درباره عملیات نجات خلبانان آمریکایی در خاک ایران چه می‌دانیم؟

عملیات نجات دو خدمه جنگنده اف ۱۵ ایالات متحده در ایران، یک عملیات جست‌وجو و نجات بود که خبرهای مربوط به آن، بازتاب زیادی در رسانه‌ها داشت.

بر اساس گزارش‌ها، در این عملیات، دو نفر از خدمه یک جنگنده F-15E استرایک ایگل که جمعه ۱۴ فروردین ۱۴۰۵ در ایران سقوط کرده بودند، نجات پیدا کردند.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا (سنتکام) اعلام کرد بامداد پنجم آوریل (۱۶ فروردین ۱۴۰۵) دو خدمه آمریکایی که جنگنده‌شان در ایران سرنگون شده بود، نجات یافته و از ایران خارج شده‌اند.

همزمان با انتشار اخبار مربوط به این عملیات، روایت‌های متفاوتی در دو سوی جنگ منتشر شد. ابتدا خبرگزاری‌های داخلی ایران مانند فارس، مدعی شدند تلاش آمریکا برای نجات خلبانانشان شکست خورده است. این در حالی است که پیش از آن نیز یکی از خلبان‌های این جنگنده نجات یافته بود.

در ساعت‌های اولیه چه گزارش‌ها و شواهدی منتشر شد؟گزارش‌هایی در ساعات اولیه چهارم آوریل در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که مرتبط با خلبان دوم (افسر سیستم‌های تسلیحاتی/WSO) جنگنده F-15E سرنگون‌شده بود. ویدیوهایی نیز در همین ارتباط منتشر شد که خبر از درگیری و حملات هوایی در منطقه‌های دهدشت، لردگان و فلارد می‌داد.

همزمان از اصفهان نیز اخباری مبنی بر فعالیت جنگنده‌ها بر فراز منطقه جنوبی اصفهان و صداهای انفجار مخابره شد.

ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که کاروانی از خودروها را در شهرستان دهدشت نشان می‌داد؛ یعنی جایی که شایعه شده بود که خلبان آمریکایی در آن منطقه دیده شده است.

در همین شهرستان بود که خبر کشته شدن تعدادی از اعضای سپاه پاسداران مخابره شد و فیلمی از اجساد این افراد نیز انتشار یافت.

روایت رسانه‌های ایرانی درباره این عملیات چه بود؟

پس از آنکه مشخص شد نیروهای آمریکایی در داخل خاک ایران حضور دارند، صداوسیما و رسانه‌های داخلی ایران مدعی شدند در جریان این عملیات نجات، دو فروند هواپیمای ترابری و دو فروند هلیکوپتر (برخی از بلک هاوک نام بردند) به‌دست نیروهای نظامی منهدم شدند و برخی نیز از آتش پدافند و سرنگونی آن‌ها خبر دادند.

در ادامه اعلام شد که عملیات نجات خلبان آمریکایی با شکست مواجه شده است.

خبرگزاری فارس با انتشار پستی مدعی شد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی توانسته‌اند، دو فروند جنگنده A-10، چهار فروند هلیکوپتر، یک فروند پهپاد هرمس، یک فروند پهپاد MQ-9 و دو فروند هواپیمای ترابری را منهدم کنند. این خبرگزاری نوشت: «عملیات ناموفق ترامپ برای یافتن خلبان جنگنده در ایران، نیم میلیارد دلار هزینه روی دست آمریکایی‌ها گذاشت.»

از جزئیات عملیات نجات چه می‌دانیم؟

بر اساس گزارش‌های منتشر شده در نیویورک تایمز و آکسیوس، نیروهای آمریکایی توانسته بودند با نفوذ به عمق خاک ایران، در فاصله حدود ۴۰ کیلومتری جنوب اصفهان، در فرودگاهی که گفته شده برای هواپیماهای سمپاش استفاده می‌شود، فرود بیایند و یک نقطه سوخت‌رسانی و مهمات‌رسانی خط مقدم(FARP) ایجاد کنند.

