بررسی چند ادعا درباره پهپاد شاهد و تقابل آن با اف-۱۵

یک صفحه اینستاگرامی با نام «حاجی نیستم» ویدیویی را تحت عنوان «تقابل شاهد با اف۱۵» منتشر و مجموعه‌ای از ادعاهای فنی و عملیاتی را درباره عملکرد پهپاد شاهد مطرح کرده است.

پیچیدگی مسیر پروازی، توانایی تغییر مسیر و ارتفاع در طول پرواز و دشواری رهگیری شاهد-۱۳۶ به‌دلیل سرعت پایین آن، از جمله محورهای اصلی این ویدیو است. در این پست همچنین ادعا شده که جنگنده رهگیر برای هماهنگ‌کردن سرعت خود با پهپاد، با خطر واماندگی یا «استال» روبه‌رو می‌شود.

در ادامه ویدیو، ادعاهای تکرارشونده‌ای درباره استفاده از موشک‌های هوا‌به‌هوای چند میلیون دلاری برای انهدام پهپادهای ارزان‌قیمت شاهد، اختصاص بخش بزرگی از ناوگان جنگنده‌های اسرائیل به مقابله با حملات پهپادی و امکان نصب موشک هوا‌به‌هوا روی این پهپادها مطرح می‌شود. در این مقاله، هر یک از این ادعاها را به‌صورت جداگانه بررسی می‌کنیم.

آنچه باید درباره ویدیو بدانیم

ویدیویی که در این پست نمایش داده می شود مربوط به تلاش یک فروند جنگنده F-15E استرایک ایگل نیروی هوایی آمریکا برای رهگیری یک فروند پهپاد شاهد ۱۳۶ است. این ویدیو بر اساس اطلاعات موجود در تاریخ یکم آوریل ۲۰۲۶ (۱۲ فروردین ۱۴۰۵) در منطقه اقلیم کردستان عراق فیلمبرداری شده است.

با توجه به فاصله نزدیک جنگنده با پهپاد، خلبان F-15E تلاش می‌کند پهپاد را با استفاده از توپ ۲۰ میلیمتری مورد هدف قرار دهد که به دلیل سرعت پایین پهپاد و پرواز آن در ارتفاع پایین، نمی‌تواند این کار را انجام دهد و بر اساس اطلاعات موجود، شاهد ۱۳۶ به یک مجموعه مربوط به شرکت کاسترول اصابت می‌کند.

بررسی ادعاهای مطرح شده در ویدیو

۱. پیچیدگی مسیر پروازی، توانایی تغییر مسیر و ارتفاع در طول پرواز:

ادعای توانایی شاهد-۱۳۶ برای تغییر مسیر و ارتفاع، در معنای پایه صحیح است؛ زیرا این پهپاد به سامانه ناوبری ترکیبی GNSS/INS، رایانه پرواز و سطوح کنترلی متحرک مجهز است. مختصات هدف و برنامه پرواز پیش از پرتاب در سامانه آن بارگذاری می‌شوند و خلبان خودکار با تغییر وضعیت سطوح کنترلی، پهپاد را در مسیر تعیین‌شده نگه می‌دارد.

بنابراین شاهد-۱۳۶ می‌تواند گردش کند، انحراف ناشی از باد را اصلاح کرده، ارتفاع خود را حفظ کند یا تغییر دهد و در مرحله نهایی به‌سوی هدف کاهش ارتفاع پیدا کند.

گزارش ارائه‌شده از سوی بریتانیا به شورای امنیت نیز شاهد-۱۳۶ را سامانه‌ای ایرانی و قابل برنامه‌ریزی معرفی می‌کند که با ناوبری مقاوم‌شده GNSS/INS به اهداف ثابت با موقعیت معلوم حمله می‌کند.

بااین‌حال، منابع فنی معتبر شواهدی ارائه نمی‌کنند که نمونه استاندارد ایرانی قادر به طراحی مستقل مسیر، شناسایی جنگنده رهگیر یا اجرای مانورهای فرار واکنشی باشد. این پهپادها در حالت معمول از راه دور هدایت نمی‌شوند و به‌سوی مختصات از پیش برنامه‌ریزی‌شده پرواز می‌کنند. سطوح متحرک عقب نیز تنها برای کنترل و اصلاح مسیر در حین پرواز به کار می‌روند. در نتیجه، مشاهده گردش یا تغییر ارتفاع در یک ویدیو ثابت نمی‌کند که پهپاد حضور F-15E را تشخیص داده و آگاهانه برای فرار از آن مانور داده است. این حرکات می‌توانند بخشی از مسیر برنامه‌ریزی‌شده، اصلاح عادی مسیر یا مرحله نزدیک‌شدن به هدف باشند.

