چند نفر در مراسم تشییع خامنه‌ای در تهران شرکت کرده‌اند؟

در روزهای گذشته برخی حساب‌های کاربری در شبکه‌های اجتماعی از حضور ۱۰ تا ۲۴ میلیون نفر در مراسم تشییع جنازه علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی در تهران صحبت کرده‌اند.

به عنوان نمونه، عبدالرضا داوری، از مدیران پیشین خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) در توییتی ادعا کرد که تنها در مراسم مصلی ۲۴ میلیون نفر حضور داشته‌اند.

در یک نمونه دیگر اکانت Iran Observer در توییتی به نقل از الجزیره مدعی شده که حدود ۱۲ میلیون نفر در مراسم تشییع علی خامنه‌ای در تهران شرکت داشته‌اند.

مشخص نیست اشاره توییت Iran Observer به کدام گزارش الجزیره است، اما در روزهای گذشته برخی رسانه‌های معتبر خارجی نیز به نقل از مقام‌های جمهوری اسلامی از آماده‌سازی برای حضور ۱۰ تا ۱۵ میلیون نفر در مراسم شش‌روزه تشییع جنازه رهبر پیشین حکومت ایران گزارش کرده‌اند. به عنوان نمونه می‌توان به گزارش فایننشال‌تایمز در تاریخ ۱۵ تیر ۱۴۰۵ اشاره کرد که نوشته ممکن است جمعیت تشییع جنازه خامنه‌ای به ۱۲ تا ۱۵ میلیون نفر برسد.

البته در گزارش فایننشال‌تایمز صحبت از پیش‌بینی حضور چنین جمعیتی در مجموع برنامه‌های تشییع جنازه علی خامنه‌ای است. آن‌طور که رسانه‌های ایران خبر داده‌اند، لوموند و تلگراف هم به نقل از برآوردهای مقام‌های جمهوری اسلامی پیش‌بینی کرده‌اند دست آخر ۱۰ تا ۲۰ میلیون نفر در مراسم تشییع خامنه‌ای در تهران، قم، عراق و مشهد شرکت خواهند کرد.

بخش فارسی اسپوتنیک روسیه نیز در یک پست تلگرامی ادعا کرده که تنها در سه روز نخست و در تهران بیش از ۱۵ میلیون نفر در این مراسم شرکت کرده‌اند.

سه روز از مراسم تشییع جنازه علی خامنه‌ای در تهران برگزار شده است. یک مراسم عمومی دو روزه در مصلی تهران و یک مراسم تشییع جنازه در خیابان‌

برای داشتن تصویری کلی از ابعاد جمعیت تشییع‌کننده رهبر پیشین جمهوری اسلامی، کافی است ظرف جمعیتی دو مراسم را محاسبه کرد.

ظرفیت جمعیتی مصلی تهران چقدر است؟

محاسبه فکت‌نامه نشان می‌دهد در زمان اقامه نماز میت جمعیتی حدود ۳۰۰ هزار نفر در مصلی تهران حضور داشته‌اند.

برنامه رسمی تشییع جنازه علی خامنه‌ای، روز شنبه ۱۳ تیر ۱۴۰۵ تیرماه ساعت ۶ صبح در مصلی تهران آغاز شد و تا ساعت ۲۲ شب روز بعد،‌ یعنی یکشنبه ۱۴ تیر ادامه داشت. در این مراسم از مردم دعوت شده بود تا با حضور در مصلی با پیکر رهبر پیشین جمهوری اسلامی وداع کنند.

مدت زمان برگزاری این مراسم ۴۰ ساعت و نقطه اوج آن در زمان اقامه نماز در ساعت ۸ صبح روز ۱۵ تیر بود. در این زمان جمعیت در محوطه‌ای است که مساحت آن حدود ۱۶۰ هزار متر مربع به صورت متراکم در کنار یکدیگر ایستاده بودند.

محوطه نماز میت در مصلی بر اساس تطبیق با نقشه‌های هوایی 

این محوطه شامل صحن، شبستان، مسیرهای منتهی به محل اقامه نماز، از جمله خیابان‌های قنبرزاده، خرمشهر و شهید بهشتی است. این محوطه بر اساس تطبیق نقشه با دو ویدئو هوایی محاسبه شده که هر دو در آستانه اقامه نماز میت،‌ یکی از صدا و سیما و دیگری در حساب‌های اینستاگرامی «بدرقه آقا» و پایگاه اطلاع‌رسانی دولت،‌ به صورت مشترک منتشر شده است.

