آیا واقعا یک جنگنده آمریکایی بر فراز چابهار سرنگون شده است؟

رسانه‌های نزدیک به جمهوری اسلامی روز ۵ فروردین ۱۴۰۵ به نقل از سپاه پاسداران اعلام کردند که سامانه‌های پدافندی، یک فروند جنگنده F/A-18 آمریکایی را هدف قرارداده و باعث سرنگونی این جنگنده شده‌اند.

در بیانیه رسمی سپاه عنوان شده که این جنگنده پس از هدف قرار گرفتن، در اقیانوس هند سقوط کرده است.

همزمان با انتشار این ادعا، سه ویدیو نیز در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که گفته می‌شد مربوط به این حادثه‌اند. (لینک ویدیوی اول، دوم و سوم)

این خبر به سرعت در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بازتاب پیدا کرد و سایت‌های خبری غیرفارسی‌زبان نیز آن را پوشش دادند.

همچنین شبکه خبر تلویزیون جمهوری اسلامی با انتشار گزارشی، توضیحاتی درباره این ادعا ارائه کرد. در این گزارش، ادعا می‌شود که «موشک مذکور پس از دوره جنگ ۱۲ روزه توسعه یافته و سامانه‌های اخلالگر الکترونیکی بر روی آن تاثیری ندارد.»

واکنش آمریکا به این ادعا چه بود؟

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (CENTCOM) در واکنش به این گزارش‌ها، بیانیه‌ای در شبکه اجتماعی X منتشر کرد و نوشت برخلاف ادعای سپاه پاسداران، هیچ جنگنده F/A-18 بر فراز چابهار مورد هدف قرار نگرفته و سرنگون نشده است.

این در حالی است که ارتش آمریکا سابقه اعلام سقوط جنگنده‌های خود را دارد.

مثلا سنت‌کام در روزهای ابتدایی جنگ ایران اعلام کرده بود سه جنگنده اف ۱۵ این ارتش روز ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ بر اثر آتش پدافند کویت به اشتباه هدف قرار گرفته و سقوط کرده است. ارتش آمریکا تاکید کرده بود همه شش سرنشین این جنگنده‌ها «با موفقیت اجکت کردند و در وضعیت پایدار قرار دارند.»

تا زمان انتشار این گزارش، سپاه پاسداران یا رسانه‌های نزدیک به جمهوری اسلامی، تصویر یا سندی را مبنی بر سقوط جنگنده F/A-18 منتشر نکرده‌اند.

ویدیوهای منتشر شده چه چیزی را نشان می‌دهند؟

همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره کردیم، تا کنون تنها سه ویدیو از لحظه هدف‌گیری جنگنده F/A-18 منتشر شده است. (در صورت انتشار مستندات بیشتر، گزارش فکت‌نامه را به‌روز می‌کنیم.)

ویدیوی اول:

در ویدیوی اول که بدون صداست، یک جنگنده F/A-18E/F سوپر هورنت در ارتفاع بسیار پایین در حال پرواز دیده می‌شود. در ادامه، یک جسم نورانی از پشت سر جنگنده عبور می‌کند و انفجار کوچکی مشاهده می‌شود.

با وجود این اتفاق، جنگنده بدون مشکل به پرواز ادامه می‌دهد.

ویدیوی دوم:

ویدیوی دوم، صدادار است و در آن در ثانیه ۱۳، صدای شلیک توپ ۲۰ میلی‌متری جنگنده شنیده می‌شود که نشان‌دهنده درگیری یا عملیات در ارتفاع پایین است.

پس از آن، پرتابه‌ای به سمت جنگنده حرکت می‌کند اما به نظر می‌رسد عملکرد درستی ندارد و تنها اثری از دود کوچک دیده می‌شود. جنگنده نیز بدون آسیب قابل مشاهده، از منطقه دور می‌شود.

ویدیوی سوم:

در ویدیوی سوم که به نظر می‌رسد از زاویه دید شلیک‌کنندگان ثبت شده، موشکی به سمت جنگنده شلیک می‌شود.

در ادامه، همان الگوی مشاهده‌شده در دو ویدیوی قبلی تکرار می‌شود و در نهایت جنگنده از منطقه خارج می‌شود.

موشک‌های پدافندی گرمایاب چگونه عمل می‌کنند و آیا در این ویدیوها موفق بوده‌اند؟

با وجود آنکه نمی‌توان از روی چند ثانیه ویدیو، با قطعیت درباره پرتابه اظهارنظر کرد اما از روی صدا و شواهد دیگر مثل محل برخورد به جنگنده، به نظر می‌رسد آنچه به سمت جنگنده شلیک شده، موشک پدافندی گرمایاب باشد.

