بودجه نظامی ایران چقدر است؟

سعید آجرلو، مدیر مسئول روزنامه صبح نو و عضو تیم رسانه‌ای هیات مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی ایران، در گفت‌وگوی اخیر رسانه «آزاد» گفته است: «هزینه نظامی ایران حدود ۱۰ میلیارد دلار و بودجه نظامی عربستان چند برابر ایران و حدود ۶۴ میلیارد دلار است.»

«هزینه دفاعی ایران ۱۰ میلیارد دلار است؛ تقریبا مال دو، سه سال پیش است. [عربستان] سعودی ۶۴ میلیارد دلار است. سعودی یک‌بیستم ما هم نتوانست بجنگد … ۶ برابر و ۷ برابر ما هم هزینه دفاعی دارند. بنابراین اینکه می‌گویید همه پول‌ها را برمی‌دارند و می‌برند توی موشک و هسته‌ای … درست نیست.»

آقای آجرلو به منبع این آمار اشاره نکرده، اما در پاسخ به انتقاد شهرام اتفاق و محمد مالجو (دیگر شرکت‌کنندگان این گفت‌وگو) که این آمار را «گمراه‌کننده» خواندند، گفته: «اینها فکت‌های آشکار هستند» و در پاسخ به نقد آن دو گفت: «اصلا بگویید ۱۵ میلیارد دلار، اصلا ۲۰ میلیارد دلار …»

در واقع او تلاش می‌کند که بگویید بودجه نظامی ایران از کشوری مانند عربستان سعودی کمتر است، ولی کارنامه دفاعی ایران بهتر از این کشور است.

بخش دوم این ادعا، یعنی مقایسه عملکرد دفاعی ایران عربستان سعودی به دلیل تفاوت ماهوی جنگ‌های اخیر دو کشور و تفاوت نوع عملکرد تهاجمی و دفاعی و همینطور نوع خسارت‌ها، قابل راستی‌آزمایی نیست، اما بخش اول، یعنی مقایسه بودجه دو کشور، موضوع این مقاله درستی‌سنجی است.

تلاش کردیم با آقای آجرلو تماس بگیریم و از او درباره منبع این آمار سوال کنیم که تا الان پاسخی به سوال ما داده نشده است، بنابراین خود دست به کار شدیم تا با بررسی معتبرترین منابع موجود، درستی ادعای مطرح‌شده را بسنجیم.

معتبرترین مرجع آماری بین‌المللی برای برآورد هزینه‌های نظامی، موسسه تحقیقات صلح بین‌المللی استکهلم (SIPRI) است. بر اساس آخرین گزارش این موسسه، میزان هزینه نظامی ایران در سال ۲۰۲۵ میلادی، ۷/۴ میلیارد دلار و هزینه نظامی عربستان سعودی ۸۳/۲ میلیارد دلار تخمین زده شده است.

میانگین هزینه‌های دو کشور نیز در بازه زمانی پنج ساله ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ میلادی (۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴) برای ایران ۷/۲ میلیارد دلار و برای عربستان سعودی ۷۵/۱ میلیارد دلار بوده است. با این حساب ارزش بودجه نظامی عربستان سعودی بیش از ۱۰ برابر بودجه دفاعی ایران است.

آخرین باری که موسسه بودجه نظامی ایران را نزدیک ۱۰ میلیارد دلار تخمین زده، سال ۲۰۱۵ است. آخرین باری هم که بودجه نظامی عربستان نزدیک ۶۴ میلیارد دلار برآورد شده مربوط به سال ۲۰۱۶ است و بعد از آن برآورد بودجه نظامی دو کشور دستخوش تغییرات زیادی شده است.

اما این همه ماجرا نیست. فکت‌نامه پیش‌تر هم در گزارشی به این مساله پرداخته و نشان داده است که به دلیل پیچیدگی‌های نظام تامین مالی نیروهای مسلح در ایران، موسسات بین‌المللی، از جمله موسسه صلح استکهلم در برآورد بودجه نظامی ایران، دچار اشتباه محاسبه می‌شوند.

بودجه نظامی ایران چقدر است؟

در واقعیت بخش قابل توجهی از بودجه نظامی ایران از منابع دیگری تامین می‌شوند که در ردیف‌های اصلی بودجه ذکر نمی‌شوند. به عنوان نمونه در قانون بودجه ۱۴۰۴ رقم ۷/۵ میلیارد یورو (معادل ۸/۵ میلیارد دلار) به صورت سهمیه نفت خام به نیروهای مسلح پرداخت می‌شود که این رقم در ردیف‌های اصلی بودجه نهادهای نظامی ذکر نمی‌شود و در جدول‌های فرعی بودجه، از چشم ناظران و تحلیل‌گران دور می‌ماند.

بر اساس محاسبات مرکز داده‌های باز ایران، با احتساب متوسط نرخ دلار مبادله‌ای در سال ۱۴۰۴، ارزش بودجه نظامی ایران در سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۷ میلیارد دلار* می‌رسد که بیش از دو برابر آن چیزی است که در برآورد موسسه صلح استکهلم ذکر شده است.

با این اوصاف اگر میانگین سالانه را محاسبه کنیم، متوسط بودجه نظامی ایران در پنج سال گذشته به حدود ۱۵ میلیارد دلار می‌رسد که حدود یک پنجم متوسط بودجه نظامی عربستان سعودی در پنج سال اخیر است.

اگر بودجه نظامی را به نسبت تولید ناخالص داخلی بسنجیم، باز هم کفه ترازو به نفع عربستان سنگینی می‌کند. طبق آخرین برآوردهای صندوق بین‌المللی پول، ارزش تولید ناخالص داخلی ایران و عربستان سعودی در سال ۲۰۲۵ میلادی به ترتیب ۳۰۰ و ۱۳۰۰ میلیارد دلار بوده است. به عبارتی ارزش اقتصاد عربستان سعودی در سال گذشته بیش از ۴ برابر ایران بوده که کمتر از اختلاف بودجه نظامی دو کشور است.

با این اوصاف روشن است که اعداد و ارقام گفته‌شده، صحیح و دقیق نیستند و بودجه نظامی ایران در واقعیت بیشتر از آن چیزی است که سعید آجرلو در میزگرد گفته است. با این وجود، اصل این ادعا که بودجه نظامی عربستان چند برابر ایران است، درست است.

به همین دلیل فکت‌نامه به این ادعا که «هزینه نظامی ایران حدود ۱۰ میلیارد دلار و بودجه نظامی عربستان چند برابر ایران و حدود ۶۴ میلیارد دلار است» نشان نیمه‌درست می‌دهد.

* در گزارش پیشین فکت‌نامه ارزش بودجه نظامی ایران در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۳ میلیارد دلار محاسبه شده بود. در این گزارش به عدد ۱۷ میلیارد دلار بر اساس اطلاعات موجود در مرکز داده‌های باز ایران استناد شده است. دلیل تفاوت این دو رقم، نرخ برابری ارز است. در گزارش قبلی، ارقام بودجه ریالی بر اساس نرخ برابری ارز طبق نرخ فرضی بودجه به دلار تبدیل شده بودند، در گزارش اخیر ارقام ریالی، بر اساس متوسط نرخ برابری دلار در سال بر اساس قیمت‌های مرکز مبادله ارز و طلا بانک مرکزی، به دلار تبدیل شده‌اند. با توجه به اینکه متوسط نرخ ارز به نسبت فرضیات بودجه افزایش داشته، ارزش بودجه نظامی نیز به همین نسبت کاهش پیدا کرده است.