واکنش گمراه‌کننده عراقچی به آمار خسارت‌های آمریکا در جنگ

سرویس تحقیقات کنگره آمریکا در به‌روزرسانی ۵ اکتبر گزارش IN12692، شمار هواگردهای آمریکاییِ ازدست‌رفته یا آسیب‌دیده از آغاز عملیات «خشم حماسی» را ۸۱ فروند اعلام کرد؛ رقمی که نسبت به نسخه ماه مه، با ۴۲ فروند، تقریباً دو برابر شده است.

یکی از مهم‌ترین واکنش‌ها در میان حساب‌های کاربری مسئولان جمهوری اسلامی، متعلق به سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه بود که در شبکه اجتماعی ایکس نوشت (ترجمه به فارسی): «کنگره آمریکا در ماه مه پذیرفته بود نیروهای مسلح ایران ۴۲ فروند هواپیمای نظامی آمریکا را از کار انداخته‌اند و اکنون این آمار به ۸۱ فروند رسیده است. آمار واقعی بسیار فراتر از اینهاست. مدرک؟ سنتکام حتی اجازه نمی‌دهد یک سناتور در حال خدمت از پایگاه‌هایی بازدید کند که مدعی سالم بودن آن‌هاست. می‌توان همه مردم را برای مدتی فریب داد...».

انتشار گزارش، برداشت‌های متفاوتی هم به دنبال داشت. تیترهایی که ۸۱ فروند را همگی «ساقط‌شده به دست ایران» یا کاملا «منهدم‌شده» خوانده‌اند، عملا از آنچه گزارش اعلام کرده، فراتر رفته است. این گزارش، سندی است که از هواگردهای از دست رفته «یا آسیب‌دیده» حرف می‌زند؛ نه از انهدام همه موارد. نکته مهم دیگر آن است که در این گزارش، تمام موارد آسیب، بدون تفکیک، ذکر شده و برخی از آنها به آتش پدافندی ایران ارتباطی ندارد.

درباره سند منتشرشده چه می‌دانیم؟

سرویس تحقیقات کنگره آمریکا (CRS) در گزارشی تازه، فهرستی از ۸۱ فروند هواگرد آمریکایی را منتشر کرده که از زمان آغاز «عملیات خشم حماسی» در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، در زمره‌ تجهیزات «ازدست‌رفته یا آسیب‌دیده» قرار گرفته‌اند. بررسی محتوای این سند نشان می‌دهد که یک ارزیابی یکپارچه و رسمی از سوی «وزارت دفاع آمریکا» نیست، بلکه مجموعه‌ای تلفیقی از بیانیه‌های رسمی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، اظهارات مقامات نظامی آمریکا، گزارش‌های بازرس کل وزارت دفاع و نقل‌قول‌های رسانه‌ای از «مقام‌های آگاه» است.

فکت‌نامه پیش‌تر نسخه ۱۳ مه همین سند را - که ۴۲ فروند را فهرست کرده بود - بررسی کرد. به‌روزرسانی ۵ اکتبر نیز همان چارچوب قبلی را نگه داشته و رقم را به ۸۱ رسانده است.

آنچه در این سند به‌روزرسانی شده به شرح زیر است:

۱. موارد اعلام‌شده از سوی نهادهای رسمی دفاعی

آنچه رسماً از سوی نهادهای نظامی و دفاعی ایالات متحده تأیید شده به این شرح است:

1. جنگنده‌ها: سنتکام در ۲ مارس از سرنگونی ۳ فروند جنگنده ضربتی F-15E استرایک ایگل بر فراز کویت بر اثر «آتش خودی» خبر داد و در ۵ آوریل نیز نابودی یک فروند دیگر از همین مدل را بر فراز ایران اعلام کرد. ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک، در ۶ آوریل تأیید کردکه یک فروند هواپیمای پشتیبانی نزدیک A-10 تاندربولت هدف آتش پدافند هوایی قرار گرفته و منهدم شده است.
2. سوخت‌رسان‌ها و بالگردها: در ۱۲ مارس، دو فروند هواپیمای سوخت‌رسان KC-135 استراتوتانکر حین پرواز شبانه با یکدیگر برخورد کردند؛ یکی در عراق سقوط کرد که به کشته شدن هر شش خدمه آن انجامید و دیگری مجبور به فرود اضطراری شد. همچنین در ۶ آوریل، آسیب‌دیدگی یک فروند بالگرد جست‌وجو و نجات HH-60W در طول عملیات (و نه انهدام آن) تأیید شد.

