه فناوری دیده نمی‌شود؛ بنابراین این جابه‌جایی بیشتر بازتاب فشار بر بخش‌های مولد و حرکت نیروی کار به سمت مشاغل کم‌ثبات‌تر است، نه نشانه‌ای از گذار طبیعی به اقتصاد پیشرفته‌تر.
در کنار این روندها، سهم تقریبا ثابت فارغ‌التحصیلان دانشگاهی از اشتغال نیز بیانگر آن است که بازار کار ایران ظرفیت جذب نیروی متخصص را ندارد؛ مسئله‌ای که در بلندمدت می‌تواند به کاهش بهره‌وری، مهاجرت سرمایه انسانی و تضعیف توان رقابتی اقتصاد منجر شود.
به این ترتیب، تصویر کلی بازار کار ایران در پاییز ۱۴۰۴، تصویری از رکود پنهان در اشتغال است؛ رکودی که شاید در ظاهر با نرخ بیکاری تک‌رقمی پوشیده شود، اما در عمق خود نشانه‌های روشنی از فرسایش کیفیت و پایداری مشاغل دارد.