با توجه به فشردگی جمعیت، اگر میانگین تراکم لحظه اوج را ۲ نفر در هر متر مربع محاسبه کنیم (در صفوف جلو ۳ نفر و درصفوف عقب ۲ نفر در هر مترمربع) به این نتیجه می‌رسیم که در زمان اقامه نماز میت حدود ۳۰۰ هزار نفر در محوطه مصلی حضور داشته‌اند.

اما این همه ماجرا نیست. این مراسم حدود ۴۰ ساعت برقرار بوده است و افرادی آمد و رفت داشته‌اند. به دلیل محدودیت اطلاعات درباره میزان رفت‌وآمد افراد، برای تخمین جمعیت کلی، چاره‌ای جز استفاده از سناریویی‌های منطقی نیست. با توجه به زمان نسبتا طولانی و پراکندگی محوطه اجتماع نمی‌توان روی متوسط زمان حضور یا فرضیات سیالی بودن جمعیت و سرعت ورود و خروج افراد حساب باز کرد. اما به دلیل وجود یک نقطه کانونی،‌ یعنی مراسم نماز و تمایل حاضران برای حضور در این مراسم می‌توان سناریوها را با اساس این فرض طراحی کرد که چه نسبت از جمعیتی که برای تماشا و خداحافظی با پیکر رهبر پیشین در روزهای ۱۳ و ۱۴ تیر به مصلی تهران رفته‌اند، در مراسم در زمان نماز در مصلی حضور داشته‌اند.

سناریوی اول (دست‌پایین): اگر فقط نیمی از افراد شرکت‌کننده در مراسم دو روزه مصلی، در مراسم نماز حضور یافته باشند، در این صورت جمعیت شرکت‌کنندگان این مراسم به حدود ۶۰۰ هزار نفر تخمین زده می‌شود.

سناریوی دوم (متوسط دست پایین): اگر از هر چهار نفری که در این مراسم شرکت‌ داشته‌اند،‌ فقط یک نفر در نماز شرکت داشته، در این صورت کل جمعیت به حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر می‌رسد.

سناریوی سوم (متوسط دست بالا): اگر از هر ۶ نفری که در ۴۰ ساعت به مصلی رفته فقط یک نفر در مراسم نماز حاضر بوده باشد، در این صورت کل جمعیت به حدود یک میلیون ۸۰۰ هزار نفر خواهد رسید.

سناریوی چهارم (دست بالا): اگر از هر ۱۰ نفری که در روزهای ۱۳ و ۱۴ تیر در مراسم حضور داشته‌اند فقط یک نفر موفق شده در مراسم نماز حاضر باشد، در این صورت کل جمعیت حاضر در مصلی به حدود ۳ میلیون نفر می‌رسد.

با این حساب می‌توان گفت که بر اساس سناریوهای متوسط، جمعیت حاضر شده در مصلی تهران در طول این دو روز چیزی بین ۶۰۰ هزار تا کمتر از ۳ میلیون نفر می‌تواند باشد.

اگرچه دامنه این تخمین، بسیار بزرگ و طولانی است، اما فاصله بسیار زیادی با برآوردهایی دارد که در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها منتشر شده است.

به عنوان نمونه، یکی از پست‌های هواداران رهبر پیشین جمهوری اسلامی که در شبکه‌های اجتماعی بسیار پربازدید شده، می‌گوید با حساب و کتاب ریاضی دست‌کم ۱۴ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در مراسم مصلی شرکت کرده‌اند.