1. گزارش بازرس کل: براساس گزارش ۱۴ سپتامبر بازرس کل پنتاگون، یک فروند بالگرد تهاجمی AH-64 آپاچی بر فراز تنگه هرمز ساقط شده و یک فروند بالگرد دریایی MH-60 سی‌هاوک در دریای عرب سقوط کرده است. علاوه بر این، ۴ فروند بالگرد سبک تهاجمی AH-6 لیتل‌برد نیز توسط خود نیروهای آمریکایی در جریان عملیات نجات منهدم شده‌اند.
2. پهپادها: سنتکام در ۳۱ مه رسماً سرنگونی یک فروند پهپاد MQ-1 توسط ایران را پذیرفت. همچنین سقوط ۱ فروند پهپاد MQ-4C ترایتون در اثر سانحه نیز مستند به اسناد رسمی نیروی دریایی در این گزارش درج شده است.

۲. موارد متکی بر گزارش‌ها و نقل‌قول‌های رسانه‌ای

بخش دیگری از آمار موجود در فهرست کنگره، از طریق اخبار رسانه‌ها وارد گزارش شده و متکی بر بیانیه‌های رسمی پنتاگون نیست:

1. پایگاه موفق‌السلطی اردن: گزارش‌های ۹ و ۱۰ سپتامبر از آسیب جزئی ۸ فروند F-15E (که پس از تعمیر به خدمت بازگشتند) و آسیب شدید یک فروند A-10 خبر دادند.
2. پایگاه شاهزاده سلطان عربستان: بر اساس اخبار ۱۴ و ۲۸ مارس (و متعاقباً ۱۵ سپتامبر)، ۵ فروند سوخت‌رسان KC-135 و یک فروند هواپیمای هشدار زودهنگام E-3 سنتری روی زمین مورد اصابت قرار گرفتند.
3. سایر موارد رسانه‌ای: آسیب به یک فروند F-35A بر اثر آتش زمینی (خبر ۱۹ مارس)، انهدام عمدی ۲ فروند هواگرد عملیات ویژه MC-130J توسط خود نیروها در عملیات نجات (۵ آوریل)
4. پهپادها: آمار «دست‌کم ۴۵ فروند» پهپاد MQ-9 ریپر، تنها متکی بر گزارش ۱۳ اوت روزنامه واشنگتن‌پست به نقل از سه مقام آمریکایی است. همچنین در گزارشی جداگانه طی نقل قولی از مقامات به ساقط شدن دو پهپاد MQ-1 اشاره شده است.

در مجموع، سند چهار سقوط یا انهدام را در فضای درگیری آورده که نباید با یک انتساب واحد جمع زده شوند. اول، F-15E پنجم در ۵ آوریل بر فراز ایران منهدم شده و علت آن در CRS نیامده است. دوم، A-10 در ۶ آوریل با آتش طرف مقابل سقوط کرده و منهدم شده؛ سند این آتش را پدافند نخوانده و در زمینه عملیات، طرف مقابل نیروهای جمهوری اسلامی است. سوم، سنتکام در ۳۱ مه به صراحت گفته ایران یک فروند MQ-1 را سرنگون کرده است. چهارم، بازرس کل یک فروند AH-64 را ساقط‌شده بر فراز تنگه هرمز گزارش کرده، بدون آنکه عامل را نام ببرد.

بقیه موارد بخش رسمی آتش خودی، سانحه، انهدام تجهیزات به دست خود نیروها، یا آسیب‌دیدگی است. بخش بزرگ فهرست، از جمله هر ۴۵ ریپر، از راه رسانه وارد سند شده است.

