آیا طاعون در روسیه شیوع پیدا کرده است؟

در نخستین روزهای اکتبر ۲۰۲۶، خبر مرگ یک کارمند جوانِ مرکز پژوهشی بیماری‌های خطرناک در شرق روسیه، با ادعاهایی درباره طاعون ریوی، شکستن لوله آزمایش و قرنطینه «۲۰۰ مبتلا» همراه شد. ماجرا واقعی است، اما همه بخش‌های روایتِ رایج به یک اندازه اثبات نشده‌اند. بر پایه گزارش رسمی سازمان جهانی بهداشت و آخرین گزارش رویترز در ۸ اکتبر، تا زمان نوشته شدن این مطلب، ابتلا به طاعون در ارتباط با این حادثه به‌طور مستقل تأیید نشده است.

اصل ماجرا چه بود؟

داریا شیپیلووا، کارمند ۲۸ساله مؤسسه تحقیقات ضدطاعون سیبری و خاور دور در ایرکوتسک، پس از بستری‌شدن با ذات‌الریه شدید در دوم اکتبر درگذشت. نهاد بهداشت عمومی روسیه بیماری او را «ذات‌الریه با علت نامشخص» توصیف کرده است. این مؤسسه پژوهش و مراقبت از طاعون و عوامل بیماری‌زای خطرناک دیگری مانند وبا و سیاه‌زخم را انجام می‌دهد (۱، ۲).

چند رسانه محلی به نقل از منابع خود نوشتند شاید او هنگام کار، لوله‌ای حاوی باکتری را شکسته و آلوده شده باشد. این روایت ادعای گزارش‌شده است، نه نتیجه آزمایش یا گزارش قطعی حادثه. مقام‌های روسیه می‌گویند در مؤسسه رخداد ثبت‌شده‌ای در کار با عوامل بیماری‌زا پیدا نکرده‌اند؛ رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی نیز هنگام شرح روایت اولیه تصریح کرده که این ادعا از سوی مقام‌ها تأیید نشده است.

به دنبال مرگ او، کارکنان مؤسسه و افرادی که احتمال تماس با بیمار داشتند زیر نظر قرار گرفتند و برخی بخش‌های مراکز درمانی با محدودیت مواجه شدند. شمار نزدیک به ۲۰۰ نفر در این ماجرا به افراد شناسایی‌شده برای بررسی تماس‌ها مربوط است، نه به ۲۰۰ مورد بیماری یا ۲۰۰ آزمایش مثبت. سازمان بهداشت جهانی نیز این گروه را «تماس‌ها» نامیده است.

آخرین خبر تا ۹ اکتبر چیست؟

در ۸ اکتبر، سازمان فدرال نظارت بر حقوق مصرف‌کنندگان و سلامت عمومی روسیه، «روس‌پوتربنادزور» (Rospotrebnadzor)، اعلام کرد مراقبت پزشکی از تمام تماس‌های شناسایی‌شده پایان یافته و در نزدیک به پنج هزار بررسی آزمایشگاهی میکروارگانیسم خطرناکی شناسایی نشده است. همچنین خبر بیماری دومین فرد مرتبط با پرونده را تکذیب کرد (۱، ۲).

عبارت «نزدیک به پنج هزار آزمایش» را نباید «پنج هزار مبتلا» یا «پنج هزار نفر آزمایش‌شده» ترجمه کرد. یک فرد ممکن است چند نمونه یا آزمایش داشته باشد. مقام‌های روسیه همچنین پایان مجموعه اقدامات پیشگیرانه را اعلام کرده‌اند. با این وجود، به روایت آسوشیتدپرس و رویترز، توضیح نهایی و مستند درباره علت ذات‌الریه مرگبار شیپیلووا هنوز ارائه نشده است.

