چاه ویل مصلی؛ چند ده تن طلا هزینه چهار دهه ناکامی
اگر وقت ندارید …
- ۳۸ سال پیش، آیتالله خمینی با اختصاص یک میلیون مترمربع زمین برای ساخت مصلای تهران موافقت کرد و تاکید داشت که این بنا باید به دور از زرقوبرق و یادآور سادگی مساجد صدر اسلام باشد.
- با گذشت نزدیک به چهار دهه، این پروژه نه تنها ساده نیست، بلکه یکی از پرهزینهترین و گرانترین پروژههای عمرانی تاریخ معاصر ایران تبدیل شده که همچنان نیمهکاره مانده است.
- مقامها و رسانههای جمهوری اسلامی ابعاد بزرگ مصلی را، نمادی از شکوه و اقتدار جمهوری اسلامی میدانند.
- مساحت مصلی یک و نیم برابر مساحت کل کشور واتیکان و حدود ۳ برابر مساحت مجموعه حرم امامرضا (شامل حرم و محوطههای جنبی و پارکینگها) است.
- بودجه و هزینههای ساخت مصلی شفاف نیست، اما در برآورد رسانههای داخل ایران از اعداد و ارقام در مقیاس ۳ میلیارد دلار صحبت شده است.
- ارزش ۳ میلیارد دلار بدون تعدیل و بر اساس متوسط قیمت طلا از سال ۱۹۹۵ (زمان آغاز پروژه) تاکنون معادل بیش از ۸۰هزار کیلوگرم طلای ۲۴ عیار است.
- به دلیل نبود شفافیت محاسبه دقیق ارزش پولی که تا الان برای مصلی هزینه شده ممکن نیست، اما در بودجههای سالانه اعداد و ارقام پراکندهای تحت عنوان کمک به ساخت مصلی منتشر شده است.
- در بخش متفرقه قانون بودجه امسال ۵۰۰ میلیارد تومان و در بودجه سال گذشته ۸۰۰ میلیارد تومان بودجه برای «کمک به احداث مصلی امام خمینی تهران» در نظر گرفته شده است.
- علاوه بر این ردیفهای بودجه دیگری نیز وجود دارند که ممکن است برای تامین هزینه مصلی از آنها استفاده شوند.
- همچنین گزارشهای دیگری نیز هستند که نشان میدهد نهادهای دیگری نیز، مانند شهرداری تهران در ساخت و تامین هزینههای مصلی مشارکت داشتهاند.
این گزارش نسخه متنی قسمت بیست و پنجم پادکست هزارداستان بودجه است.
قسمت بیست و پنجم پادکست هزارداستان بودجه
روز ۲۳ آبان ۱۳۶۷، علی خامنهای و اکبر هاشمیرفسنجانی در نامهای به آیتالله خمینی، خواستار اختصاص یک میلیون مترمربع از اراضی عباسآباد تهران برای ساخت مصلای بزرگ پایتخت شدند. آیتالله خمینی در پاسخ، با این درخواست موافقت کرد اما یک شرط مهم گذاشت: «سادگی مصلی باید یادآور سادگی محل عبادت مسلمانان صدر اسلام باشد و شدیداً از زرقوبرق ساختمانهای مساجد اسلام آمریکایی جلوگیری شود».
ابعاد مصلی چقدر است؟
بررسیها نشان میدهد مساحت محوطه مصلی حدود ۶۵۰ هزار مترمربع است که حدود ۲۰۰ هزار مترمربع آن به فضای صحن و شبستان اختصاص دارد. این وسعت در مقایسه با بزرگترین مساجد و مراکز مذهبی در دنیا بزرگ و تأملبرانگیز است. این بنا رکوردهای عجیبی در مقایسه با سایر اماکن مذهبی جهان دارد. برای درک بهتر این بزرگی، کافی است بدانیم مساحت کل کشور واتیکان حدود ۴۴۰ هزار مترمربع است. مساحت مسجدالحرام با تأسیسات ۴۱۴ هزار مترمربع بود که بعد از اجرای طرح توسعه به حدود ۱/۵ (یک و نیم) میلیون مترمربع رسید تا بتواند میزبان ۱/۵ (یک و نیم) میلیون زائر باشد. مسجدالنبی ۳۸۴ هزار مترمربع و کل محدوده حرم امام رضا در مشهد حدود ۲۶۷ هزار مترمربع است.