اصطلاح «پیچیدگی مسیر پروازی» نیز بدون ارائه داده‌های مسیر، نقاط پروازی یا اطلاعات سامانه هدایت قابل اثبات نیست. شاهد-۱۳۶ از نظر فنی می‌تواند مسیری غیر مستقیم را طی کند، اما این قابلیت را نباید با مانورپذیری رزمی یا واکنش هوشمندانه در برابر رهگیر اشتباه گرفت.

۲. دشواری رهگیری شاهد-۱۳۶ به‌دلیل سرعت پایین:

رهگیری پهپادهای کم‌سرعتی مانند شاهد ۱۳۶ از سوی جت‌های جنگنده، به‌دلیل تفاوت فاحش سرعت این دو هواگرد، دشوار است؛ اما این موضوع به معنای ناتوانی جنگنده در رهگیری و انهدام چنین هدفی نیست. خلبان می‌تواند با کاهش سرعت، استفاده از فلپ‌ها و ترمز هوایی، انتخاب زاویه مناسب برای نزدیک‌شدن و انجام چند مرحله عبور، فرصت مناسبی برای درگیری ایجاد کند. افزون بر رادار، غلاف‌های هدف‌گیری الکترواپتیکی و فروسرخ مانند «اسنایپر» نیز امکان شناسایی، تعقیب خودکار و نشانه‌گذاری لیزری هدف را فراهم می‌کنند و به خدمه اجازه می‌دهند پهپادهای کوچک و کم‌سرعت را در روز یا شب زیر نظر بگیرند.

توسعه تسلیحات ارزان‌قیمت‌تر مانند راکت هدایت لیزری ۷۰ میلی‌متری AGR-20F از خانواده APKWS II نیز هزینه و ظرفیت این نوع رهگیری را بهبود داده است. جنگنده F-15E می‌تواند شش پرتابگر هفت‌لوله LAU-131، شامل مجموعا ۴۲ راکت هدایت‌شونده، حمل کند و همزمان موشک‌های متعارف هوا‌به‌هوا را نیز در اختیار داشته باشد. این راکت‌ها در عملیات‌های رزمی علیه پهپادهای ایرانی با موفقیت به کار رفته‌اند؛ بنابراین پایین‌بودن سرعت شاهد ۱۳۶ تنها رهگیری را پیچیده‌تر می‌کند و به‌خودی‌خود مانع انهدام آن توسط جنگنده‌هایی مانند F-15E نمی‌شود.

۳. خطر استال برای جت جنگنده:

خطر استال هنگام رهگیری پهپاد کم‌سرعتی مانند شاهد ۱۳۶ از نظر فنی وجود دارد، اما کاهش سرعت جنگنده به کمتر از ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت به‌خودی‌خود به معنای ورود به استال نیست. استال زمانی رخ می‌دهد که زاویه حمله بال از حد بحرانی عبور کند و سرعت دقیق وقوع آن به عواملی مانند نوع جنگنده، وزن، ارتفاع پرواز، وضعیت فلپ‌ها، میزان سوخت و تسلیحات و شدت گردش بستگی دارد. بسیاری از جنگنده‌ها می‌توانند در شرایط کنترل‌شده با سرعتی کمتر از ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت پرواز کنند. هرچند گردش‌های تند، افزایش ضریب بار و تلاش برای باقی‌ماندن پشت پهپاد می‌تواند سرعت استال را افزایش داده و حاشیه ایمنی را، به‌ویژه در ارتفاع پایین، کاهش دهد. خلبان نیز مجبور نیست سرعت خود را دقیقاً با پهپاد برابر کند و می‌تواند با حفظ سرعت ایمن، چند بار از مسیر مایل یا روبه‌رو به هدف نزدیک شود.

بررسی گزارش‌های علنی تا ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهد هیچ مورد تاییدشده‌ای از سقوط جنگنده بر اثر استال هنگام رهگیری پهپادهای شاهد ثبت نشده است. یک میگ-۲۹ اوکراینی در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲ پس از انهدام چند شاهد ۱۳۶، بر اثر برخورد با بقایای یکی از پهپادهای منهدم‌شده آسیب دید و خلبان ناچار به خروج اضطراری شد؛ بنابراین علت این سانحه استال نبود.