در این عملیات، یگان‌های نخبه آمریکایی از واحدهای جستجو و نجات رزمی نیروی هوایی آمریکا، یگان SEAL TEAM 6 (واحد نخبه نیروی دریایی که به نام DEVGRU نیز شناخته می‌شود) و نیروی دلتای ارتش آمریکا نیز حضور داشتند.

بررسی شواهد منتشر شده نشان می‌دهد نیروهای آمریکایی پس از ایجاد پایگاه و موقعیت‌یابی افسر تسلیحات جنگنده F-15E ساقط شده، با پشتیبانی جنگنده‌های پشتیبانی نزدیک هوایی A-10C و دیگر هواگردها مانند پهپادهای مسلح MQ-9 و بمب‌افکن‌های راهبردی B-1B لنسر، خلبان آمریکایی را بازیابی کرده و از ایران خارج کردند.

نقش عملیات فریب و اطلاعاتی در این ماموریت چه بود؟

یکی دیگر از گزارش‌های مربوط به این عملیات درباره یک عملیات فریب است.

بر اساس گزارش خبرنگار فاکس‌نیوز، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) با اجرای یک عملیات فریب، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی را به اشتباه انداخت. در جریان این عملیات فریب، عنوان شده بود که خلبان آمریکایی از سوی نیروهای آمریکایی پیدا شده و قرار است به صورت زمینی از ایران خارج شود.

همچنین گزارش‌هایی وجود دارد که تایید می‌کند CIA در جریان احراز هویت خلبان آمریکایی و پیدا کردن محل دقیق جغرافیایی آن یاری رسانده است.

سرنوشت هواپیماها و هلیکوپترهای آمریکایی چه شد؟

پس از آنکه خبر نجات خلبان آمریکایی منتشر شد، تصویری از دو فروند هواپیمای ترابری C-130 منتشر شد که در همان فرودگاه رها شده بودند و در تصویری دیگر، هواپیماها در حال سوختن بودند. در ارتباط با این تصاویر نیز اعلام شد که دو فروند هواپیمای دیده‌شده، به دلیل گیر کردن در باند خاکی و صدمه دیدن، قابل بازیابی نبودند و نیروهای آمریکایی مجبور شدند هر دو را با استفاده از مواد منفجره از بین ببرند.

تصویری که از حضور هواپیماها در آن فرودگاه منتشر شده، نشان می‌دهد ادعای «سرنگونی» آنها درست نبوده و هر دو هواپیما بر روی زمین منهدم شده‌اند. همچنین گزارش رسمی یا سند تصویری که نشان دهد این هواپیماها به دلیل شلیک نیروهای ایرانی از بین رفته باشند، وجود ندارد.

پس از خروج نیروهای آمریکایی از ایران و پایان عملیات نجات، تصاویری از لاشه‌های سوخته هواپیماهای آمریکایی در رسانه‌های ایران منتشر شد که نشان می‌داد علاوه بر دو هواپیمای C-130 دست‌کم لاشه دو فروند هلیکوپتر عملیات ویژه MH-6M لیتل برد نیز دیده می‌شود که به نظر می‌رسد هلیکوپتر مذکور در زمان عملیات در یکی از هواپیماهای C-130 بارگیری شده بوده و در زمان سانحه هواپیما، دچار صدمات شده و قابل بازیابی نبوده است.

با این وجود، برخی رسانه‌ها مانند شبکه خبری ABC مدعی شده‌اند چهار فروند لیتل برد در جریان این عملیات از دست رفته است. همچنین گفته می‌شود از این هلیکوپترها برای نجات خلبان و انتقال وی به نقطه سوخت‌رسانی و مهمات‌رسانی خط مقدم (FARP) استفاده شده است.

پیش‌تر تصاویری از رزمایش‌های صورت گرفته برای ایجاد فرودگاه‌های موقت در عمق خاک دشمن و استفاده از هلیکوپترهای MH-6M/AH-6M لیتل برد ارتش آمریکا منتشر شده بود.

