مقایسه نادرست معاون پزشکیان درباره مصرف گاز در ایران، چین و قطر

همزمان با نزدیک‌شدن به فصل سرما، توجه رسانه‌ها و افکار عمومی در ایران، متوجه مساله سوخت است. همزمان، محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی مسعود پزشکیان، روز چهارشنبه ۲۰ آبان، در حاشیه بازدید از طرح توسعه فولاد کاوه گفت: «مصرف گاز کشور ما تقریبا معادل مصرف گاز جمعیتی یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون نفری چین است. از نظر سرانه مصرف گاز نیز ایران و قطر در رتبه نخست قرار دارند.» (لینک ۱، لینک ۲)

این نوع ادعاها، بی‌سابقه نیست و فکت‌نامه پیش از این نیز در گزارشی ادعای مشابه معاون وقت وزارت نفت درباره برابری مصرف گاز در ایران و چین را بررسی کرده و به آن نشان نادرست داده بود.

به طور عمومی و فارغ از این اظهارنظر خاص، باید تاکید کرد که چنین مقایسه‌هایی بدون همگن‌سازی شرایط مقایسه، لزوما به نتیجه‌گیری‌های درست و دقیقی منجر نمی‌شوند.

شرایط خاص هر کشور از جمله فرهنگ مصرفی و غذایی، مساحت و تفاوت‌های جغرافیایی مانند توپوگرافی هر محدوده، کیفیت و گستردگی حمل و نقل عمومی، ترکیب سبد انرژی و دیگر جزییات موثر بر میزان مصرف و نحوه استفاده از یک کالا یا خدمات، می‌تواند این مقایسه‌ها را به مقایسه‌هایی بدون دقت کافی بدل کند که صرفا با هدف نتیجه‌گیری‌های موردنظر گوینده انجام می‌شوند.

این نوع اظهارات معمولا عمده تقصیرها را متوجه شهروندان می‌سازد و با ملامت مردم، آنها را عامل اصلی بروز مشکلات معرفی می‌کند. مثلا برای مقایسه میزان مصرف سرانه گاز در ایران با هر کشور دیگری، نکته مهم، توجه به سهم گاز از ترکیب سبد انرژی ایران با کشور مورد مقایسه است.

بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی مربوط به سال ۲۰۲۴ میلادی، گاز طبیعی بزرگترین منبع انرژی در ایران است و به تنهایی سهمی ۷۰ درصدی از کل عرضه انرژی در ایران را به خود اختصاص داده است. توجه به این واقعیت، تصویر دقیق‌تری از واقعیت الگوی مصرف در ایران به دست می‌دهد.

در ایران، سهم گاز طبیعی از کل سبد مصرف نهایی انرژی به ۵۷/۵ درصد بالغ می‌شود. در چنین وضعیتی طبیعی است که مصرف سرانه گاز ایرانیان از بسیاری از کشورها بالاتر باشد، چراکه آنها اصولا چاره‌ای جز استفاده از گاز طبیعی ندارند.

محمدجعفر قائم‌پناه در مقایسه میزان مصرف سرانه گاز در ایران و کشور چین، بدون در نظر گرفتن سهم بالای گاز در عرضه و مصرف و به طور کلی در ترکیب سبد انرژی در ایران، این مقایسه را انجام داده است. بنا بر داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، بزرگترین منبع انرژی در چین با سهم ۶۰ درصدی، زغال سنگ است. سهم گاز طبیعی از کل میزان عرضه انرژی چین فقط ۸/۳ درصد است.

همچنین سهم گاز از مجموع مصرف نهایی انرژی کشور چین، فقط ۱۰/۱ درصد است.

ترکیب مصرف‌کنندگان نهایی گاز در دو کشور ایران و چین نیز متفاوت هستند. ۴۱ درصد از کل مصرف گاز در ایران در بخش خانگی مصرف می‌شود و سهم صنایع ۳۶ درصد است.

این نسبت‌ها در چین دگرگون است به طوری که بزرگترین بخش مصرف‌کننده گاز طبیعی در چین با سهم ۵۵ درصدی بخش صنایع است و سهم مصرف خانگی از کل سبد مصرف نهایی گاز طبیعی در این کشور به ۲۱/۱ درصد می‌رسد.

همچنین باید تاکید کرد که بر اساس همان داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، ۷۹/۲ درصد از تولید برق در ایران به واسطه مصرف گاز طبیعی در نیروگاه‌ها تامین می‌شود. وابستگی تولید الکتریسیته به گاز طبیعی در چین فقط ۳ درصد است و ۵۹ درصد از تولید برق در این کشور از طریق سوزاندن زغال سنگ در نیروگا‌ه‌ها به دست می‌آید.