یک اف-۱۶ اوکراینی نیز در اوت ۲۰۲۴ هنگام مقابله با حمله ترکیبی موشکی و پهپادی سقوط کرد، اما علت نهایی آن به‌صورت علنی مشخص نشد و هیچ منبع رسمی استال یا کاهش سرعت برای تعقیب شاهد را عامل سقوط اعلام نکرد. در نتیجه، شمار جنگنده‌هایی که به‌طور تأییدشده بر اثر استال هنگام رهگیری پهپادهای شاهد سقوط کرده‌اند، تاکنون صفر فروند است.

۴. استفاده از موشک‌های هوا‌به‌هوای چند میلیون دلاری برای انهدام پهپادهای ارزان‌قیمت شاهد:

این ادعا تا حدی درست، اما تعمیم آن گمراه‌کننده است. در حمله گسترده جمهوری اسلامی به اسرائیل در آوریل ۲۰۲۴، جنگنده‌های F-15E و F-16 آمریکایی برای انهدام پهپادهای مهاجم از موشک‌های AIM-9 سایدوایندر و AIM-120 آمرام استفاده کردند و برخی جنگنده‌ها بخش بزرگی از مهمات هوا‌به‌هوای خود را مصرف کردند. بااین‌حال، همه این موشک‌ها «چند میلیون دلار» قیمت ندارند؛ هزینه هر AIM-9 معمولاً در محدوده چند صد هزار دلار و بهای هر AIM-120، بسته به مدل و قرارداد، در حدود یک میلیون دلار یا بیشتر است. بنابراین، اصل عدم‌توازن اقتصادی میان پهپاد چندده‌هزار دلاری و موشک رهگیر گران‌قیمت، واقعی است؛ اما به آن معنا نیست که تمام پهپادهای شاهد صرفاً با موشک‌های میلیون دلاری سرنگون شده‌اند.

بخش قابل‌توجهی از پهپادهای انتحاری ساخت ایران یا در اختیار گروه‌های شبه‌نظامی در سطح منطقه، با راکت‌های هدایت لیزری ارزان‌تر AGR-20F APKWS/FALCO منهدم شدند. ژنرال مایکل کوریلا، فرمانده پیشین سنتکام اعلام کرده بود این راکت‌های حدود ۲۵ هزار دلاری نزدیک به ۴۰ درصد شکار پهپادها در عملیات «Rough Rider» را به خود اختصاص داده‌اند.

اسناد بودجه نیروی هوایی آمریکا نیز تایید می‌کند که نسخه ضدپهپاد FALCO برای جنگنده‌های F-15 و F-16 و هواپیمای A-10 در نظر گرفته شده و از غلاف‌های هفت‌تایی شلیک می‌شود؛ پیکربندی آزمایشی F-15E نیز امکان حمل تا ۴۲ راکت را فراهم می‌کند.

ضمن اینکه بالگردهای تهاجمی هم در این ماموریت نقش داشته‌اند: نیروهای دفاعی اسرائیل (IDF) چندین ویدیو از رهگیری پهپادهای پرتاب‌شده از ایران توسط بالگردهای رزمی نیروی هوایی منتشر کرده و در برخی ویدیوهای منتشر شده AH-64 آپاچی هنگام درگیری با پهپادها از توپ زنجیری ۳۰ میلی‌متری M230 استفاده می‌کنند. ازاین‌رو، نمایش هر انهدام شاهد به‌عنوان شلیک یک موشک هوا‌به‌هوای میلیون‌دلاری، تصویر کاملی از روش‌های واقعی مقابله با این پهپادها ارائه نمی‌دهد.

۵. اختصاص بخش بزرگی از ناوگان جنگنده‌های اسرائیل به مقابله با حملات پهپادی:

در جنگ جاری، جنگنده‌های اسرائیلی بدون تردید بخشی از ماموریت‌های دفاع هوایی را بر عهده داشتند، اما برای ادعای «اختصاص بخش بزرگی از ناوگان جنگنده‌ها به مقابله با پهپادها» هیچ آمار رسمی یا مدرک مستقلی منتشر نشده است.