در این برآورد گفته شده (مضمون) مساحت مصلی ۶۳۰ هزار مترمربع است؛ نصفش را می‌گیریم ستون و ساختمان، ۳۰۰ هزار تا می‌ماند. در هر مترمربع راحت دو نفر کنار هم می‌ایستند. اگر ضرب‌در ۳۰۰ هزار کنیم می‌شود ۶۰۰ هزار نفر. مراسم دو روز یعنی ۴۸ ساعت طول می‌کشد. افراد هر کدام نیم ساعت تا ۲ ساعت می‌آیند و می‌روند. ما سقف را می‌گیریم دو ساعت، اگر ۴۸ را بر دو ساعت تقسیم کنیم می‌شود ۲۴ که اگر آن را در ۶۰۰ هزارنفر ضرب کنیم به این نتیجه می‌رسیم که ۱۴ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر در این مراسم شرکت کرده‌اند.

این محاسبات البته ایرادهای منطقی زیادی دارد. اولا در این برآورد کل مساحت مصلی (حدود ۶۳۰ هزار متر مربع) مبنا قرار گرفته در حالی که محاسبه دقیق نشان می‌دهد در زمان اوج تراکم جمعیت، در محدوده‌ای به مساحت تقریبی ۱۶۰ هزار مترمربع اشغال افراد حضور داشته‌اند. به جز ایراد مساحت مصلی، ایرادهای دیگری هم دارد. اینکه فرض شده در طول ۴۸ ساعت به طور مداوم ۶۰۰ هزار نفر جمعیت به صورت متراکم در مصلی حاضر بوده‌اند و هر دو ساعت یک بار کل جمعیت عوض شده‌اند، در حالی که اول، طول مراسم ۴۰ ساعت بوده و نه ۴۸ ساعت؛ دوم، در تمام این ۴۰ ساعت کل محوطه‌ پر نبوده و سوم، تراکم جمعیت در همه ساعات ۲ نفر در متر مربع نبوده است.

ظرفیت جمعیتی مراسم تشییع خامنه‌ای در خیابان آزادی چقدر است؟

بر اساس اعلام «ستاد بدرقه» خامنه‌ای، ابتدا قرار بود که پیکر خامنه‌ای صبح روز دوشنبه ۱۵ تیر از محدوده خیابان دماوند (نزدیکی میدان امام حسین) تا بزرگراه شهید لشگری (ابتدای جاده مخصوص کرج در میدان آزادی) تشییع شود، اما این برنامه صبح روز مراسم تغییر کرد و جنازه رهبر جمهوری اسلامی از ساعت ۸:۳۰ دقیقه صبح از تقاطع یادگار امام تا میدان آزادی تشییع شد.

با این حال شواهد و قرائن نشان می‌دهد گروه زیادی از شرکت‌کنندگان که عمدتا در فاصله قبل از میدان انقلاب و خیابان آزادی جمع شده بودند، موفق به همراهی ماشین حمل جنازه‌ نشدند و در واقع جمعیت در محدوده میدان امام حسین تا آزادی پراکنده بودند.

ما برای تخمین جمعیت همین محدوده را در نظر می‌گیریم. فکت‌نامه در سال‌های گذشته برای برآورد جمعیت حاضر در مراسم تشییع جنازه قاسم سلیمانی و ابراهیم رئیسی ظرف جمعیتی حدفاصل میدان امام حسین تا خیابان آزادی را محاسبه کرده بود.

مساحت کل مسیر میدان امام حسین تا میدان آزادی، با احتساب مسیرهای بی‌.آر.تی، سواره‌ و پیاده‌رو، جوی آب و تاسیسات شهری و سطح محوطه میدان‌های امام‌حسین، فردوسی، انقلاب و آزادی، به اضافه دنباله‌های ۵۰ متری در تقاطع‌های مهم در مجموع ۶۰۵ هزار متر مربع است.

با این حساب با داشتن برآوردی از تراکم جمعیت می‌توان به تقریبی نسبی از جمعیت موجود در مراسم تشییع جنازه علی خامنه‌ای در روز دوشنبه ۱۵ تیر رسید.

اغلب تصاویر منتشر شده در رسانه‌های ایران وضوح لازم را برای داشتن تخمینی درست از تراکم جمعیت ندارند. از تصاویر هوایی که صدا و سیما پخش کرده چنین به نظر می‌رسد که محدوده مسیر تشییع جنازه، مملو از جمعیت است.

از این تصاویر مشخص است که جمعیت در در محدوده خیابان آزادی حضور داشته‌اند. به عنوان مثال تصویر زیر در سایت khamenei.ir منتشر شده است. در این تصویر مشخص است که جمعیت از پیش از چهارراه ولیعصر تا حوالی میدان آزادی در خیابان حضور دارد.

