در بیمارستان ایلام چه گذشت؟

شامگاه یکشنبه ۱۴ در ۱۴۰۴، هم‌زمان با تشدید درگیری‌ها در شهرستان ملکشاهی در استان ایلام، تعدادی از مجروحان آن اعتراضات به بیمارستان خمینی شهر ایلام منتقل شدند. ساعاتی بعد، گزارش‌ها از تجمع خانواده‌ها و همراهان مقابل بیمارستان خبر می‌داد. در ادامه ویدیوهایی از ورود یگان‌های ویژه انتظامی (پلیس) برای کنترل جمعیت و سپس ورود نیروهای امنیتی برای دستگیری زخمی‌ها و انتقال پیکر کشته‌شدگان به داخل ساختمان بیمارستان رسید.

این موضوع به‌سرعت به بحرانی ملی تبدیل شد و بسیاری از فعالان سیاسی در شبکه‌های اجتماعی درباره آن اظهار نظر کرده و موضع گرفتند. بعید نیست این موضوع در روزهای آینده، ابعاد بین‌مللی بیشتری هم پیدا کند. بنا بر گزارش‌های مستقل و ویدیوهایی تاییدشده (از جمله بیانیه وزارت بهداشت) استفاده از گاز اشک‌آور، شکستن درها و برخورد فیزیکی در محیط بیمارستان رخ داده‌است. دامنه واکنش‌ها آن‌قدر گسترده شد که در نهایت، مسعود پزشکیان دستور داد موضوع به‌صورت ویژه بررسی و گزارشی جامع از ابعاد حادثه تهیه شود.

صداهای همسو با حکومت و حمله به بیمارستان

در رسانه‌های جمهوری اسلامی این موضع دستاویز قرار گرفته‌است که (فارس): «با انتقال مجروحان، شمار قابل توجهی از اغتشاشگران در کنار برخی از خانواده‌های زخمی‌ها نیز وارد این مرکز درمانی شدند.» نکته کلیدی رسانه‌ها و مقامات جمهوری اسلامی از جمله اظهارات قائم‌پناه معاون رئیس جمهوری روی واژه «اغتشاشگر» است و ورود آنها را مجوز کافی برای برخورد فیزیکی پلیس و نیروهای امنیتی را می‌دهد.

اما حتی با این وجود هم مراکز درمانی، بر اساس اصول حقوق بشری و اخلاق پزشکی، باید از مداخله نیروهای مسلح مصون باشند. ورود با خشونت به بیمارستان، حتی با ادعای حفظ نظم، خط قرمزی است که در دادگاه‌های حقوق بشری قابل طرح بوده و توجیه عبور از آن نیازمند شواهد روشن، شرایط استثنایی و پاسخ‌گویی شفاف است؛ عناصری که تاکنون ارائه نشده‌اند. ممکن است در آینده با انتشار تحقیقات ویژه که پزشکیان دستورش را داده، ابعاد بیشتری از این ماجرا روشن شود. ظفرقندی، وزیر بهداشت درباره این بیمارستان و بیمارستان سینا گفت:

در همه دنیا و در همه قواعد دنیا، بیمارستان، آمبولانس، بیماران، یک حقوق ایمنی و حفاظت نوشته‌شده‌ای دارند که بایستی از جانب هرکسی رعایت شود. هرگونه تعدی به بیمارستان‎ها، حقوق بیماران و آمبولانس‌ها، آسیب به سلامت مردم و اموال عمومی است.

رسانه‌ها و مقام‌های جمهوی اسلامی ادعاهای دیگری از جمله «محاصره بیمارستان»، «استفاده معترضان از نارنجک» و … هم می‌کنند. در ادامه این گزارش، با بازسازی مرحله‌به‌مرحله وقایع و راستی‌آزمایی ادعاهای اصلی، تلاش می‌کنیم فاصله میان ادعاهای جمهوری اسلامی با شواهد مستقل را بررسی کرده تا ببینیم تا اینجا (عصر روز ۱۷ دی) مهم‌ترین اطلاعاتی که وجود دارد، چیست.

درباره آنچه در بیمارستان ایلام گذشت، چه می‌دانیم؟

۱) آغاز درگیری‌ها در ملکشاهی

شامگاه حادثه، گزارش‌ها از تشدید درگیری‌ها در شهر ارکواز مرکز شهرستان ملکشاهی حکایت داشت.