نیروهای دفاعی اسرائیل (IDF) اعلام کرد تا اول مارس بیش از ۵۰ پهپاد ایرانی را با مشارکت شبکه کنترل و پدافند هوایی، جنگنده‌ها و بالگردهای تهاجمی رهگیری کرده و این رقم تا هفتم مارس به بیش از ۱۱۰ پهپاد رسیده بود؛ همچنین تا ۲۷ مارس مدعی رهگیری بیش از ۹۰ درصد پهپادهای پرتاب‌شده از ایران و لبنان شد. بااین‌حال، رهگیری‌ها فقط توسط جنگنده‌ها انجام نمی‌شد و بالگردهای آپاچی، سامانه‌های پدافند زمینی، جنگ الکترونیک و شناورهای موشک‌انداز نیروی دریایی نیز در این ماموریت مشارکت داشتند.

شواهد عملیاتی در واقع نشان می‌دهد بخش اصلی ناوگان جنگنده‌ای اسرائیل همچنان برای حملات گسترده در عمق ایران به کار گرفته می‌شد: حدود ۲۰۰ جنگنده در موج آغاگر عملیات شرکت کردند.

طی ۳۶ ساعت نخست بیش از ۲۰۰۰ بمب بر اهداف داخل ایران فرو ریختند و در نهم مارس نیز ده‌ها جنگنده با بیش از ۱۷۰ مهمات به اهدافی در تهران، اصفهان و شیراز حمله کردند.

بنابراین پهپادها اسرائیل را مجبور کردند تعدادی جنگنده را به‌صورت شبانه‌روزی برای گشت دفاع هوایی و رهگیری آماده نگه دارد و بخشی از ظرفیت عملیاتی را از ماموریت‌های تهاجمی منحرف کنند؛ اما عبارت «بخش بزرگی از ناوگان» بدون ارائه تعداد جنگنده‌ها، شمار سورتی‌های رهگیری یا سهم آنها از کل ماموریت‌ها، اثبات‌نشده است. صورت دقیق‌تر این است که مقابله با پهپادها بار قابل‌توجهی بر نیروی هوایی اسرائیل تحمیل کرد، نه اینکه بخش بزرگی از ناوگان جنگنده‌ای آن منحصرا به این ماموریت اختصاص یافته باشد.

۶. امکان نصب موشک هوا‌به‌هوا روی این پهپادها:

نصب موشک هوا‌به‌هوا روی بدنه شاهد-۱۳۶ از نظر فنی امکان‌پذیر است، اما تاکنون مدرک معتبری از وجود چنین نمونه‌ای در ایران منتشر نشده است. شاهد-۱۳۶ معمولی با وزن برخاست اعلام‌شده حدود ۲۵۰ کیلوگرم، یک سرجنگی نزدیک به ۵۰ کیلوگرم حمل می‌کند؛ در مقابل، موشک حرارتی R-60 تقریباً ۴۵ کیلوگرم وزن دارد. بنابراین جایگزین‌کردن محموله انفجاری با یک موشک سبک از نظر وزن شدنی است، اما صرفا بستن موشک به بدنه کافی نیست و پهپاد به ریل پرتاب، تقویت سازه، مدار تامین برق، واحد فرمان شلیک، دوربین یا حسگر کشف هدف و لینک ارتباطی با اپراتور نیاز دارد.

افزون بر این، سرعت پایین و مانورپذیری محدود شاهد-۱۳۶ باعث می‌شود چنین ترکیبی بیشتر نقش یک «تله دفاعی» علیه بالگردها یا هواپیماهایی را داشته باشد که برای رهگیری به آن نزدیک می‌شوند، نه یک پهپاد مناسب برای نبرد هوایی کلاسیک.

شواهد تصویری واقعی از این پیکربندی وجود دارد، اما مربوط به روسیه و جنگ اوکراین است. اطلاعات نظامی اوکراین در دسامبر ۲۰۲۵ تصاویر و جزئیات یک «گرن-۲ سری E» روسی، مشتق‌شده از طرح شاهد-۱۳۶ را منتشر کرد که یک موشک R-60 روی ریل APU-60-1MD در بالای بخش جلویی بدنه حمل می‌کرد. این نمونه به دو دوربین، مودم شبکه و سامانه ارسال تصویر مجهز بود تا اپراتور بتواند هدف هوایی را مشاهده و فرمان شلیک را صادر کند. همچنین ویدیوهایی از رهگیری این پهپاد و تصاویری از بقایای پهپاد و موشک متصل به آن منتشر شده است. بااین‌حال، این یک اصلاح روسی روی گرن-۲ تولید روسیه محسوب می‌شود. حتی گزارش اوکراین نیز فقط احتمال انتقال تجربه آن به ایران را مطرح کرده و مدرکی از تحویل یا تولید این نسخه در ایران ارائه نداده است.