اگر همین جمعیت را به محدوده قبل از چهارراه ولیعصر هم تعمیم دهیم، با فرض میانگین تراکم یک نفر در هر متر مربع جمعیت شرکت‌کنندگان در مراسم تشییع به ۶۰۰ هزار نفر می‌رسد که در واقع معادل مساحت محدوده میدان امام حسین تا میدان آزادی با احتساب همه فضاها و محوطه‌ها و دنباله جمعیت در تقاطع‌های مهم است.

ممکن است بعضی افراد تصور کنند متوسط تراکم جمعیت بیش از یک نفر در هر متر مربع است، اما دقت در جزئیات تصویر در همان محدوده چهارراه ولیعصر روشن می‌کند که این نسبت دست بالا گرفته شده. کمااینکه تصویر زیر که برشی از عکس بالاست به خوبی نشان می‌دهد در بعضی مناطق در همان چهارراه ولیعصر کمتر از نیم نفر در متر مربع است و احتمالا در قسمت‌های قبلی خیابان کمتر از این هم هست.

اما در واقعیت تراکم جمعیت، به جز برخی بخش‌های محدود (عمدتا در محدوده ماشین حمل تابوت و بعضی تقاطع‌ها» چندان بالا نبوده است.

علاوه بر این تصاویر ماهواره‌ای هم هست که نشان می‌دهد دست‌کم در لحظاتی که ماشین حمل تابوت علی خامنه‌ای از محدوده مقابل دانشگاه صنعتی شریف عبور می‌کرده، جمعیت در محدوده‌هایی مانند میدان‌های فردوسی و چهارراه ولیعصر بسیار پراکنده و غیرمتراکم است،

فرزاد صیفی‌کاران، خبرنگار بی‌بی‌سی فارسی هم چهار تصویر ماهوره‌ای از Vantor منتشر کرده که یکی مربوط به میدان امام‌حسین، یکی خیابان آزادی و دیگری مربوط به محدوده دانشگاه شریف تا میدان آزادی است.

واضح‌ترین تصویری که می‌توان بر اساس آن تصور درستی از ابعاد جمعیت پیدا کرد، تصویر بالا است. در این تصویر به وضوح مشخص است جمعیت کمی در میدان حضور دارند، اما در خیابان به خصوص بعد از تقاطع استاد معین جمعیت متراکم است.

مقایسه جزئیات تصویر ماهواره‌ای با عکسی که روز ۱۵ تیر در سایت khamenei.ir منتشر شده نشان می‌دهد که تصویر ماهواره‌ای درست مربوط به زمانی است که ماشین حمل جنازه رهبر جمهوری اسلامی (شماره 1) در آستانه ورود به محدوده میدان آزادی است. بنابراین با اطمینان می‌توان گفت زمان ثبت تصاویر ماهواره‌ای که خبرنگار بی‌بی‌سی و رویترز منتشر کرده‌اند، دقیقا مربوط به زمان تشییع جنازه خامنه‌ای است.

البته باید توجه داشت ناهماهنگی پیش آمده در تغییر مکان تشییع باعث شده برخی شرکت‌کنندگان از مسیر خارج شوند؛ اما آنچه مسلم است، با استناد به تصاویر موجود می‌توان با قطعیت گفت جمعیت حاضر در خیابان در زمان تشییع علی خامنه‌ای در مقیاس چند صد هزار نفر بوده و فاصله زیادی با برآوردهای میلیونی دارد.

ادعاهای عجیب متروی تهران؟

در این میان، آمارهای منسوب به مترو تهران نیز خبرساز شده است.

خبرگزاری فارس ساعت ۹:۲۲ صبح روز یکشنبه ۱۴ تیر به وقت تهران در یک پست تلگرامی نوشت:

«از ساعت ۵:۳۰ صبح دیروز تا ساعت ۷ صبح امروز، ۷ میلیون و ۱۴۱ هزار و ۲۱۲ سفر در شبکه متروی تهران به ثبت رسیده است.»

