اعتبارسنجی یک «پژوهش» درباره بزرگنمایی شعارهای همسو با پهلوی در رسانه‌ها

در روزهای اخیر، بحث درباره پژوهشی بالا گرفته که موضوع آن بزرگنمایی شعارهای همسو با پهلوی در جریان اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ در دو رسانه بزرگ خارج از ایران، یعنی بی‌بی‌سی فارسی و ایران‌اینترنشنال است.

این پژوهش با عنوان «بررسی عملکرد رسانه‌ها در پوشش اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ در ایران» در سایت «ایران آکادمیا» منتشر (لینک دانلود) شده است. نویسنده آن مزدک آذر است که در مقاله «دانش‌آموخته کارشناسی ارشد روزنامه‌نگاری» معرفی شده است.

پس از حضور نویسنده این مقاله در برنامه «پرگار» بی‌بی‌سی فارسی، بحث درباره آن و اعتبار آن در شبکه‌های اجتماعی بالا گرفته، اما حدود دو ماه پیش نیز برخی رسانه‌ها، از جمله صدای آمریکا به آن اشاره کرده بودند.

در سایت ایران‌آکادمیا اشاره نشده که آیا این مقاله بازبینی علمی شده یا نه، اما بر اساس اطلاعات موجود در متن، این مقاله یک نویسنده دارد: مزدک آذر. با این حال آقای آذر در مصاحبه با بی‌بی‌سی فارسی گفته دوستانی به او در حد چک کردن عددها کمک کرده‌اند، اما مسئولیت کل مقاله با شخص او است.

تاریخ دقیق و زمان انتشار مقاله مشخص نیست، ولی در متن به وضوح گفته شده تحقیق بر اساس بازبینی ۹ هزار محتوای تصویری و بررسی و راستی‌آزمایی ۴۵۰۰ ویدئوی یکتا (غیرتکراری) مربوط به اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ است که در فاصله ۷ تا ۲۷ دی ۱۴۰۴ در فضای عمومی و شبکه‌های اجتماعی منتشر شده‌اند.

در مقاله گفته شده که نتایج بررسی شعارهای عنوان شده در این ویدئوها نشان می‌دهد در حالی که ۱۷ درصد شعارها در ۴۵۰۰ ویدئوی یکتا حمایت از پهلوی بوده‌اند، اما در ویدئوهایی که ایران‌اینترنشنال منتشر کرده ۸۱ درصد شعارها و در ویدئوهای منتشر شده در بی‌بی‌سی فارسی ۳۵ درصد شعار در حمایت از پهلوی بوده‌اند و این نشان از بزرگ‌نمایی این رسانه‌ها در پوشش شعارهای اعتراضات دی ۱۴۰۴ دارد.

در بند پنجم خلاصه این مقاله نوشته شده:‌

«دو رسانه جریان اصلی تحت پژوهش، مجموعا در حدود ۶۸ درصد از ویدئوهای فضای مجازی درباره اعتراضات که توسط اکانت‌ها و مردم عادی نشر شده و در دسترس همه است و بخش مده‌ای از آن مشتمل بر شعارهای پهلوی/شاه نیست را یا ندیده‌اند یا نخواستنه‌اند که ببینند و یا به صورت انتخابی پوشش نداده‌اند.»

تصویر برگرفته از متن مقاله

داده‌های این «پژوهش»‌ چقدر معتبرند؟

داده‌های این مقاله برای اعتبارسنجی و راستی‌آزمایی در دسترس عموم قرار ندارند. برخی روزنامه‌نگاران نیز در فضای عمومی خواسته‌اند که نویسنده مقاله برای اعتبار دادن به پژوهش خود داده‌های آن را منتشر کند که تا این لحظه به این درخواست‌ها پاسخی داده نشده است.

فکت‌نامه نیز به طور مستقل از آقای آذر خواسته تا امکان دسترسی به داده‌های این مقاله، به طور مشخص ۴۵۰۰ ویدئوی بررسی شده را فراهم کند که تا کنون به این سوالات فکت‌نامه نیز پاسخی داده نشده است.

برای همین خود دست به کار شدیم تا ببینیم از نظر منطقی اعداد و ارقام گفته شده چقدر منطقی به نظر می‌رسند.

داده‌های کانال‌های وحیدآنلاین، مملکته و اعتراض‌ مدنی بازار را در همان بازه زمانی تحقیق (یعنی ساعت صفر روز ۷ دی تا ساعت ۱۲ شب روز ۲۷ دی ۱۴۰۴ به وقت تهران) از API رسمی تلگرام استخراج کردیم.