همچنین در ویدیوی دیگری، یک فروند هواپیمای ترابری C295W فرماندهی عملیات ویژه نیروی هوایی آمریکا دیده می‌شود. گفته شده این ویدیو در ساعات اولیه همان روز در ایران گرفته شده بود که به نظر می‌رسد این هواپیما بخشی از ناوگان هواگردهایی بود که نیروهای آمریکایی و خلبان نجات‌یافته را از ایران خارج کرده‌اند.

همین ویدیو را خبرگزاری فارس تحت عنوان «هواپیمای ترابری آمریکایی قبل از سرنگونی» منتشر کرد. مدل این هواپیما، با مواردی که در نقطه سوخت‌رسانی و مهمات‌رسانی خط مقدم دیده شده بودند، متفاوت بوده و در ویدیو، مشخصا هواپیما بدون هیچ مشکلی برای پنهان ماندن، در حال پرواز در ارتفاع پایین است.

چه تعداد هواگرد در جریان این عملیات از بین رفت؟

منابع مختلف، آمارهای متفاوتی از تلفات هواگردهای آمریکایی از زمان سرنگونی جنگنده F-15E منتشر کرده‌اند. همچنین تاکنون هیچگونه آمار رسمی از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) و وزارت جنگ ایالات متحده منتشر نشده است. با این حال، جنیفر گریفین، خبرنگار حوزه امنیت شبکه خبری فاکس‌نیوز با انتشار پستی در شبکه اجتماعی ایکس و به نقل از وزارت جنگ آمریکا اعلام کرد که یک فروند هواپیمای پشتیبانی نزدیک هوایی A-10C بر فراز ایران در جریان روز اول عملیات نجات، هدف قرار گرفته که در ادامه خلبان آن بر فراز کویت اقدام به خروج اضطراری کرده و از سوی تیم‌های جستجو و نجات، بازیابی شده است.

همچنین در همان روز، دو فروند هلیکوپتر جستجو و نجات HH-60W نیروی هوایی آمریکا هدف سلاح‌های سبک قرار گرفتند و با وجود مجروح شدن تعدادی از خدمه، توانستند از حریم هوایی ایران خارج شوند.

با حساب دو فروند C-130 و یک فروند MH-6 لیتل برد، در مجموع از زمان سقوط F-15E آمریکایی، با بررسی مدارک تصویری و نقل‌قول‌ها از وزارت جنگ آمریکا، دست‌کم پنج هواگرد آمریکایی به طور کامل از دست رفته‌اند که انهدام دو مورد از آن‌ها در نتیجه اقدامات نیروهای نظامی جمهوری اسلامی ایران بوده است.

تئوری «خارج کردن اورانیوم»

در کنار همه اینها، روایت دیگری نیز از داخل ایران مطرح شده است. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با عملیات صورت گرفته در عمق ایران، مدعی شده که این عملیات نه برای نجات خلبان آمریکایی بلکه برای خارج کردن اورانیوم صورت گرفته است. دلیل چنین ادعایی، دور بودن نقطه سوخت‌رسانی و مهمات‌رسانی، نسبت به محلی که اعلام شده خلبان در آن نجات یافته، و همینطور تعداد بالای هواگردهای شرکت‌کننده در این عملیات عنوان شده است.

بررسی شواهد و نمونه‌های تاریخی نشان می‌دهد که این قبیل ادعاها نادرست هستند. برای مثال اسکات اوگریدی، خلبان نیروی هوایی آمریکا که در جریان عملیات ناتو بر فراز بوسنی در سال ۱۹۹۵ سرنگون شد، پس از هفت روز فرار از دست نظامیان صرب، به دست نیروی بزرگی از سپاه تفنگداران دریایی نجات یافت. در این عملیات ۲ فروند هلیکوپتر ترابری سنگین CH-53E Super Stallion، حامل حدود ۵۱ تفنگدار دریایی، دو فروند هلیکوپتر تهاجمی AH-1W سوپر کبرا و دو فروند هواپیمای جنگنده AV-8B هریر ۲ برای اسکورت هلیکوپترهای ترابری حضور داشتند که همراه با ۴۰ فروند جنگنده، هواپیماهای آواکس و جنگ الکترونیک ناتو پشتیبانی می‌شدند.