تا زمان آخرین جست‌وجوی این گزارش در ۹ اکتبر، خبر معتبر جدیدی که تأیید آزمایشگاهی طاعون در این پرونده یا آغاز زنجیره انتقال انسانی را نشان دهد نیافتیم. این گزاره به معنای اثبات ناممکن‌بودنِ وقوع یک ابتلای اولیه نیست؛ تنها مرز آن چیزی را مشخص می‌کند که با مدارک عمومی قابل اثبات است.

موضع سازمان جهانی بهداشت چیست؟

تدروس آدهانوم گبریسوس، مدیرکل WHO، در نشست ۷ اکتبر گفت سازمان جهانی بهداشت روز سوم اکتبر از روسیه اطلاعات خواست و روسیه در پاسخ اعلام کرد مورد تازه‌ای از طاعون در ایرکوتسک ثبت نشده است. این سازمان درباره آزمایش‌های انجام‌شده روی فرد فوت‌شده و تماس‌ها، دلیل اقدامات گسترده پیشگیرانه و گزارش بیماری کارمند دیگر درخواست توضیحات بیشتر کرد.

WHO صریحاً اعلام کرد هنوز «تصویر کامل» رویداد را ندارد و نمی‌تواند ارزیابی کامل خطر انجام دهد. آسوشیتدپرس در ۸ اکتبر نیز گزارش داد که تکذیب ابتلای فرد دوم از سوی روسیه، به خودی خود به پرسش سازمان درباره علت مرگ پاسخ نمی‌دهد. بنابراین «روسیه شیوع را تأیید نکرده» و «علت مرگ روشن نشده» دو واقعیت جداگانه‌اند.

آیا مرگ سریع بر اثر ذات‌الریه نشانه طاعون ریوی است؟

می‌تواند باشد، اما تشخیص قطعی نیست. طاعون عفونت باکتریایی ناشی از Yersinia pestis است و اگر ریه را درگیر کند ممکن است با تب، ضعف، سرفه، تنگی نفس و نارسایی تنفسی به‌سرعت پیشرفت کند. با این حال، ذات‌الریه شدید علت‌های باکتریایی، ویروسی یا غیرعفونی متنوعی دارد. صرفِ شغل بیمار، سرعت بیماری یا اجرای قرنطینه، آزمایش مثبت طاعون محسوب نمی‌شود.

تشخیص معمولاً به ترکیب معاینه و سابقه مواجهه با آزمایش‌های تخصصی روی نمونه‌هایی مانند خون و ترشحات تنفسی متکی است. CDC بر تشخیص آزمایشگاهی و هماهنگی با مراکز تخصصی تأکید دارد؛ راهنمای درمانی آن نیز می‌گوید در صورت ظن جدی به طاعون، آغاز درمان را نباید تا رسیدن نتیجه قطعی آزمایش عقب انداخت.

طاعون چگونه منتقل می‌شود و چند شکل دارد؟

عامل بیماری در چرخه طبیعی میان بعضی جانوران، به‌ویژه جوندگان و کک‌های آنها، باقی می‌ماند. انسان بیشتر از راه گزش کک آلوده یا تماس با بافت و ترشحات جانور آلوده مبتلا می‌شود. به گفته سازمان جهانی بهداشت، سه تظاهر بالینی اصلی بیماری عبارت‌اند از طاعون خیارکی، سپتی‌سمیک (درگیری خون) و ریوی.

طاعون خیارکی معمولاً با تب و تورم دردناک غدد لنفاوی بروز می‌کند و به طور معمول از راه تماس عادی انسان به انسان منتقل نمی‌شود. طاعون سپتی‌سمیک جریان خون و گاهی چند اندام را درگیر می‌کند. طاعون ریوی ریه را درگیر می‌کند و می‌تواند در تماس نزدیک از راه ذرات و ترشحات تنفسی عفونی بین انسان‌ها منتقل شود (WHO).