موشک‌های پدافندی گرمایاب (مانند MANPADها) بر اساس حرارت موتور هواگردها هدف‌گیری می‌کنند. این موشک‌ها معمولا به دو روش عمل می‌کنند:

۱- برخی با برخورد مستقیم (فیوز تماسی) منفجر می‌شوند.

۲- برخی دیگر دارای فیوز مجاورتی هستند که قبل از برخورد، در فاصله‌ای مشخص منفجر شده و با ترکش به هدف آسیب می‌زنند.

این ویژگی‌ها باعث می‌شود حتی بدون برخورد مستقیم نیز بتوانند به اهداف سریع و مانورپذیر آسیب وارد کنند.

در ویدیوهای منتشر شده، به نظر می‌رسد موشک دقیقا به سمت بخش عقب جنگنده که منبع حرارت است حرکت می‌کند، اما در لحظه نزدیک شدن، سرجنگی آن فعال نمی‌شود و انفجار موثری رخ نمی‌دهد.

همچنین هیچ نشانه‌ای از آسیب جدی مانند دود سیاه یا نشت روغن در جنگنده مشاهده نمی‌شود.

جنگنده‌ای که در ویدیو دیده می‌شود چه مشخصاتی دارد؟

بر اساس شواهد تصویری، جنگنده مشاهده‌شده به احتمال زیاد یک F/A-18E/F سوپر هورنت متعلق به نیروی دریایی ایالات متحده است.

این جنگنده:

• در دو نسخه تک‌سرنشین (E) و دو سرنشین (F) ساخته شده است.
• شرکت بوئینگ آن را تولید کرده است.
• یک جنگنده چندمنظوره است.
• قابلیت حمل تا ۸ تن مهمات را دارد.
• مجهز به توپ ۲۰ میلی‌متری شش‌لول M61A2 ولکان با ۴۱۲ گلوله است.

در ویدیوها نیز صدای شلیک همین توپ شنیده می‌شود. استفاده از این سلاح معمولا زمانی اتفاق می‌افتد که یا تسلیحات اصلی تمام شده باشند یا خلبان قصد هدف قرار دادن اهداف سبک را داشته باشد.

چرا پرواز در ارتفاع پایین برای این جنگنده خطرناک است؟

ما نمی‌دانیم دلیل اینکه این جنگنده در چنین ارتفاع کمی تردد می‌کرده چیست اما به طور کلی پرواز در ارتفاع پایین، به‌ویژه در منطقه‌ای که تهدیداتی مانند موارد زیر وجود دارد، بسیار پرریسک است:

• موشک‌های دوش‌پرتاب پدافندی
• توپ‌های ضدهوایی
• حتی سلاح‌های سبک

در چنین شرایطی، احتمال هدف قرار گرفتن جنگنده به‌طور قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند.

فیلم پرواز سوپر هورنت در ارتفاع پایین در شهر چابهار:

آیا سامانه‌های اخلال الکترونیکی در این ماجرا نقشی دارند؟

در گزارش صدا و سیما ادعا شده بود که موشک مورد استفاده در این عملیات در برابر سامانه‌های اخلالگر الکترونیکی مقاوم است.

اما از نظر فنی، سامانه‌های اخلال الکترونیکی عمدتا برای اختلال در رادارها و موشک‌های هدایت راداری کاربرد دارند، نه موشک‌های گرمایاب.

موشک‌های دوش‌پرتاب معمولا از سیستم هدایت مادون قرمز استفاده می‌کنند و بنابراین اصولا تحت تاثیر اخلالگرهای راداری قرار نمی‌گیرند.

بر اساس آنچه تا کنون از ویدیوها و شواهد به نظر می‌رسد، موشک پدافندی به سمت جنگنده شلیک شده اما عملکرد رهگیری و انفجار موفقی نداشته است. بر اساس ویدیوها، جنگنده بدون نشانه‌های آسیب جدی از منطقه خارج شده است. بنابراین بر اساس آنچه تا کنون منتشر شده، نمی‌توان ادعای سرنگونی جنگنده را تایید کرد.

به نظر می‌رسد جنگنده هدف قرار گرفته اما به دلیل نقص در عملکرد موشک، آسیبی ندیده و موفق به خروج از میدان شده است.