درگیری‌ها در حوالی ساختمان سپاه و کمیته امداد در ملکشاهی رخ داد. نیروهای امنیتی برای کنترل معترضان که در اطراف ساختمان «حوزه شهری سپاه» تجمع کرده‌بودند به روی مردم آتش گشودند شهروندانی در جریان این درگیری‌ها کشته و مجروح شدند. این نقطه آغاز زنجیره وقایعی است که ساعاتی بعد به بیمارستان خمینی ایلام کشیده شد.

مکان روی نقشه گوگل (لینک). موقعیت ساختمان سپاه:

نکته مهم در این مرحله آن است که هیچ اختلاف جدی میان روایت‌ها درباره اصل وقوع درگیری در ملکشاهی وجود ندارد. اختلاف‌ها از جایی آغاز می‌شود که مجروحان به مراکز درمانی منتقل می‌شوند.

۲) انتقال مجروحان به بیمارستان خمینی ایلام

در ساعات ابتدایی شب، تعدادی از مجروحان اعتراضات برای درمان به بیمارستان خمینی ایلام منتقل می‌شوند.

شهرستان ملکشاهی در حدود ۵۰ کیلومتری شهر ایلام قرار دارد و به دلیل نداشتن بیمارستان مجهز، انتقال مجروحان به بیمارستان خمینی ایلام رویه‌ای رایج در موارد اورژانسی است.

ملکشاهی از نظر اجتماعی ساختاری ایلی دارد و پیوندهای خویشاوندی گسترده میان ساکنان آن برقرار است؛ موضوعی که باعث می‌شود در رویدادهای بحرانی، حضور هم‌زمان چندین عضو یک شبکه خانوادگی در مراکز درمانی امری قابل انتظار باشد. ادعای رسانه‌های جمهوری اسلامی با این صورت بندی که «ورود سازمان‌یافته اغتشاشگران به بیمارستان در کنار خانواده‌ها» از نکات گمراه‌کننده روایت‌سازی این رسانه‌ها است و هیچ شاهدی برای آن نیست.

۳) تجمع اطراف بیمارستان و شکل‌گیری تنش

با افزایش تعداد همراهان و نگرانی خانواده‌ها، تجمعی در اطراف بیمارستان شکل می‌گیرد. روایت‌های مختلف در این نقطه از هم جدا می‌شوند. رسانه‌های همسو با حکومت از «محاصره بیمارستان» و «اختلال در خدمات درمانی» سخن می‌گویند، در حالی که شاهدان و منابع مستقل صرفا از حضور خانواده‌ها و همراهان مجروحان خبر می‌دهند.

آنچه تاکنون به صورت مستقل قابل تایید است، وجود تجمع و فضای متشنج در اطراف بیمارستان است. اما شواهدی مبنی بر تهدید سازمان‌یافته کادر درمان یا تبدیل بیمارستان به «سنگر» در این مرحله ارائه نشده است. مردم در جلوی در اصلی بیمارستان درحال سردادن شعارهای اعتراضی با فاصله از در بیمارستان قرار دارند و رفت‌آمد ملموسی به داخل بیمارستان نیست. در داخل حیاط نیز، افرادی در حال نظاره هستند. تجمع مردم در بیرون بیمارستان یگان ویژه را به میدان می آورد. با ورود نیروی ضد شورش، پرتاب گاز اشک‌آور در جوار بیمارستان آغاز می‌شود.

«فریدون همتی»، نماینده ایلام در مجلس به «هم‌میهن» گفته:

«بعد از انتقال مجروحان از ملکشاهی به ایلام، ظاهرا گروهی تجمع می‌کنند و وارد بیمارستان می‌شوند و پلیس هم برای متفرق و خارج کردن آنها از محیط بیمارستان، وارد می‌شود. آنجا مقاومت‌ها و درگیری‌هایی غیرمسلحانه رخ می‌دهد، اما مدیریت می‌شود و بیمارستان از حضور آن افراد خالی می‌شود. بیمارستان و کادر درمان با فرصت مناسب به رسیدگی و درمان مصدومان می‌پردازند.»

اما ویدیو نشان می‌دهد که معترضان پس از حمله پلیس به بیمارستان پناه می‌برند، نه پیش از آن.