انتقال طاعون ریوی خطرناک است، اما الگویی مانند سرخک ندارد و معمولاً به مواجهه نزدیک با بیمار عفونی نیاز دارد. WHO دوره نهفتگی کلی طاعون را معمولاً یک تا هفت روز و برای نوع ریوی کوتاه‌تر می‌داند. بنابراین ردیابی سریع تماس‌های واقعی یکی از مهم‌ترین ابزارهای کنترل احتمالی چنین رویدادی است.

آیا طاعون امروز درمان دارد؟

بله. طاعون ریوی و سپتی‌سمیک بدون درمان سریع می‌توانند بسیار مرگبار باشند. سازمان جهانی بهداشت درباره طاعون خیارکی درمان‌نشده، نسبت مرگ‌ومیر حدود ۳۰ تا ۶۰ درصد را بیان می‌کند؛ در انواع ریوی و سپتی‌سمیکِ بدون درمان، خطر بسیار بیشتر است. این اعداد را نباید احتمال مرگ برای هر بیمار امروزیِ تحت درمان تصور کرد.

راهنمای بالینی CDC آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند جنتامایسین و فلوروکینولون‌ها را در درمان مطرح می‌کند و بر آغاز سریع درمان تأکید دارد. برای برخی تماس‌های نزدیک و واجد شرایط نیز پیشگیری دارویی پزشکی توصیه می‌شود. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک برای افراد عادی به خاطر انتشار یک شایعه، اقدام موجهی نیست.

طاعون امروز در جهان چقدر شایع است؟

طاعون از جهان ریشه‌کن نشده است. در گزارش اپیدمیولوژیک سازمان جهانی بهداشت درباره سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، ده کشور در مجموع ۳۸۶۰ مورد مشکوک ثبت کردند. شش کشوری که دست‌کم یک مورد تأییدشده داشتند، ۳۸۴۷ مورد مشکوک، ۲۶۴۶ مورد گزارش‌شده به عنوان تأییدشده و ۴۲۳ مرگ را ثبت کردند. چهار کشور دیگر در مجموع ۱۳ مورد مشکوک و هیچ مورد تأییدشده گزارش نکردند.

این ارقام آمار جهانی واقعی همه مبتلایان نیست؛ مجموعه موارد گزارش‌شده به WHO است. خود سازمان هشدار داده که تفاوت نظام‌های مراقبتی و تعریف موارد، مقایسه را محدود می‌کند. به‌طور خاص، شمار «مشکوک» در این نظام آماری، موارد بعداً طبقه‌بندی‌شده به عنوان محتمل و تأییدشده را نیز دربرمی‌گیرد (گزارش و توضیحات جدول ۹ و ۱۰).

آمار گزارش‌شده در شش کشور دارای موارد تأییدشده، ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ (جدول ۹ سازمان جهانی بهداشت)

هشدار درباره مخرج آمار مرگ: عدد ۴۲۳، مرگ‌های گزارش‌شده در میان مجموعه ۳۸۴۷ مورد مشکوک آن شش کشور است. WHO مرگ‌ها را به تفکیک وضعیت تأیید آزمایشگاهی منتشر نکرده؛ بنابراین تقسیم ۴۲۳ بر ۲۶۴۶ برای محاسبه «احتمال مرگ میان موارد تأییدشده» معتبر نیست. نسبت ۴۲۳ به ۳۸۴۷ حدود ۱۱ درصد است، اما از آن هم نمی‌توان احتمال مرگ یک بیمار را در هر کشور و شرایط درمانی نتیجه گرفت (WHO، توضیح نرخ مرگ).

یک ظرافت دیگر هم اهمیت دارد: جمهوری دموکراتیک کنگو برای تمام سال‌های این دوره اعداد یکسانی برای موارد مشکوک و تأییدشده گزارش کرده است؛ WHO هشدار می‌دهد که این برابری الزاماً نشان‌دهنده تأیید آزمایشگاهی مستقل همه موارد نیست. همچنین هشت مورد مشکوک و هشت مرگ گزارش‌شده برزیل، به دلیل نداشتن مورد تأییدشده، در محاسبه نرخ ۱۱ درصدِ شش کشور وارد نشده‌اند.