کمی بعد حمیدرضا غلامزاده، رئیس مرکز ارتباطات و امور بین‌الملل مترو تهران مدعی شد (لینک بایگانی) تا ساعت ۹ صبح یکشنبه بیش از ۶ میلیون نفر در مصلی تهران حضور یافته‌اند.

«از صبح دیروز تا ساعت ۹ صبح امروز (۱۴ تیر) بیش از ۹ میلیون تردد در مترو ثبت شده است. پنج و نیم میلیون نفر در این مدت با مترو جابجا شده‌اند. علاوه بر این جمعیتی نیز به صورت پیاده، با موتورسیکلت و ون تاکسی‌ها به سمت مصلی رفته‌اند و آمار نشان می‌دهد که بیش از ۶ میلیون نفر تا امروز صبح در مصلی حضور یافتند.»

این آمار تا ۶ صبح روز بعد به بیش از ۱۱ میلیون سفر رسید. این بار رسانه‌ها به نقل از روابط عمومی شهرداری تهران مدعی شدند طی ۴۸ ساعت، یعنی «از ساعت ۵:۳۰ صبح شنبه تا ساعت ۶ صبح دوشنبه، ۱۵ تیرماه ۱۴۰۵، «بیش از ۱۷ میلیون سفر»‌ با مترو و اتوبوس به ثبت رسیده که حدود ۱۱ میلیون سفر مربوط به مترو بوده است.*

درباره صحت آمار و اعداد و ارقام مطرح شده تردیدهای جدی وجود دارد.

اولا، این آمار چند برابر ظرفیت مترو تهران است. بر اساس آمار اعلامی شورای شهر تهران در اردیبهشت ۱۴۰۵، ظرفیت مترو تهران با فعالیت تمام خطوط، کمتر از ۳/۵ میلیون سفر در روز است. در گزارشی که خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) روز ۲۲ اردیبهشت منتشر کرده به نقل از مهدی بابایی، رئیس کمیته ایمنی شورای شهر تهران گفته شده ظرفیت متروی تهران ۱/۵ میلیون سفر در روز است و اظهار امیدواری شده با توسعه مترو این ظرفیت به ۳/۵ میلیون سفر در روز برسد:

«با بهره‌برداری از ایستگاه‌های باقی‌مانده خطوط ۶ و ۷، ظرفیت جابه‌جایی مسافر در متروی تهران به ۳.۵ میلیون سفر در روز افزایش خواهد یافت؛ در حالی که اکنون روزانه حدود یک‌ونیم میلیون سفر در این شبکه ثبت می‌شود.»

البته نقل‌قول‌هایی هم منسوب به مدیران مترو تهران وجود دارد که مدعی‌اند ظرفیت مترو تهران بیش از این است؛ مثلا سایت همشهری آنلاین در گزارشی به تاریخ ۱۲ آبان ۱۴۰۴ به نقل از مدیرعامل شرکت بهره‌برداری مترو تهران نوشته: «میزان استفاده فعلی شهروندان تهرانی از مترو به طور میانگین ۲ میلیون سفر روزانه است، اما مترو پایتخت در شرایط فعلی می‌تواند تا ۴ میلیون سفر روزانه را پوشش دهد.»

هر کدام از این اعداد را که مبنا قرار دهیم، باز هم با آمار ادعایی درباره آمار سفر در روزهای مراسم تشییع علی خامنه‌ای اختلاف بسیار زیادی دارد و ظن عددسازی را مطرح می‌کند.

هواداران حکومت جمهوری اسلامی مدعی‌اند بین ۱۰ تا ۲۴ میلیون تن در مراسم تشییع پیکر علی خامنه‌ای در تهران شرکت کرده‌اند. این آمار در برخی رسانه‌های خارجی هم بازتاب داشته و این تصور به وجود آمده که طی روزهای ۱۳ تا ۱۵ تیرماه میلیون‌ها نفر در مراسم تشییع جنازه علی خامنه‌ای در مصلی و خیابان آزادی تهران حضور داشته‌اند.

این آمار درست نیست و اکثر ادعای مطرح شده بر اساس فرضیات اشتباه و تخمین‌های غلط بوده‌اند.