معاون اجرایی رئیس‌جمهوری اسلامی ایران، در بخش دیگری از اظهارات خود ایران و قطر را از نظر مصرف سرانه گاز طبیعی در کنار هم قرار داده است.

این مقایسه هم بدون در نظر گرفتن همان تفاوت‌ها انجام شده است. تفاوت‌های اقلیمی، سهم متفاوت گاز از کل عرضه و مصرف گاز و به طور کلی ترکیب سبد انرژی از جمله این ملاحظات است؛ اما حتی بدون در نظر گرفتن این موارد هم، مصرف سرانه گاز طبیعی در ایران و قطر، مشابه نیست.

بر اساس اعلام پایگاه داده و پورتال جامع آماری «ایندکس موندی»، کشور قطر در سال ۲۰۲۰ میلادی پس از کشور ترینیداد و توباگو با مصرف بیش از ۱۶ هزار و ۳۲۴ مترمکعب در مقام دوم بالاترین میزان مصرف سرانه گاز طبیعی قرار داشت، اما ایران در همین رده‌بندی با ثبت دو هزار و ۴۳۶ مترمکعب در رتبه سیزدهم مصرف سرانه گاز طبیعی، در میان کشورهای مختلف قرار داشت. در این رتبه‌بندی مصرف سرانه گاز در قطر حدود ۶/۷ برابر مصرف سرانه گاز طبیعی در ایران است.

وب‌سایت داده‌های آماری «ورلد میتر» هم در گزارشی که با استفاده از داده‌های مصرف گاز و جمعیت کشورهای مختلف منتشر کرده، قطر را با مصرف سرانه ۱۵ هزار و ۳۵۲ مترمکعب گاز در صدر فهرست مصرف‌کنندگان گاز طبیعی قرار داده است.

ایران در این رتبه‌بندی، پس از روسیه و پیش از ایالات متحده در رتبه دوازدهم قرار دارد. ورلد میتر، میزان مصرف سرانه گاز در ایران را در حدود دو هزار و ۸۸۱ مترمکعب، گزارش کرده است.

در این گزارش مقایسه‌ای هم، میزان مصرف سرانه گاز در قطر ۵/۳ برابر بیشتر از سرانه مصرف گاز در ایران است.

بر اساس اعلام این وب‌سایت، داده‌های گزارش مربوط به رتبه‌بندی کشورها بر حسب میزان مصرف سرانه گاز طبیعی از اداره اطلاعات انرژی آمریکا استخراج شده است.

با این حساب، بخش دوم اظهارات محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی مسعود پزشکیان نیز که میزان مصرف سرانه گاز طبیعی در ایران را همپای قطر و در صدر فهرست مصرف‌کنندگان گاز اعلام کرده، نادرست است.

محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس جمهوری اسلامی ایران، می‌گوید مصرف گاز ایران تقریباً برابر با چین است و ایران به همراه قطر در رتبه نخست سرانه مصرف گاز جهان قرار دارد.

این نوع ادعاها، بی‌سابقه نیست و چنین مقایسه‌هایی از سوی مقام‌های حکومت ایران معمولا عمده تقصیرها را متوجه شهروندان می‌کند.

مقایسه خام مصرف گاز ایران و چین، به دلیل تفاوت ساختاری در سبد انرژی این دو کشور، نادرست است.

طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، گاز طبیعی ۷۰ درصد از عرضه کل انرژی و حدود ۸۰ درصد از تولید برق ایران را تأمین می‌کند؛ در حالی که منبع اصلی انرژی در چین زغال‌سنگ است و گاز طبیعی تنها حدود ۸ درصد از عرضه انرژی و ۳ درصد از تولید برق چین را تشکیل می‌دهد.

با توجه به بالا بودن سهم گاز طبیعی از کل سبد مصرف نهایی انرژی در ایران، طبیعی است که مصرف سرانه گاز ایرانیان از بسیاری از کشورها بالاتر باشد، چراکه آنها اصولا چاره‌ای جز استفاده از گاز ندارند.

قائم‌پناه همچنین همچنین ایران و قطر را از نظر مصرف سرانه گاز طبیعی در کنار هم قرار داده است؛ اما این ادعا نیز نادرست است.

در رتبه‌بندی‌های مراجع معتبر، قطر با میزان مصرف سرانه گاز طبیعی حدودا ۵ تا ۷ برابر بیشتر از ایران، در رتبه‌های اول و دوم قرار داشته در حالی که ایران در رتبه‌های دوازدهم و سیزدهم قرار گرفته است.