در سال ۲۰۲۵، شش کشور دارای موارد تأییدشده، ۱۸۳ مورد مشکوک، ۱۱۳ مورد تأییدشده و ۳۱ مرگ گزارش کرده‌اند. در سال ۲۰۲۲ این اعداد به‌ترتیب ۹۶۸، ۷۷۶ و ۷۶ بود. کاهش شمار گزارش‌شده الزاماً نشان‌دهنده کاهش قطعی گردش باکتری در همه زیست‌بوم‌ها نیست (جدول ۹ گزارش WHO).

در ایالات متحده چند ابتلا و چند مرگ ثبت شده است؟

بر اساس صفحه آماری CDC، به‌روزرسانی ۷ اکتبر ۲۰۲۶، در دهه‌های اخیر به‌طور متوسط حدود پنج مورد ابتلای انسانی در سال در آمریکا ثبت شده است. بیشتر موارد در مناطق روستایی غرب کشور و غالباً به شکل خیارکی رخ می‌دهد. پنج ابتلا در سال به معنی پنج مرگ در سال نیست.

یک نمونه با آمار قطعی ملی: بر اساس جمع‌بندی نهایی CDC برای سال ۲۰۱۵، ۱۶ ابتلای تأییدشده و چهار مرگ در ایالات متحده ثبت شد؛ یعنی ۱۲ مورد مرگبار نبودند. سهم مرگ در همین مجموعه مشخص ۴ از ۱۶، برابر ۲۵ درصد است؛ نمی‌توان آن را به همه سال‌ها تعمیم داد.

برای سال ۲۰۲۶، دست‌کم دو رویداد مستقل در اطلاعیه‌های رسمی ایالتی ثبت شده است: آریزونا در ۷ آوریل از یک مبتلای تأییدشده خبر داد که پس از درمان بهبود یافت؛ نیومکزیکو در ۱۱ ژوئن از مرگ یک زن در نخستین مورد ثبت‌شده آن ایالت در سال ۲۰۲۶ خبر داد. پس این دو نمونه مستند: دو ابتلا و یک مرگ را نشان می‌دهند، نه جمع نهایی سراسر آمریکا در سال ۲۰۲۶.

برای مقایسه با حادثه روسیه، گزارش علمی CDC منتشرشده اول اکتبر ۲۰۲۶ درباره یک مرگ واقعی ناشی از طاعون ریوی در آریزونا در ژوئیه ۲۰۲۵ آموزنده است. بیمار پس از تماس شغلی با گربه‌های بیمار جان باخت؛ ابتدا تماس‌ها شناسایی شدند و درمان پیشگیرانه دریافت کردند، سپس آزمایش مولکولی و کشت، Y. pestis را تأیید کرد. هیچ‌یک از ۴۶ تماس شناسایی‌شده بیمار نشدند. این پرونده نشان می‌دهد ردیابی ده‌ها تماس نه به معنای ابتلای آنهاست و نه جای نتیجه آزمایش را می‌گیرد.

اگر کشوری در جدول جهانی WHO دیده نمی‌شود، نباید نتیجه گرفت که آن کشور هیچ مورد بیماری نداشته است. گزارش ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ مبتنی بر داده‌های ارسالی مجموعه مشخصی از کشورهاست؛ آمار مستقل CDC موارد آمریکا را ثبت می‌کند. به همین علت ادغام ساده اعداد این دو پایگاه بدون بررسی دامنه پوشش، خطای آماری است.

شایعات اصلی درباره ایرکوتسک چه بودند؟

«۲۰۰ نفر به طاعون مبتلا شده‌اند»: نادرست. این رقم درباره افراد بررسی‌شده در ردیابی تماس‌ها بود. WHO آن را «تماس‌های تحت قرنطینه» معرفی کرده، نه موارد تأییدشده.