اهمیت این سه کانال از این جهت است که هر سه جزو فعال‌ترین کانال‌های تلگرامی بوده‌اند که در آن مقطع زمانی اخبار و تصاویر اعتراضات دی ماه را منتشر کرده‌اند. حتی خود نویسنده این مقاله در مصاحبه با بی‌بی‌سی به کانال وحیدآنلاین و نقش فعال آن در انتشار ویدئوهای اعتراضات اشاره می‌کند. با توجه به رویکرد این کانال‌ها و نفوذ آن در شبکه‌های اجتماعی، بعید است که ویدئوهای زیاد دیگری در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شده‌ باشند و در این کانال‌ها اثری از آنها نباشد.

فایل CSV داده‌های این سه کانال برای راستی‌آزمایی در دسترس عموم است. (لینک دانلود)

محاسبه دقیق داده‌های این کانال‌ها نشان می‌دهد، در این مدت در مجموع ۱۹۹۸ ویدئو در کانال وحیدآنلاین، ۹۱۵ ویدئو در کانال مملکته و ۱۹۷۷ ویدئو در کانال اعتراض مدنی بازار منتشر شده که تعدادی از آنها در ایران‌اینترنشنال و همین‌طور بی‌بی‌سی فارسی هم منتشر شده‌اند.

در متن مقاله گفته شده ۱۱۸۲ ویدئو در کانال تلگرام ایران‌اینترنشنال و ۲۶۷ ویدئو در کانال بی‌بی‌سی فارسی منتشر شده‌اند.

از این اعداد و ارقام می‌توان نتیجه گرفت که مقیاس عددی ویدئوهای اعتراضات در شبکه‌های اجتماعی چیزی بین هزار تا حدود دو هزار ویدئو است، در حالی که چکیده مقاله آقای مزدک آذر ادعا شده ۹ هزار محتوا و در جای دیگری در صفحه ۱۵ نوشته شده ۹ هزار ویدئو بررسی شده‌اند که پس از حذف موارد تکراری نهایتا به ۴۵۰۰ ویدئوی یکتا و غیرتکراری رسیده‌اند.

این اعداد بیش از ۲ تا ۳ برابر مقایس ویدئوهای منتشر شده در فعال‌ترین کانال‌هایی است که تصاویر اعتراضات را پوشش داده‌اند. این اختلاف بسیار بزرگی است که بدون وجود داده مستند نمی‌توان برای آن اعتباری قائل شد و تا زمانی که لیست این ۴۵۰۰ ویدئو، حتی در حد لینک و آدرس کانال‌هایی که آنها را منتشر کرده‌اند، به صورت عمومی منتشر نشود، نمی‌توان ادعای وجود این تعداد ویدئو را معتبر دانست.

تا زمان انتشار این مطلب، آقای آذر به درخواست فکت‌نامه پاسخی نداده است. بنابراین تا این لحظه درباره اصالت داده‌ها تردید جدی وجود دارد.

محتوای این مقاله چقدر معتبر است؟

پاسخ جامع به این سوال بدون دسترسی به داده‌ها ممکن نیست. اما اگر فرض کنیم که واقعا این ۴۵۰۰ ویدئو وجود داشته‌اند و صداها و اطلاعات موجود در آنها درست استخراج شده‌اند،‌ باز هم ابهام‌های دیگری وجود دارند که به آنها پاسخی داده نشده است.

مثلا در این تحقیق گفته شده: شعارها سه دسته‌اند که «آنچه مردم سر داده‌اند»، «گفتار شخصِ ضبط‌کننده ویدیو» و «شعارنویسی‌های دیده‌شده در ویدیوها» را شامل می‌شود. یعنی گفتار تنها یک نفر که ویدیو را ضبط کرده، با شعارهایی که چند ده یا چند صد نفر سر داده‌اند و آنچه روی پلاکارد یا دیوار دیده می‌شود، هرکدام «یک» بار شمرده شده و وزنی یکسان برای آنها در نظر گرفته شده است.

یا در ضمیمه دوم ۱۴۱ شعار نوشته شده که در چند بخش دسته‌بندی شده‌اند:‌

«چهار شعار ضد ج.ا که بیش از همه شعارها تکرار شده»، «سه شعار پربسامدی که حاوی کلمات شاه/ پهلوی بوده»، «سایر شعارهای ضد ج.ا»، «چند شعار از آذربایجان»، «شعارهای نوشته روی پلاکارد یا دیوار» و «سایر شعار/نوشته‌هایی که حاوی کلمه شاه یا پهلوی بوده» اما دقیقا ارتباط میان این بخش‌ها مشخص نیست؟ توضیح داده نشده که تقسیم‌بندی بر اساس این دسته‌بندهای انجام شده یا مبنای دیگری داشته است؟ همپوشانی دسته‌بندی شعارها با یکدیگر چگونه است. مثلا در بخش «شعارهای آذربایجان»‌ یا دسته‌هایی دیگر، شعارهایی در حمایت از پهلوی وجود دارد که به روشنی توضیح داده نشده چگونه شمرده شده‌اند.

