چرا ادعای «عملیات موفق» سوخوهای سرنگون‌شده ایران با شواهد همخوانی ندارد؟

همزمان با اعلام هویت یکی از خلبانان جان‌باخته نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی به نام سرتیپ دوم مجید کاظمی، یک انیمیشن با تم حماسی در کانال اینستاگرامی «میم ژئوپل» منتشر شده که ادعا می‌کند دو جنگنده سوخو Su-24MK فنسر نیروی هوایی ارتش (نهاجا) بدون شناسایی شدن، پایگاه هوایی العدید در قطر را بمباران کرده‌اند و در مسیر بازگشت، از سوی پدافند هوایی این کشور رهگیری و سرنگون شده‌اند.

ادعاهای مشابهی نیز در روزهای اخیر از سوی بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های نزدیک به جمهوری اسلامی درباره همین موضوع منتشر شده است. این روایت‌ها که اغلب با جزئیات حماسی همراه هستند، توجه گسترده‌ای را در فضای مجازی به خود جلب کرده‌اند و بحث‌هایی را درباره صحت عملیات ادعایی برانگیخته‌اند.

این گزارش با بررسی منابع رسمی، گزارش‌های رسانه‌ای و شواهد موجود، ادعاهای مطرح‌شده در ویدیوی کانال میم ژئوپل و روایت‌های مشابه را راستی‌آزمایی می‌کند تا مشخص شود این محتواها تا چه اندازه با واقعیت‌های میدانی همخوانی دارند.

درباره پرواز سوخوها چه می‌دانیم؟

درباره پرواز دو فروند سوخوی Su-24MK (نام ناتو: فنسر) نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی در روزهای نخست درگیری‌های سال ۱۴۰۴، دو روایت اصلی وجود دارد که با یکدیگر تفاوت‌های اساسی دارند. این موضوع پس از اعلام هویت یکی از خلبانان آن، سرتیپ دوم مجید کاظمی، دوباره مورد توجه قرار گرفت.

روایت جمهوری اسلامی که در گزارش‌های خبرگزاری‌هایی مانند ایرنا، تهران‌تایمز و اظهارات مقامات نظامی بازتاب یافته، می‌گوید دو جنگنده سوخوی Su-24MK در تاریخ ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ از پایگاه هوایی هفتم شکاری شیراز برخاستند. خلبانان مسیر را در ارتفاع بسیار پایین (کمتر از ۳۰ تا ۴۰ متر) بر فراز خلیج فارس طی کردند، هدف خود را با موفقیت بمباران کردند و در مسیر بازگشت توسط پدافند قطر سرنگون شدند. پیکر یکی از چهار خلبان پس از ماه‌ها با آزمایش دی‌ان‌ای شناسایی و به ایران بازگردانده شده و وضعیت سه خلبان دیگر همچنان نامشخص اعلام شده است. در این روایت، هدف دقیق حمله به‌صورت یکسان العدید مطرح شده است.

همچنین در اظهارنظری دیگر، معاون هماهنگ‌کننده نیروی هوایی ارتش در مصاحبه‌ای گفته رادار پیش‌اخطار آمریکایی در خاک قطر به‌دست جنگنده‌های سوخوی Su-24 منهدم شده است. این در حالی است که با توجه به تصویر منتشرشده از این رادار آسیب‌دیده، شدت خسارات واردشده، با بمب‌های هواپرتاب همخوانی ندارد و بیشتر به آسیب وارده از سوی سر جنگی پهپادهای انتحاری شبیه است. پیش از این نیز منابع خبری ایرانی اعلام کرده بودند این حمله از سوی سپاه انجام شده است.

در مقابل، روایتی که بر اساس اسناد و گزارش‌های رسانه‌ای مستقل شکل گرفته، تصویر متفاوتی ارائه می‌کند. وزارت دفاع قطر اعلام کرده نیروی هوایی این کشور دو فروند سوخوی Su-24MK ایرانی را رهگیری و سرنگون کرده است. گزارش اختصاصی CNN که ۴ مارس ۲۰۲۶ منتشر شد، به نقل از منابع آگاه نوشت این دو هواپیما حدود دو دقیقه با اهداف خود فاصله داشتند و «پیش از رسیدن به هدف» به‌دست جنگنده‌های F-15QA ابابیل قطری بر فراز آب‌های سرزمینی قطر ساقط شدند. در این گزارش، هم پایگاه هوایی العدید و هم مجتمع گازی رأس لفان به‌عنوان مقاصد احتمالی ذکر شده‌اند. تاکنون هیچ تصویر ماهواره‌ای مستقل یا گزارش میدانی بی‌طرفانه‌ای که خسارات مشخص ناشی از بمباران هوایی سوخوها را تأیید کند، منتشر نشده است. جزئیات مسیر پرواز، نوع مهمات، هدف نهایی و زمان دقیق درگیری، همچنان محل اختلاف روایت‌ها باقی مانده است.