سازندگان این بنا تمایل شدیدی به ثبت رکوردهای جهانی و خلق نمادهای اغراقآمیز داشتهاند؛ از بزرگترین گنبد بتنی جهان تا بزرگترین ایوان جهان اسلام با دهانه ۱۱۰ متر. روزنامه رسالت در گزارشی با عنوان «رمزگشایی از پروژه مصلی» (لینک بایگانی) اشاره میکند که این اعداد نمادین هستند؛ از جمله ۱۴ گنبد به نشانه ۱۴ معصوم، ۱۲ گلدسته به نشانه ۱۲ امام، و منارههایی به ارتفاع ۱۴۰ متر برای آن طراحی شده است تا نمادی از «شکوه و غلبه فرهنگی» جمهوری اسلامی باشد.
در سال ۱۳۶۴ یک مسابقه معماری (لینک بایگانی) با حضور معماران داخلی و خارجی برگزار شد و ۳۶ اثر به ستاد نماز جمعه ارائه گردید. ستاد نماز جمعه و شخص اکبر هاشمیرفسنجانی تمامی ۳۶ طرح را رد کردند. در نهایت، طراحی پروژه بدون توجه به نتایج مسابقه به پرویز مؤیدعهد (لینک بایگانی) سپرده شد تا اثری عظیم و بهدور از مؤلفههای معماری مدرن خلق کند.
چقدر خرج مصلی شده است؟
دسترسی به آمار دقیق بودجه مصلی به دلیل پراکندگی ردیفهای بودجه و مشارکت نهادهای مختلف بسیار دشوار است. با این حال، در طول سالها مبالغ هنگفتی به این پروژه تزریق شده است. بهعنوان نمونه در اسناد بودجه عمرانی سال ۱۴۰۴ آمده است که از سال ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۹ حدود ۲۰۰ میلیارد تومان و از سال ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۴ حدود ۹۰ میلیارد تومان دیگر برای ساخت مصلی هزینه شده است. یا در قانون بودجه ۱۴۰۵ برای ساخت مصلی تهران ۵۰۰ میلیارد تومان و در سال ۱۴۰۴ حدود ۸۰۰ میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته شده است. در بودجههای سالانه ردیفهای دیگری هم به اسم مصلی وجود دارد که تحت عنوان کلی «کمک به ساخت مصلیها» تعریف شدهاند. دقیقاً مشخص نیست آیا از این منابع نیز برای مصلی تهران بودجهای در نظر گرفته شده یا نه؟ علاوه بر این نهادهای دیگری مانند شهرداری تهران نیز در ساخت مصلی و تأمین هزینهها مشارکت داشتهاند. بهعنوان نمونه معاون شهرداری تهران در سال ۱۴۰۳ از برنامهریزی برای تأمین هزینه ۳ هزار میلیارد تومانی تکمیل مصلی در شهرداری تهران خبر داده بود.
با این اوصاف نمیتوان بهطور قطع گفت که بر اساس اسناد بودجه تاکنون برای ساخت مصلی چقدر هزینه شده و ارزش آن در طول زمان چقدر بوده است، اما بر اساس گزارشهایی که رسانههای ایرانی و انگلیسیزبان «فایننشال تریبیون» در سال ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) منتشر کردند، تا سال ۲۰۱۱ حدود ۹۲۱ میلیون دلار برای مصلی هزینه شده بود و تخمین زده میشد تکمیل آن به ۲/۲ میلیارد دلار دیگر نیاز داشته باشد. اگر این برآورد ۳ میلیارد دلاری را مبنا قرار دهیم، مصلای نیمهکاره تهران را میتوان پرهزینهترین مسجد دنیا لقب داد که هنوز به سرانجام نرسیده است. اگر برآورد کلی را با متوسط قیمت طلا از زمان آغاز پروژه تاکنون (۱۹۹۵ تا نیمه ۲۰۲۶) بسنجیم، ارزش آن به حدود ۸۱ هزار کیلوگرم طلای ۲۴ عیار میرسد.
مصلی در واقعیت نماد چیست؟
عملیات اجرایی این پروژه طبق اسناد بودجه از سال ۱۳۷۴ آغاز شده، اما سال پایان آن در پیوستهای عمرانی بودجه هر سال تغییر میکند. ابتدا قرار بود پروژه در دهه ۸۰، سپس در سالهای ۹۸، ۹۹، ۱۴۰۰ تکمیل شود و اکنون در قانون بودجه ۱۴۰۴، سال اتمام آن ۱۴۰۷ ذکر شده است.
پس از حدود چهار دهه، این بنا همچنان مجموعهای از منارههای ناقص، کاشیهای شکسته، داربستهای فراوان و محوطههای کارگاهی است؛ تصویری که روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی از آن بهعنوان «نماد ناکامیهای رهبر جمهوری اسلامی» یاد کرد. پروژهای که قرار بود یادآور سادگی مساجد صدر اسلام باشد، اکنون به بنایی کلنگی و فرسوده تبدیل شده است که پیش از افتتاح کامل، نیازمند بودجههای کلان برای بازسازی است.
