شبکههای اجتماعی
تلگرام، توییتر، اینستاگرام، فیسبوک،...
عامل خشک شدن زایندهرود ساخت شهرکهای موشکی است.
نادرست
درستیسنجی ادعای شهرهای موشکی سپاه و خشک شدن زایندهرود
اگر وقت ندارید …
- گفته میشود دلیل واقعی خشک شدن زایندهرود، مصرف آب برای حفاری و ساخت شهرهای موشکی زیرزمینی سپاه است.
- تردیدی در هزینههای زیاد مالی و زیستمحیطی ساخت شهرهای موشکی زیرزمینی نیست، اما ابعاد بحران آب بزرگتر از آن است که بتوان آن را به شهرهای موشکی محدود کرد.
- کسری واقعی آب در زایندهرود، بیش از یک میلیارد متر مکعب در سال است. ما نمیدانیم حجم آب مصرفی تونلهای موشکی دقیقا چقدر است، اما میدانیم در مقیاس کسری آب زایندهرود ناچیز است.
- در شبکههای اجتماعی اعداد و ارقام عجیب و غریب و غیرمنطقی زیادی، تا حد یک میلیون مترمکعب در روز برای ساخت شهرهای موشکی زیرزمینی مطرح شدهاند که هیچکدام معتبر نیستند.
- به دلیل نبود وجود اطلاعات و شواهد معتبر نمیتوان درباره تعداد، موقعیت، مشخصات فنی و هزینههای ساخت شهرکهای زیرزمینی سپاه اظهار نظر کرد.
- مهمترین دلیل خشک شدن منابع آبی، به طور خاص زایندهرود، از سوءمدیریت منابع آب است که باعث به هم خورد تعادل عرضه و تقاضای آب شده است.
- توسعه گسترده اراضی و شبکههای آبیاری و کشاورزی ناکارآمد، رشد و افزایش جمعیت، استقرار صنایع آببر اصلیترین عوامل خشک شدن زایندهرو به شمار میآیند.
در شبکههای اجتماعی گفته میشود، آب مصرف شده برای ساخت شهرهای موشکی عامل خشک شدن زایندهرود در اصفهان است. (اینجا، اینجا، اینجا، اینجا، اینجا و اینجا)
این ادعا در مقیاس وسیعی در شبکههای اجتماعی مطرح و دست به دست میشود، اما آیا عامل خشکیدگی رودخانهها و منابع آبی در ایران، به طور مشخص خشک بودن زایندهرود، مصرف بیرویه آب برای ساخت شهرهای موشکی است؟
۱- کسری زایندهرود چقدر است؟
بررسی مطالعات و پژوهشهای معتبر علمی نشان میدهد، کسری واقعی بیلان آب زایندهرود بیش از یک میلیارد مترمکعب در یک سال است.
مقالهای که در سال ۲۰۲۵ با عنوان «زایندهرود: انقراض یا احیا؟» در مجمع جهانی آبیاری (World Irrigation Forum) ارائه شده، کسری حقیقی بیلان حوضه زایندهرود را ۱۲۱۶ میلیون متر مکعب محاسبه کرده است. این عدد شامل ۱۸۲ میلیون متر مکعب تراز منفی آشکار، ۷۷۶ میلیون متر مکعب تراز منفی پنهان و ۲۵۷.۷ میلیون متر مکعب تراز منفی مشروط است.
این عدد، یعنی ۱/۲ میلیارد مترمکعب کسری، نشاندهنده شکاف میان «مجموع تقاضا و مصارف ثبتشده» و «آب سطحیِ موجود» است. از آنجا که ورودی سطحی زایندهرود به هیچوجه توان پاسخگویی به این حجم عظیم از تقاضا (بهویژه مصارف پنهان کشاورزی) را ندارد، مصرفکنندگان برای جبران این کمبود به استخراج بیرویه آبهای زیرزمینی روی آوردهاند. در واقع، برای جبران کمبود آب سطحی، سالانه حدود ۳۶۵ میلیون متر مکعب آب از سفرههای زیرزمینی پمپاژ میشود که افت شدید ۱ تا ۲.۵ متری سطح آبخوانها را در هر سال به همراه داشته است.
۲- برای حفر تونلهای موشکی چقدر آب مصرف شده؟
به دلیل نبود دادههای معتبر، پاسخ به این سوال غیرممکن است. صحبت درباره شهرهای موشکی زیرزمینی سالهاست در رسانهها مطرح است، اما اطلاعات مستندی درباره تعداد، موقعیت و مشخصات فنی آنها در دست نیست. مدت زمان و تکنولوژی ساخت، مواد و مصالح مصرفی و برآورد آب مصرف شده برای ساخت و اداره شهرهای موشکی که هیچ برآورد دقیقی از آنها وجود ندارد.
با این حال در شبکههای اجتماعی اعداد و ارقام متفاوتی تا یک میلیون متر مکعب آب در روز مطرح کردهاند.
مبنای این محاسبه مشخص نیست، اما این عدد در هر مقیاسی عدد غیرمنطقی است.