در تصاویر رسمی رونمایی‌ها، رزمایش‌ها و نمونه‌های ایرانی شاهد-۱۳۶ تاکنون موشک هوا‌به‌هوا، ریل پرتاب یا تجهیزات هدف‌یابی مشابه نسخه روسی دیده نشده است. منابع تخصصی تصویری نیز نمونه ایرانی را همچنان یک مهمات حمله یک‌طرفه با کلاهک داخلی معرفی می‌کنند.

البته می‌دانیم ایران سابقه واقعی نصب موشک هوا‌به‌هوا روی پهپاد کرار را دارد: تصاویر شلیک موشک آذرخش از کرار در سال ۲۰۲۱ و الحاق کرارهای مجهز به موشک حرارتی مجید در سال ۲۰۲۳ منتشر شده‌اند. بنابراین فناوری کلی «پهپاد مسلح به موشک هوا‌به‌هوا» در ایران وجود دارد، اما ادعای وجود شاهد-۱۳۶ ایرانی مجهز به موشک هوا‌به‌هوا در وضعیت فعلی اثبات‌نشده و فاقد شاهد تصویری معتبر است.

در مجموع، بررسی ادعاهای مطرح‌شده نشان می‌دهد که ویدیوی صفحه اینستاگرامی «حاجی نیستم» مجموعه‌ای از نکات درست، نیمه‌درست و اغراق‌آمیز را در کنار یکدیگر قرار داده است. شاهد-۱۳۶ واقعا می‌تواند بر اساس مسیر از پیش برنامه‌ریزی‌شده تغییر جهت و ارتفاع دهد و سرعت پایین آن نیز رهگیری با جنگنده را دشوارتر می‌کند؛ اما این ویژگی‌ها به معنای مانور واکنشی، فرار هوشمندانه از رهگیر یا ناتوانی جنگنده در انهدام آن نیست.
همچنین کاهش سرعت جنگنده به کمتر از ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت الزاما به استال منجر نمی‌شود و تاکنون هیچ مورد تاییدشده‌ای از سقوط جنگنده بر اثر واماندگی هنگام تعقیب پهپاد شاهد ثبت نشده است. استفاده از موشک‌های گران‌قیمت هوا‌به‌هوا نیز در برخی درگیری‌ها واقعیت داشته، اما تعمیم آن به تمام رهگیری‌ها نادرست است؛ زیرا راکت‌های هدایت لیزری ارزان‌تر، توپ جنگنده و بالگردهای تهاجمی نیز به‌طور گسترده در مقابله با این پهپادها به کار گرفته شده‌اند.
ادعاهای مربوط به اختصاص «بخش بزرگی» از ناوگان جنگنده‌های اسرائیل به مقابله با پهپادها و وجود شاهد-۱۳۶ ایرانی مجهز به موشک هوا‌به‌هوا نیز فاقد شواهد کافی هستند. مقابله با حملات پهپادی بدون تردید بخشی از ظرفیت دفاعی و عملیاتی اسرائیل را درگیر کرده، اما داده‌ای منتشر نشده که نشان دهد بخش بزرگی از ناوگان جنگنده‌ای آن منحصرا به این ماموریت اختصاص یافته است.
از سوی دیگر، نصب موشک هوا‌به‌هوا روی پلتفرمی مشابه شاهد-۱۳۶ از نظر فنی ممکن و در نمونه روسی گرن-۲ مشاهده شده، اما تاکنون هیچ تصویر یا سند معتبری از وجود چنین نسخه‌ای در ایران منتشر نشده است. بنابراین نتیجه کلی این است که پست مورد بررسی، دشواری‌های واقعی مقابله با پهپادهای شاهد را با ادعاهای اثبات‌نشده درباره توان مانوری، آسیب‌پذیری جنگنده‌ها و قابلیت‌های تسلیحاتی این پهپاد درآمیخته و تصویری بزرگ‌نمایی‌شده از توان رزمی آن ارائه می‌دهد.