محاسبات و بررسی‌های دقیق فکت‌نامه نشان می‌دهد اوج جمعیت ثبت‌شده در مراسم مصلی تهران، جمعیتی است که در زمان اقامه نماز در محوطه‌ای به وسعت ۱۵۰ تا ۱۶۰ هزار متر مربع گرد آمده‌اند. این محوطه با ابزار Map Checking و با تطبیق تصاویر با تصاویر هوایی منتشر شده در رسانه‌های ایران محاسبه شده‌اند و شامل فضاهای قابل دسترسی از جمله صحن، شبستان، گذرگاه‌ها و خیابان‌های اطراف مصلی (قنبرزاده و بهشتی) می‌شود.

با استناد به تصاویر ثبت شده از مراسم نماز، متوسط تراکم جمعیت در کل محدوده (میانگین) حدود ۲ نفر در متر مربع است. یعنی در زمان اوج مراسم، جمعیتی حدود ۳۰۰ هزار نفر در مصلی حضور داشته‌اند.

مراسم مصلی حدود ۴۰ ساعت ادامه داشته اما این به این معنی نیست که در همه این مدت کل فضاهای مصلی مملو از جمعیت متراکم باشد. اگر فرض کنیم در این مدت ۲ تا ۱۰ برابر جمعیت لحظه نماز به مصلی آمده‌اند، اما در مراسم نماز حضور نداشته‌اند، جمعیت کل در بازه‌ای بین ۶۰۰ هزار تا به ۳ میلیون نفر قرار دارد و نمی‌تواند بیش از این باشد.

در مورد مراسم تشییع جنازه روز ۱۵ تیر در خیابان آزادی نیز، بررسی دقیق تصاویر منتشر شده در رسانه‌های داخلی و تطبیق آن با تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد جمعیت این مراسم نیز نهایتا در مقیاس چند صدهزار نفری است.

مساحت دقیق محدوده میدان امام حسین تا میدان آزادی، با احتساب تمام فضاهای خیابان شامل پیاده‌رو، بی‌آرتی و فضای تاسیسات،‌ به اضافه دنباله ۵۰ متری تقاطع‌های مهم حدود ۶۰۵ هزار متر مربع است.

با استناد به عکس‌های هوایی با کیفیتی که در سایت‌ khameni.ir منتشر شده‌اند می‌توان با اطمینان گفت تراکم جمعیت کمتر از یک نفر در متر مربع و جمعیت نهایتا حدود ۶۰۰ هزار نفر است.

از سوی دیگر تصاویر ماهواره‌ای که رویترز و خبرنگار بی‌بی‌سی منتشر کرده‌اند، جمعیت حاضران دست‌کم در لحظات عبور ماشین حمل جنازه خامنه‌ای از مقابل دانشگاه شریف به صورت پراکنده و غیرمتراکم است.

البته باید توجه داشت تغییر زمان تشییع جنازه باعث شده برخی افراد از ادامه حضور در خیابان‌ منصرف شده باشند و با در نظر گرفتن سیالیت جمعیت شرکت‌کنندگان بیشتر شود.

حتی با در نظر گرفتن این ملاحظات باز هم بعید جمعیت حاضران در مراسم تشییع خامنه‌ای از یک میلیون نفر بیشتر باشد.

در این میان بعضی آمارهای عجیب وغریب هم درباره سفر با مترو منتشر شده که سوال‌برانگیز و مشکوک به عددسازی به نظر می‌رسند. مثلا شهرداری تهران مدعی است شهرداری تهران مدعی است در روزهای ۱۳ و ۱۴ تیر، طی ۴۸ ساعت ۱۷ میلیون سفر با مترو و اتوبوس (۱۱ میلیون سفر با مترو)،‌ با محوریت مصلی تهران انجام شده است. این در حالی است که طبق آمار شهرداری تهران متوسط سفرهای روزانه کل شبکه مترو ۱/۵ میلیون سفر و قرار است با تکمیل خطوط ۶ و ۷ ظرفیت مترو به ۳/۵ میلیون سفر در روز برسد.

* به‌روزرسانی در تاریخ ۱۷ تیر: در متن اولیه نوشته شده بود ۱۷ میلیون سفر با مترو انجام شده، در صورتی که روابط عمومی شهرداری تهران مدعی شده این امار مترو و اتوبوس با هم است و ۱۱ میلیون آن با متربوده است.