مستند شبکه الجزیره و صحبت‌های حبیب‌الله سیاری

شبکه الجزیره در گزارشی اختصاصی که فروردین ۱۴۰۵ پخش شد، به جزئیات سرنگونی دو فروند Su-24MK ایرانی پرداخت. در این مستند، تصاویری از عملیات غواصان نیروی دریایی قطر برای خارج کردن بقایای هواپیماها از کف خلیج فارس نمایش داده شد. الجزیره اعلام کرد صدها قطعه از لاشه یکی از جنگنده‌ها بازیابی شده و هواپیماها پیش از رسیدن به مرز خشکی قطر سرنگون شده‌اند.

مقامات قطری از همان ابتدا مدعی بودند دو Su-24MK را در آسمان یا بر فراز آب‌های سرزمینی خود رهگیری کرده‌اند. مستند الجزیره با نمایش تصاویر لاشه و جزئیات بازیابی آن، روایت قطر مبنی بر سرنگونی هواپیماها پیش از رسیدن به هدف را تقویت و توجه رسانه‌های بین‌المللی را دوباره به این حادثه جلب کرد.

حبیب‌الله سیاری، فرمانده ستاد و معاون هماهنگ‌کننده ارتش جمهوری اسلامی، تنها مقام نظامی و دولتی شناخته‌شده‌ای بود که تا پیش از اعلام هویت یکی از خلبانان این پرواز، به این عملیات اشاره کرده بود. وی در مصاحبه‌ با رسانه‌های داخلی گفته بود که این هواپیماها از پایگاه هوایی شیراز به پرواز درآمدند، در ارتفاع پایین حرکت کردند و حدود ۳۰ کیلومتری هدف به‌دست F-15های قطری رهگیری شدند. سیاری گفته بود: «هنوز از سرنوشت خلبانان سوخو ۲۴ آگاهی نداریم و مشخص نیست موفق به خروج اضطراری شده و اسیر شده‌اند یا به شهادت رسیده‌اند.» اظهارات سیاری نیز تایید می‌کند که هواپیماها پیش از رسیدن به هدف سرنگون شده‌اند و با سناریوهایی مانند بمباران موفق پایگاه العدید یا سایر اهداف، مطابقت ندارد.

همچنین تا پیش از اعلام هویت یکی از خلبانان این پرواز، به غیر از سیاری، هیچ‌کدام از مقامات جمهوری اسلامی یا رسانه‌های دولتی به این موضوع واکنشی نشان نداده و سکوت اختیار کرده بودند.

آیا نفوذ بدون شناسایی ممکن بود؟

سناریوی شناسایی و انهدام دو فروند Su-24MK ایرانی بر اساس روایت‌های موجود، به‌ویژه گزارش اختصاصی سی‌ان‌ان و اظهارات مقامات قطری، به این شکل ترسیم می‌شود: هواپیماها در ارتفاع بسیار پایین (حدود ۲۵ تا ۴۰ متر، معادل حدود ۸۰ فوت) بر فراز آب‌های خلیج فارس حرکت می‌کردند تا از پوشش رادارهای زمینی بگریزند. با این حال، در فاصله تقریبی دو دقیقه پرواز تا اهداف احتمالی (پایگاه العدید یا مجتمع گازی راس لفان)، از سوی سامانه‌های نظارتی شناسایی شدند. پس از صدور هشدار رادیویی که پاسخی دریافت نکرد، جنگنده‌های F-15QA نیروی هوایی قطر وارد عمل شدند و هر دو هواپیما را در درگیری هوایی سرنگون کردند. لاشه‌ها در آب‌های سرزمینی قطر سقوط کرد و بعدها غواصان قطری بخشی از قطعات را بازیابی کردند.