توضیح عکس: تصویری از اسکات اوگریدی، خلبان جنگنده F-16 سرنگون‌شده بر فراز بوسنی، لحظاتی پس از نجات به‌دست تفنگداران دریایی آمریکا

چرا محل عملیات و نقطه استقرار این‌قدر از هم فاصله داشتند؟

در مورد فاصله تقریبی ۲۴۲ کیلومتری بین نقطه استقرار و عملیات هواگردهای آمریکایی (جنوب استان اصفهان) با محل نجات خلبان (منطقه کوهستانی استان کهگیلویه و بویراحمد) نیز، باید گفت ممکن است انتخاب چنین نقطه‌ای دور، بخشی از تاکتیک استاندارد عملیات جستجو و نجات رزمی (Combat SAR) باشد.

به نظر می‌رسد این فاصله عمداً طراحی شده بود تا نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران را فریب دهد، تمرکز آنها را پراکنده کند و فرصت تصمیم‌گیری صحیح و به‌موقع در شرایط بحرانی را از آنها سلب کند.

به نظر می‌رسد در عمل، این پراکندگی جغرافیایی، همراه با پشتیبانی گسترده هوایی (جنگنده‌ها، آواکس و جنگ الکترونیک)، باعث شد نیروهای ایرانی در شناسایی دقیق محل دقیق خدمه دچار سردرگمی شوند و زمان گران‌بهایی را از دست بدهند.

این الگو در تاریخ عملیات نجات آمریکا نیز سابقه دارد؛ جایی که نیروهای آمریکایی با ایجاد چندین نقطه تماس، مسیرهای فریبنده و پشتیبانی هوایی سنگین، احتمال موفقیت عملیات را افزایش می‌دهند، حتی اگر به قیمت فاصله بیشتر باشد.

جمع‌بندی

با وجود هزینه سنگین مالی ناشی از دست رفتن ادوات نظامی، آمریکا موفق شد هر دو خدمه جنگنده F-15E استرایک ایگل سرنگون‌شده را از عمق خاک ایران نجات دهد و سنتکام نیز با انتشار بیانیه‌ای، اما بدون ارائه جزئیات، بازیابی هر دو خلبان را تایید کرد.

نجات خلبانان در پشت خطوط مقدم و در داخل مرزهای رقیب، همواره امری دشوار و پرمخاطره بوده و برای انجام موفقیت‌آمیز چنین عملیاتی، نیاز به پشتیبانی گسترده‌ای (شبیه آنچه ارتش ایالات متحده به آن دسترسی دارد) وجود دارد.

ضمن اینکه این عبارت بخشی از سوگندنامه ارتش آمریکاست که تأکید دارد: «هیچ سربازی را در میدان نبرد رها نکنیم». یعنی باید نیروهای رزمی را در هر شرایطی (زنده، زخمی یا کشته) از میدان جنگ بازگردانند.

در همین ارتباط ژنرال مکنزی، فرمانده سابق سنتکام در مصاحبه‌ای تلویزیونی در ارتباط با این عملیات نجات گفته است: «ساختن یک هواپیما یک سال طول می‌کشد، اما ساختن یک سنت نظامی که در آن هیچ‌کس را پشت سر نگذارید، ۲۰۰ سال طول می‌کشد.»

این عملیات در شرایطی انجام شده که نقطه سوخت‌رسانی و مهمات‌رسانی خط مقدم (FARP) که نیروهای آمریکایی ایجاد کردند تنها ۴۰ کیلومتر با یکی از مهمترین شهرهای ایران (اصفهان) فاصله دارد؛ شهری که از نظر نظامی و استراتژیک یکی از مهمترین نقاط ایران به شمار می‌آید و بخشی از برنامه اتمی نیز در همین محدوده واقع شده است. این عملیات نجات را می‌توان آزمون اولیه‌ای برای انجام عملیات‌های زمینی یا عملیات ویژه در آینده دانست؛ یعنی زمانی که در یکی از سناریوهای پیش رو، آمریکا و اسرائیل برای رسیدن به اهدافشان مجبور به استفاده از قوای زمینی شوند.