ماجرای جلوگیری از بازرسی یک سناتور از پایگاه العدید

عباس عراقچی در همان پست ایکس خود درباره انتشار سرویس تحقیقات کنگره آمریکا، مدعی شد سنتکام اجازه نمی‌دهد یک سناتور در حال خدمت از پایگاه‌هایی بازدید کند که به گفته او فرماندهی مدعی سالم بودنشان است. عراقچی همین ادعا را شاهد بالاتر بودن آمار خسارت‌های واقعی دانست.

سناتور مورد اشاره کریس مورفی، دموکرات کنتیکت، است. او پیش از سفر هیأت کنگره به قطر و عربستان با نامه و مراجعه مستقیم به سنتکام خواستار ورود به پایگاه العدید شد. روز دقیق آن نامه در بیانیه‌ها نیست و فقط قید شده درخواست پیش از سفر بوده است. رد دسترسی ۶ اکتبر علنی شد و دفتر او ۷ اکتبر آن را اعلام کرد. وزارت جنگ از این ورود پشتیبانی نکرد. پنتاگون می‌گوید دفتر مورفی پیش از سفر خبر شده و این امتناع، مطابق دستور ۳ مارس ۲۰۲۶ پیت هگست، برای محدود کردن سفر به منطقه مسئولیت سنتکام است و این قاعده برای هر دو حزب یکسان اجرا می‌شود. وزارت خارجه هم سفر دیپلماتیک را پشتیبانی کرد و مورفی نیز این امتناع را بی‌سابقه خواند و آن را تلاشی برای پنهان کردن هزینه جنگ توصیف کرد.

قانون، به یک سناتور به‌تنهایی، حق قطعی ورود به هر پایگاه را نمی‌دهد. بازدید هیأت‌های کنگره عرف قدیمی نظارت است، حتی در جنگ‌های قبلی؛ اما قانون جداگانه‌ای که این ورود فردی را تضمین کند تصویب نشده است. لایحه دسترسی نمایندگان به پایگاه‌ها نیز هنوز تبدیل به قانون نشده و دامنه پیشنهادی‌اش پایگاه‌های داخل آمریکا و گوام است، نه العدید در قطر. در شرایط عادی هم مساله ورود را فرماندهی تنظیم می‌کند. در جنگ، هدایت عملیات با رئیس‌جمهور است و محدودیت سفر می‌تواند به حفاظت نیرو گره بخورد، بی‌آنکه خودِ جنگ این امتناع را خودبه‌خود مجاز یا غیرمجاز کند.

آمار ۸۱ فروند که در گزارش سرویس تحقیقات کنگره آمریکا آمده، مربوط به کل موارد جمع‌آوری‌شده است، نه شمار هواگردهای ساقط‌شده به دست ایران. این فهرست، ترکیبی از موارد انهدام، آسیب، آتش خودی، سانحه و نقل‌قول‌های رسانه‌ای است که ممکن است تغییر کند. به همین دلیل، تعبیر عراقچی که عملا هر ۸۱ فروند را کاملا از دست رفته دانسته و آن را به نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران نسبت داده، دقیق و درست نیست. تنها موردی هم که سنتکام صراحتا به سرنگونی به‌دست ایران نسبت داده، یک فروند MQ-1 در ۳۱ مه است.

همچنین، عراقچی گفته جلوگیری از بازدید و بازرسی یک سناتور از پایگاه العدید، نشان می‌دهد که آسیب‌های آمریکا فراتر از اینهاست؛ اما او نه اصل رویداد را به‌درست بیان کرده و نه نتیجه‌گیری آن را. سناتور مورفی پیش از سفر به قطر و عربستان، خواستار ورود به پایگاه العدید قطر شد، اما وزارت جنگ آمریکا روز سوم مارس این درخواست را پشتیبانی نکرد. دلیل رسمی پنتاگون، محدودیت سفر در منطقه درگیر بوده است، نه سالم بودن یا نبودن پایگاه‌ها. بنابراین ماجرا مربوط به میانه درگیری‌ها بوده و دلیل امتناع نیز، آن چیزی نیست که عراقچی ادعا می‌کند. بنابراین ادعاهای عراقچی در این رابطه، گمراه‌کننده است.