همچنین تاثیر وقایع روی شعارها روشن نشده است. احتمالا در روزهای نخست اعتراضات، بسامد شعارهای حمایت از پهلوی باید کمتر باشد و بعد از فراخوان میزان شعارها به نسبت قبل افزایش پیدا کرده باشند. در چنین شرایطی اینکه چه تعداد از ویدئوها در چه زمانی، پیش یا پس از فراخوان و کشتار ۱۸ و ۱۹ دی منتشر شده‌اند و میزان پوشش پهلوی در این دوره‌ها چقدر بوده، موضوع بسیار مهمی است که در این مقاله به آن اشاره‌ای نشده است.

قاعدتا در صورت دسترسی به داده‌ها می‌توان با دقت بیشتری به محتوای مقاله پرداخت و درباره اعتبار محتوایی آن اظهار نظر کرد.

در روزهای اخیر، بحث درباره یک «پژوهش» بالا گرفته که موضوع آن بزرگنمایی شعارهای همسو با پهلوی در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ در دو رسانه بزرگ خارج از ایران، یعنی بی‌بی‌سی فارسی و ایران‌اینترنشنال است.
این «پژوهش»‌ در سایت ایران آکادمیا منتشر شده و مشخص نیست آیا بازبینی علمی شده یا نه. نویسنده این مقاله مزدک آذر است که «دانش‌آموخته کارشناسی ارشد روزنامه‌نگاری» معرفی شده است.
آقای آذر مدعی است تنها ۱۷ درصد شعارهای مطرح شده در اعتراضات دی ۱۴۰۴ در حمایت از پهلوی بوده‌اند و ایران‌اینترنشنال و بی‌بی‌سی فارسی در بازنشر این شعارها به ترتیب ۴۰۰ و ۱۰۰ درصد بزرگ‌نمایی کرده‌اند.
او می‌گوید این اعداد نتیجه بررسی ۹ هزار محتوای شبکه‌های اجتماعی، بیش از ۶ هزار ویدئو و ۴۵۰۰ ویدئوی یکتای غیرتکراری در بازه زمانی ۷ تا ۲۷ دی‌ماه ۱۴۰۴ است که با استفاده از افزونه‌های مرورگر کروم و هوش مصنوعی تحلیل شده‌اند.
فکت‌نامه به دلایل منطقی به این اعداد و ارقام مشکوک است و بدون وجود پشتوانه مستند، آن را معتبر نمی‌داند. آقای آذر تاکنون به سوالات فکت‌نامه و درخواست‌های مشابه برای انتشار داده‌های این مقاله پاسخ نداده است.
۴۵۰۰ ویدئو یکتا و غیرتکراری از اعتراضات دی ۱۴۰۴ عدد بسیار بزرگ و در مقیاس تعداد ویدئوهای منتشر شده از اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ غیرمنطقی به نظر می‌رسد. کل آمار ویدئوهای منتشرشده در کانال‌های فعالی مانند «وحید آنلاین»، «مملکته» یا «اعتراض‌ مدنی بازار» بین هزار تا دو هزار ویدئو در بازه زمانی این تحقیق هستند.
با توجه به رویکرد این کانال‌ها و نفوذ آن در شبکه‌های اجتماعی، بعید است ویدئوهای زیاد دیگری، آن هم در مقیاس چند هزار ویدئو در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شده‌ باشند و در این کانال‌ها اثری از آنها نباشد.
ایرادهای روش‌شناختی این «پژوهش»، محدود به این مورد نیست.
حتی اگر فرض کنیم این ۴۵۰۰ ویدئوی غیرتکراری وجود داشته باشند،‌ باز هم ابهام‌های دیگری، مثل سازوکار وزن‌دهی شعارها و نحوه دسته‌بندی آنها وجود دارند که اعتبار این «پژوهش» را زیر سوال می‌برند.
ابهام‌های زیاد دیگری نیز درباره روش تحقیق و تحلیل در «پژوهش» وجود دارند که جسته و گریخته در شبکه‌های اجتماعی مطرح شده‌اند.
بررسی همه این موارد بدون دسترسی به داده‌ها ممکن نیست، اما فکت‌نامه آماده است در صورت انتشار داده‌های باز این «پژوهش»، آن را به دقت اعتبارسنجی کند.