نماینده مردم ایلام از واژه «درگیری‌هایی غیرمسلحانه» استفاده می‌کند اما همین که نیروهای امنیتی از گاز اشک‌آور در محوطه بیمارستان استفاده کرده‌اند، حتی پیش از ورود به داخل ساختمان، خود می‌تواند مصداق نقض جدی حقوق بشر باشد. شاهدان از دود، سوزش چشم و اختلال تنفسی در فضای اطراف بیمارستان سخن گفته‌اند. استفاده از گاز اشک‌آور در نزدیکی یا داخل مراکز درمانی، به‌طور مستقیم سلامت بیماران را تهدید می‌کند.

بیان این ادعاهای نادرست، در جمهوری اسلامی بی‌سابقه نیست. مثلا سخنگوی دولت ابراهیم رئیسی درباره اعتراض‌های سراسری ۱۴۰۱ گفته بود: «می‌توانستیم از تیر جنگی استفاده کنیم اما نکردیم.» گفته‌ای که همان سال در فکت‌نامه نادرستی آن را نشان دادیم.

۴) ورود نیروهای امنیتی به داخل بیمارستان

در ویدیوها دیده می‌شود که خودروهای ویژه‌ای با حمایت پلیس ضدشورش در داخل حیاط بیمارستان مستقر شده و نقل و انتقالاتی دیده می‌شود. بر اساس گزارش‌ها و شهادت‌های عینی، نیروهای امنیتی پس از شکستن درهای شیشه‌ای وارد ساختمان بیمارستان شده‌اند. شواهدی در دسترس نیست که نشان دهد که آیا این افراد، نیروهای امنیتی وابسته به اداره اطلاعات استان بودند یا از سازمان اطلاعات سپاه، اما شاهدان، هدف آنها را انتقال مجروحان و پیکر کشته‌شدگان به بیرون از بیمارستان اعلام کرده‌اند.

نام سپاه ایلام، «امیرالمومنین»؛ زیرمجموعه قرارگاه نجف (کرمانشاه) است.

این موضوع که جمهوری اسلامی پیکر کشته‌شدگان را به گروگان می‌گیرد تا از خانواده‌های آنها تعهد گرفته و آنها را وادار به سکوت کند، پیش از این بارها در اعتراضات مختلف تایید شده‌بود. برخی ویدئوهای منتشرشده نیز صحنه‌هایی را نشان می‌دهد که به گفته منتشرکنندگان، داخل فضای درمانی ضبط شده است. هم‌میهن به نقل از یک شاهد عینی نوشته‌است:

«مردم وقتی نیروها را دیدند، داد می‌زدند؛ نیروی انتظامی حمایت حمایت. اما آن نیروهایی که من دیدم، نیروهای انتظامی نبودند؛ نیروهای امنیتی بودند. می‌خواستند به‌زور وارد بیمارستان شوند و خانواده‌ها مقاومت می‌کردند که این اتفاق نیفتد اما در نهایت نیروها وارد بیمارستان شدند، چون حراست بیمارستان هم با آنها همکاری کرد.»

شهادت‌های متعدد حاکی از آن است که در جریان این یورش، برخی از کادر درمان، همراهان بیماران یا افراد غیرمسلح مورد ضرب و شتم قرار گرفته‌اند (از جمله بیانیه وزارت بهداشت). همچنین گزارش‌هایی درباره بازداشت یا تعقیب مجروحان از داخل یا اطراف بیمارستان منتشر شده است. یک شاهد عینی به هم‌میهن گفته:

«دوستم هم [در ملکشاهی] سه گلوله خورد و من او را به بیمارستان رساندم. ماموران بلافاصله وارد محوطه بیمارستان شدند که جنازه‌ها و زخمی‌ها را ببرند، به‌همین‌دلیل بلافاصله او را با بدبختی از بیمارستان خارج کردیم تا دستگیر نشود و به مکانی دیگر بردیم.» او می‌گوید آنطور که خودش تا لحظاتی که در بیمارستان بوده و دیده، مردم اجازه نداده‌اند که نیروها، جنازه‌ها و زخمی‌ها را با خودشان ببرند: «اما بعداً از نزدیکانی که در بیمارستان بودند، شنیدم که نیروها، عده‌ای از زخمی‌ها را با خودشان برده‌اند و خانواده‌ها نتوانسته‌اند بیشتر مقاومت کنند. من حتی شنیدم که نیروها جلوی پایگاه انتقال خون هم ایستاده بودند تا کسی خون اهدا نکند.»