به عنوان مثال بر اساس اطلاعاتی که در مقالهای با عنوان «مصرف آب و انرژی برای حفاری، نصب پیچسنگ و پاکسازی هیدرولیک آبی در معادن با رگههای باریک» آمده برای حفر یک متر مکعب در سنگهای نرمتر با چگالی نسبی ۳.۶۵ به حدود ۵۸۴ لیتر (۰.۵۸۴ متر مکعب) و برای سنگهای بسیار سخت (مانند سنگ بازالت در معدن طلا با چگالی نسبی ۲.۷۵) به حدود ۱۱۲۷ لیتر (۱.۱۳ متر مکعب) آب برای حفاری نیاز است.
باید تاکید کرد نمیتوان این اعداد و ارقام را به همه پروژههای حفاری تعمیم داد. در واقع ما نمیدانیم میزان آب مصرف شده برای ساخت و توسعه شهرهای موشکی چقدر بوده است. متغیرهای زیادی، مانند تکنولوژی حفاری، شرایط محیطی یا نوع بهرهبرداری وجود دارند که روی مصرف آب تاثیر میگذارند. بنابراین ممکن است مصرف آب در شهرهای موشکی زیرزمینی چندین برابر بیشتر یا کمتر از این ارقام باشند، اما از نظر منطقی در مقیاسی نیست که بتوان آن را عامل اصلی خشکیدگی زایندهرود دانست.
۳- عوامل اصلی خشکی زایندهرود چیست؟
خشکیدگی و کمآبی زایندهرود در درجه اول ناشی از سوء مدیریت منابع آب است که عدم تعادل شدیدی بین عرضه و تقاضای آب ایجاد کرده است.
مهمترین عامل این وضعیت، توسعه گسترده اراضی و شبکههای آبیاری و کشاورزی ناکارآمد در دهههای اخیر است که در حال حاضر بیش از ۹۰ درصد آب حوضه را مصرف میکند. این گسترش شدید کشاورزی، همراه با رشد سریع جمعیت، توسعه صنعتی و تغییر سبک زندگی جوامع بالادست از عشایری به زندگی یکجانشینی، میزان برداشت آب در سراسر منطقه را به شدت افزایش داده است.
برای تامین این تقاضای متورم، آبهای سطحی به شدت مورد بهرهبرداری بیرویه قرار گرفته و چاههای متعددی برای پمپاژ آبهای زیرزمینی حفر شده است که منجر به کاهش مداوم جریان طبیعی رودخانه و تخلیه شدید سفرههای آب زیرزمینی شده است.
انتقال آب از زایندهرود و سرچشمههای آن، به استانهای دیگر، از جمله یه یزد یکی دیگر از دلایل بالا رفتن تقاضای آب است.
اما علاوه بر اینها زایندهرود و سرچشمههای این منطقه خشکسالیهای هیدرولوژیکی مکرر و انسانساختی را تجربه میکند که در نهایت در میزان عرضه و ورودی آب به حوضه زایندهرود موثر است.
جمعبندی
در شبکههای اجتماعی شایعه شده که دلیل واقعی خشک شدن زایندهرود، مصرف آب برای حفاری و ساخت شهرهای موشکی زیرزمینی سپاه است.
این طور نیست. تردیدی در هزینههای زیاد مالی و زیستمحیطی ساخت شهرهای موشکی زیرزمینی وجود ندارد، اما ابعاد بحران ناترازی آب در ایران، بهخصوص در حوضه زایندهرود، بزرگتر از آن است که بتوان آن را به مصرف آب برای حفاری و ساخت شهرهای موشکی محدود کرد.
بر اساس برآوردهای علمی کسری واقعی آب در حوضه زایندهرود، بیش از یک میلیارد متر مکعب در سال است. ما نمیدانیم حجم آب مصرفی تونلهای موشکی دقیقا چقدر است، اما میدانیم در مقیاس کسری آب زایندهرود ناچیز است.
در شبکههای اجتماعی اعداد و ارقام عجیب و غریب و غیرمنطقی زیادی، تا حد یک میلیون مترمکعب در روز برای ساخت شهرهای موشکی زیرزمینی مطرح شدهاند که هیچکدام معتبر نیستند.
به دلیل نبود وجود اطلاعات و شواهد معتبر نمیتوان درباره تعداد، موقعیت، مشخصات فنی و هزینههای ساخت شهرکهای زیرزمینی سپاه اظهار نظر کرد، اما آنچه مسلم است، این ادعا که «عامل خشک شدن زایندهرود ساخت شهرکهای موشکی است»، نادرست است.
مهمترین دلیل خشک شدن منابع آبی، به طور خاص زایندهرود، از سوءمدیریت منابع آب است که باعث به هم خورد تعادل عرضه و تقاضای آب شده است. توسعه گسترده اراضی و شبکههای آبیاری و کشاورزی ناکارآمد، رشد و افزایش جمعیت، استقرار صنایع آببر اصلیترین عوامل خشک شدن زایندهرو به شمار میآیند.