«بیمار هنگام کار لوله حاوی باکتری را شکست»: تأییدنشده. این روایت را برخی رسانه‌های محلی به نقل از منابع خود منتشر کردند، اما مدارک عمومی مستقلی آن را اثبات نمی‌کنند؛ روسیه وقوع حادثه ثبت‌شده را رد کرده است (۱، ۲).

«یک کارمند دیگر هم طاعون گرفته است»: تأییدنشده. WHO برای راستی‌آزمایی گزارش بیماری تنفسی فرد دیگر توضیح خواست؛ روس‌پوتربنادزور روز ۸ اکتبر اصل گزارش ابتلای فرد دوم را تکذیب کرد (۱، ۲).

«سویه تازه یا بیماری دست‌کاری‌شده فرار کرده است»: فاقد شواهد منتشرشده. در داده‌های عمومی مربوط به این واقعه نه شناسایی سویه تازه و نه دست‌کاری ژنتیکی یک عامل بیماری‌زا ثابت شده است. سابقه پژوهش روی میکروب خطرناک، به‌خودی‌خود چنین ادعایی را اثبات نمی‌کند (۱، ۲).

«جهان در آستانه همه‌گیری طاعون است»: شواهد موجود پشتیبان این نتیجه نیست. طاعون در بعضی مناطق بومی است، اما ارتباطی میان موارد پراکنده کشورهای دیگر و حادثه ایرکوتسک ثابت نشده و در خود پرونده نیز زنجیره انسانی تأییدشده گزارش نشده است (۱، ۲).

آیا واکسینه‌بودن فرد، ابتلای او را رد می‌کند؟

مقام‌های روسیه گفته‌اند شیپیلووا در برابر عوامل محل کار واکسینه بوده است. اما واکسینه‌بودن به تنهایی آزمایش تشخیصی نیست و درباره نوع واکسن، زمان تزریق و میزان حفاظت در این پرونده اطلاعات عمومی کافی وجود ندارد. مرور تاریخی کمیته مشورتی CDC نشان می‌دهد واکسن‌های قدیمی طاعون حفاظت مطمئنی در برابر شکل ریوی بیماری نشان نداده‌اند؛ این نکته درباره واکسن احتمالی فرد فوت‌شده، بدون دانستن نوع آن، حکم قطعی نمی‌دهد.

چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟

پرسش اصلی علت مرگ شیپیلوواست: آیا یک عامل عفونی مشخص در نمونه‌های او پیدا شد؟ دقیقاً چه آزمون‌هایی برای Y. pestis و سایر عوامل تنفسی انجام شد، در چه زمانی نمونه‌گیری شد و نتیجه آنها چگونه ارزیابی شد؟ همچنین گزارش قابل بررسیِ جزئیات احتمالی ایمنی زیستی مؤسسه در دسترس عموم نیست (۱، ۲).

اکنون از دید کنترل شیوع، پایان مراقبت از تماس‌ها و نبود موارد تازه خبرهای اطمینان‌بخشی هستند. اما این داده‌ها به‌تنهایی تعیین نمی‌کنند بیماری فرد اول چه بوده است. ادعای «چون افراد دیگر بیمار نشدند، پس هیچ مواجهه‌ای رخ نداده» نیز از نظر استدلال علمی موجه نیست.

ادعای شیوع طاعون در روسیه، بر پایه شواهد عمومی تا ۹ اکتبر ۲۰۲۶ غیرقابل اثبات است. مرگ کارمند مؤسسه تحقیقات ضدطاعون و اجرای بررسی‌های گسترده واقعی است؛ اما «نزدیک به ۲۰۰ نفر» تعداد افراد تحت مراقبت بوده، نه مبتلایان، و نه آزمایش مثبت مستقل طاعون و نه زنجیره انتقال انسانی در این پرونده تأیید نشده است. علت مرگ نیز همچنان نیازمند شفاف‌سازی است (۱، ۲، ۳).