ویدیوی غیرواقعی و ادعای نادرست درباره سقوط بالگرد آمریکایی با سامانه مجید

کانال اینستاگرامی ایران پلاس، با انتشار پستی مدعی شده که «سامانه پدافندی کوتاه‌برد مجید» عامل سقوط بالگرد تهاجمی AH-64 آپاچی ارتش آمریکا در سواحل عمان بوده است.

همچنین برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه در ایکس و اینستاگرام، با بازنشر یا اشاره به این خبر، از احتمال سرنگونی آپاچی آمریکایی به‌دست پدافند یا نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران سخن گفتند. این در حالی است که تاکنون جزئیات دقیق و رسمی این رخداد به‌طور کامل منتشر نشده و روایت‌های موجود در رسانه‌های آمریکایی، همراه با اظهارات مقام‌های این کشور، بیشتر بر احتمال اصابت پهپاد به بالگرد دلالت دارد، نه شلیک موشک پدافندی.

پیش‌تر نیز در فکت‌نامه، جزئیات مربوط به سقوط این بالگرد و سناریوهای احتمالی درباره چگونگی وقوع این حادثه را بررسی کردیم.

درباره ویدیوی انتشار یافته چه می‌دانیم؟

ویدیویی که همراه با این ادعا در پست کانال اینستاگرامی ایران پلاس منتشر شده،‌ واقعی نیست. ویدیو مربوط به بازی کامپیوتری War Thunder است؛ یک بازی آنلاین که در آن بازیکنان با تجهیزات نظامی مختلف، مانند تانک، خودروهای زرهی، بالگرد، هواپیما و کشتی، با یکدیگر رقابت می‌کنند.

نکته دوم، در ارتباط با مدل اشتباه بالگرد در ویدیو است. همان‌طور که می‌بینیم، نام بالگرد بلک‌هاوک عنوان شده است؛ حتی نام آن را نیز به‌اشتباه «بلک هاواک» نوشته‌اند. در صورتی که مدل بالگرد در واقع میل Mi-4AV، با نام ناتو «هاوند»، ساخت شوروی سابق است که نسخه مسلح بالگرد چند منظوره بالگرد Mi-4 به شمار می‌آید که بین سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۷۹ در خط تولید بود.

نکته سوم، ادعای اصابت موشک سامانه مجید به بالگرد آمریکایی است. در طول جنگ، هیچ بالگرد آمریکایی توسط پدافند هوایی جمهوری اسلامی ساقط نشده و تنها یک فروند بالگرد جست‌وجو و نجات رزمی HH-60W جولی گرین ۲، در زمان عملیات نجات خلبان F-15E سقوط کرده در ایران، هدف تیراندازی سلاح‌های سبک قرار گرفت که توانست به‌سلامت از حریم هوایی ایران خارج شود.

در ادامه، این ادعای تازه درباره نقش سامانه پدافندی مجید را با توجه به اطلاعات موجود و شواهد منتشرشده بررسی می‌کنیم.

سامانه مجید چیست؟

سامانه پدافندی کوتاه‌برد «مجید» یک سامانه دفاع هوایی سبک، متحرک و ارتفاع‌پست است که برای مقابله با تهدیدهایی مانند پهپادها، مهمات سرگردان، بالگردها، موشک‌های کروز و اهداف کم‌ارتفاع طراحی شده است. این سامانه نخستین‌بار در سال ۱۴۰۰ در ایران دیده شد و بعدتر در رزمایش‌های پدافندی ارتش مورد آزمایش قرار گرفت. مجید معمولا روی خودروی تاکتیکی ارس نصب می‌شود و هدف اصلی آن ایجاد یک لایه دفاعی نزدیک برای حفاظت از واحدهای زمینی، پایگاه‌ها و نقاط حساس است.

یکی از ویژگی‌های مهم سامانه مجید، نحوه عملکرد پسیو (passive) یا غیرفعال آن است. برخلاف بسیاری از سامانه‌های پدافندی که برای کشف، رهگیری یا قفل روی هدف از رادار فعال استفاده می‌کنند، مجید می‌تواند با تکیه بر سامانه‌های الکترواپتیکی و حرارتی، هدف را بدون انتشار امواج راداری شناسایی و دنبال کند. این ویژگی باعث می‌شود موقعیت سامانه برای سامانه‌های هشدار راداری هواگردها یا تجهیزات شنود الکترونیک دشمن به‌سادگی آشکار نشود.

همین ویژگی، مجید را برای جنگنده‌ها، بالگردها و پهپادهایی که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند، خطرناک‌تر می‌کند. هواگردهای ارتفاع‌پست معمولا برای پنهان ماندن از دید رادارهای دوربرد از عوارض زمین، ارتفاع کم و محدودیت خط دید رادار استفاده می‌کنند؛ اما در چنین شرایطی یک سامانه کوتاه‌برد و پسیو که با حسگر حرارتی و اپتیکی کار می‌کند، می‌تواند بدون هشدار قبلی وارد چرخه کشف و درگیری شود. به‌خصوص اگر هواگرد در فاصله نزدیک، مسیر قابل پیش‌بینی یا سرعت و مانور محدود داشته باشد، فرصت واکنش خدمه بسیار کوتاه خواهد بود.

البته این به معنای بی‌نقص بودن سامانه نیست. عملکرد مجید به دید مستقیم، شرایط جوی، گردوغبار، دود، کیفیت حسگرها و برد محدود موشک وابسته است. با این حال، در نقش دفاع نقطه‌ای و در کمین علیه اهداف کم‌ارتفاع، می‌تواند تهدیدی جدی باشد؛ چون هدف ممکن است تا لحظه کشف حرارتی، شلیک موشک یا هشدار سامانه‌های موشک‌یاب، متوجه حضور پدافند نشود.

موشک مورد استفاده در این سامانه با نام AD-08 شناخته می‌شود. بر اساس داده‌های منتشرشده در منابع باز، برد کشف هدف برای سامانه حدود ۱۵ کیلومتر عنوان شده، اما برد درگیری موشک حدود ۷۰۰ متر تا ۸ کیلومتر و سقف درگیری آن تا حدود ۶ کیلومتر اعلام شده است. همچنین برای موشک AD-08 به جستجوگر فروسرخ تصویربرداری، فیوز مجاورتی، وزن حدود ۷۵ کیلوگرم، طول حدود ۲.۶۷ متر و قطر ۱۵۶ میلی‌متر اشاره شده است.

در مجموع، مجید را باید یک سامانه دفاع نقطه‌ای و کوتاه‌برد دانست، نه جایگزینی برای سامانه‌های میان‌برد یا دوربرد. مزیت اصلی آن تحرک، اندازه کوچک، واکنش سریع و عدم وابستگی کامل به رادار است؛ اما محدودیت‌هایی مانند برد کوتاه، نیاز به دید مستقیم، ظرفیت محدود موشک‌ها و آسیب‌پذیری در برابر حملات پرتعداد یا اشباع‌کننده همچنان وجود دارد. به همین دلیل، کارایی واقعی مجید زمانی بیشتر می‌شود که در کنار رادارهای هشدار اولیه، سامانه‌های توپخانه‌ای، جنگ الکترونیک و لایه‌های پدافندی بلندبردتر به کار گرفته شود.

با این توضیحات فکت‌نامه به ادعای هدف قرار گرفتن بالگرد آپاچی با سامانه مجید نشان «نادرست» می‌دهد.