در همین حین درگیری پلیس با مردم معترض در بیرون ساختمان و شلیک گاز اشک‌اور همچنان ادامه دارد تا سرانجام پلیس بر اوضاع مسلط شده و معترضان را سرکوب می‌کند.

فارس مدعی شده:

درگیری‌ها از محوطه بیمارستان به خیابان‌های اطراف نیز کشیده شد و تا شب گذشته ادامه یافت. در جریان این درگیری‌ها، گزارش شده است که معترضان اقدام به پرتاب نارنجک به سمت نیرو‌های پلیس کردند که خوشبختانه منفجر نشد. گفته می‌شود این افراد پیشتر نیز در ملک‌شاهی از نارنجک استفاده کرده بودند.

ویدیوهایی از بیرون بیمارستان (لینک) و مکان روی نقشه گوگل (لینک). شواهد:

در تمام این مدت هیچ شاهدی مبنی بر اینکه مردم پناه‌گرفته در بیمارستان، اعم از خانواده‌های یا معترضان، چه پیش از آمدن پلیس در بیرون بیمارستان و جلوی در آن در خیابان و چه پس از یورش نیروهای امنیتی به داخل بیمارستان، دست به اسلحه برده باشه یا اصلا هر نوع سلاح گرم یا سردی در دست داشته باشند، وجود ندارد. با این حال فارس مدعی شده:

خبرنگار فارس که خود را به داخل بیمارستان رسانده، از تبدیل شدن بخش‌هایی از این مرکز درمانی به "سنگر" توسط معترضان خبر داده است. به گفته وی، "داخل بیمارستان مملو از سنگ، آهن و چوب برای حمله به نیرو‌های پلیس است". همچنین معترضان اقدام به آماده‌سازی کوکتل مولوتوف برای مقابله با مأموران کرده و حتی در میان آنها فرد مسلحی نیز مشاهده شده است.

هم‌میهن به نقل از یک شاهد نوشته:

«خانواده‌های زخمی‌ها تا دیروز در بیمارستان بودند و به‌دلیل اینکه اجازه رفت‌وآمد افراد را به آنجا نمی‌دادند، این خانواده‌ها به بستگان‌شان پیام می‌دادند که به آنها آب و غذا برسانند. در واقع به این دلیل بیمارستان تحت‌نظر است که فیلم یا عکسی منتشر نشود و فضا بیشتر متشنج نشود.»

جمع‌بندی ادعاها و بررسی آنها با شواهد

رسانه‌های نزدیک به حکومت جمهوری اسلامی می‌گویند گروهی از «اغتشاشگران» بیمارستان خمینی ایلام را محاصره کرده بودند و این محاصره باعث اختلال جدی در روند درمان شده بود. شواهد مستقل تنها از تجمع خانواده‌ها و همراهان مجروحان در اطراف بیمارستان حکایت دارد. هیچ تصویر، ویدیو یا گزارش مستقلی وجود ندارد که نشان دهد بیمارستان «محاصره» شده یا کنترل آن از دست کادر درمان خارج شده باشد. واژه «محاصره» بار امنیتی سنگینی دارد و به‌طور ضمنی مداخله نیروهای امنیتی را توجیه می‌کند. اما داده‌های موجود فقط وجود تجمع و فضای متشنج را نشان می‌دهد، نه محاصره به معنای عملیاتی یا نظامی.

ادعا شده که برخی معترضان کادر درمان را تهدید کرده و امنیت پرسنل بیمارستان به خطر افتاده است. تا این لحظه هیچ شهادت مستقل یا گزارشی از سوی پزشکان و پرستاران در تایید این ادعا منتشر نشده است. در مقابل، ویدیوهایی وجود دارد که به وضوح نشان می‌دهد خود کادر درمان قربانی خشونت نیروهای امنیتی شده‌اند.

در روایت رسمی، یا ورود نیروها به داخل ساختمان انکار می‌شود یا با ابهام از کنار آن عبور می‌شود. ویدیوهای متعدد از شکستن درهای شیشه‌ای و ورود نیروهای امنیتی به ساختمان بیمارستان خبر می‌دهند. برخی ویدئوها نیز از داخل بیمارستان این موضوع را دقیقا تایید می‌کند.