این سناریو با واقعیت‌های میدانی منطقه سازگارتر به نظر می‌رسد. هرچند در روزهای نخست درگیری، پایگاه العدید از بسیاری از هواگردهای مستقر در آن تخلیه شده بود، اما فضای هوایی خلیج فارس همچنان تحت پوشش گسترده و چندلایه سامانه‌های هشدار زودهنگام قرار داشت. هواپیماهای آواکس آمریکایی از نوع E-3 سنتری و E-2 ادونسند هاوک‌آی، آواکس‌های اماراتی (گلوبال‌آی) و سعودی (E-3) و همچنین رادارهای پیشرفته جنگنده‌های حاضر در منطقه با قابلیت «نگاه به پایین و شلیک به پایین» (Look-down/Shoot-down)، امکان کشف اهداف پروازی در ارتفاع بسیار پایین را حتی بر فراز سطح آب فراهم می‌کردند. این سامانه‌ها می‌توانند اهداف کوچک و کم‌ارتفاع را در فاصله‌های قابل توجه تشخیص دهند و داده‌های هدف را به‌صورت لحظه‌ای به جنگنده‌های رهگیر منتقل کنند.

در چنین محیطی، پرواز طولانی‌مدت در ارتفاع پایین با هواپیماهایی مانند Su-24MK که طراحی دهه‌های گذشته را دارند و فاقد قابلیت‌های پنهان‌کاری مدرن (Stealth) هستند، عملاً نفوذ بدون شناسایی را غیرممکن می‌ساخت. این موضوع به‌ویژه برای یک دسته مهاجم دو فروندی که هیچ اسکورت جنگنده‌ای برای سرکوب پدافند یا پوشش هوایی در اختیار نداشت، صادق است. Su-24MK در نقش بمب‌افکن تاکتیکی طراحی شده و در برابر شبکه‌های یکپارچه دفاع هوایی مدرن، آسیب‌پذیری بالایی دارد.

ادعای عبور بدون شناسایی و انجام بمباران موفق در این شرایط، با توانمندی‌های موجود در منطقه همخوانی ندارد. حضور همزمان سامانه‌های هشدار زودهنگام هوابرد چندملیتی، رادارهای زمینی پیشرفته و جنگنده‌های مجهز به رادارهای AESA با قابلیت درگیری در ارتفاع پایین، و قابلیت به اشتراک گذاری اطلاعات نبرد با استفاده از لینک ۱۶ فضای عملیاتی را به‌گونه‌ای می‌سازد که هرگونه تلاش برای نفوذ عمقی با هواپیماهای قدیمی‌تر و بدون پوشش هوایی، با احتمال بسیار بالای کشف، رهگیری و انهدام همراه است.

بررسی روایت‌های موجود نشان می‌دهد ادعای مطرح‌شده در ویدیوی کانال میم ژئوپل و مطالب مشابه برخی رسانه‌های داخلی مبنی بر بمباران موفق پایگاه العدید از سوی دو سوخوی نهاجا آن‌هم بدون شناسایی و سپس سرنگونی در مسیر بازگشت، با شواهد و گزارش‌های مستقل همخوانی ندارد.
روایت مقامات قطری، گزارش اختصاصی سی‌ان‌ان، مستند شبکه الجزیره و حتی اظهارات حبیب‌الله سیاری همگی بر این نکته تأکید دارند که دو فروند SU-24 پیش از رسیدن به هدف سرنگون شده‌اند. تاکنون هیچ سند مستقل، تصویر ماهواره‌ای یا گزارش میدانی بی‌طرفانه‌ای خسارات ناشی از بمباران هوایی این جنگنده‌ها را تأیید نکرده است.
در مجموع، فضای عملیاتی خلیج فارس در آن مقطع با حضور سامانه‌های هشدار زودهنگام هوابرد چندملیتی، رادارهای پیشرفته و جنگنده‌های مجهز به قابلیت نگاه به پایین، امکان نفوذ بدون شناسایی را عملاً از بین می‌برد؛ به‌ویژه برای یک دسته مهاجم دوفروندی و فاقد اسکورت.
بنابراین روایت حماسی عبور بدون کشف و انجام مأموریت موفق، بیش از آنکه بازتاب واقعیت میدانی باشد، در چارچوب روایت‌سازی رسانه‌ای به نظر می‌رسد.