از ویدیوی رهگیری F-35 آمریکا چه می‌دانیم؟

روز پنج‌شنبه ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ (برابر با ۱۹ مارس ۲۰۲۶) شبکه خبری CNN با انتشار گزارشی مدعی شد، یک فروند جنگنده F-35 آمریکایی پس از آنکه به‌گفته منابعی آگاه، هدف شلیک منتسب به ایران قرار گرفت، ناچار به فرود اضطراری در یک پایگاه هوایی آمریکا در خاورمیانه شد.

در همان گزارش از ناخدا یکم تیم هاوکینز، سخنگوی سنتکام نقل قول شده که یک فروند جنگنده F-35 در هنگام ماموریت رزمی مجبور به فرود اضطراری شده، بدون آنکه اشاره‌ای به «هدف قرار دادن» این جنگنده به‌دست پدافند ایران داشته باشد و همچنین اعلام شده این رویداد تحت بررسی است.

پس از گزارش شبکه CNN بود که خبرگزاری فارس، ویدیویی را با عنوان لحظه هدف‌قرارگفتن جنگنده F-35 آمریکا به دست پدافند نیروی هوافضای سپاه منتشر کرد و در ادامه نوشت:

سپاه پاسداران: جنگنده F-35 ارتش متخاصم آمریکا در آسمان مرکزی ایران ساعت ۲/۵۰ بامداد امروز توسط سامانه پدافند نوین پیشرفته هوافضای سپاه مورد اصابت و آسیب جدی قرار گرفت. سرنوشت این جنگنده مشخص نیست و در دست بررسی است و احتمال سقوط آن بسیار است.

یک کارشناس در شبکه خبر صداوسیما نیز مدعی شد ممکن است سامانه‌ای که اقدام به رهگیری کرده‌، نمونه مشابهی باشد که پیش از این در یمن نیز مشاهده شده‌بود.

در ویدیوی فارس، جنگنده در مسیری مستقیم در حال حرکت است که ناگهان موشک پدافندی با فیوز مجاورتی در نزدیکی آن منفجر می شود. ویدیویی که فارس منتشر کرده فاقد داده‌های همراه است: نه زمان ثبت، نه فاصله، نه مختصات، نه نوع سامانه، نه شناسه ترک، و نه داده‌های عملیاتی دیگر که معمولا برای راستی‌آزمایی چنین فایل‌هایی تعیین‌کننده‌اند دیده نمی‌شود. آنچه دیده می‌شود بیشتر شبیه خروجی پردازش‌شده یک سامانه اپتیکی یا حرارتی است تا یک تصویر خام با ارزش شناسایی قطعی. با این حال شکل هواپیمایی که در تصویر دیده می‌شود و یک موتوره بودن آن بیش از هر هواگردی به F-35 نزدیک است.

در ثانیه‌های پایانی، یک جسم بسیار روشن از سمت راست به هدف نزدیک می‌شود و سپس تصویر با نور شدید اشباع می‌شود. همین لحظه مبنای ادعای «رهگیری» قرار گرفته است. اما از نظر فنی، اشباع نوری به تنهایی معادل اصابت موفق نیست. چنین فلاش شدیدی می‌تواند ناشی از نزدیک شدن منبع حرارتی، bloom سنسور، محدودیت حسگر در ثبت صحنه‌ای بسیار پرنور، یا یک رخداد پرانرژی نزدیک به هدف باشد. آنچه در فایل دیده نمی‌شود، نشانه‌های کلاسیک یک انهدام قطعی است: فروپاشی روشن بدنه، قطع کامل ترک، یا حذف ناگهانی هدف از صحنه.

فریم نهایی مهم‌ترین بخش این ارزیابی است. در این فریم، هدف (جنگنده F-35) هنوز در جلوی توده نورانی قابل مشاهده است و از تصویر حذف نشده‌است. بر همین اساس، این ادعا که «رهگیری ناموفق بوده و F-35 توانسته از مهلکه فرار کند» با ویدیوی فارس سازگار است.

در فریم نهایی، دو نشانه بصری وجود دارد که خوانش «فرار هدف با احتمال آسیب محدود» را تقویت می‌کند. نخست (فلش بنفش) اثر نورانی بسیار کشیده در امتداد خروجی نازل است که صرفا یک لکه روشن نیست، بلکه به شکل یک رد دراز و جهت‌دار دیده می‌شود. این الگو با این فرض سازگار است که هواپیما در لحظه آخر با توان بالا، و احتمالا با استفاده از پس‌سوز، از محل درگیری فاصله گرفته است. به بیان دیگر، آنچه در تصویر دیده می‌شود بیشتر به امضای حرارتی یک گریز پرشتاب شباهت دارد تا به صحنه فروپاشی یا از هم پاشیدن هدف. البته از نظر فنی باید با احتیاط نوشت که این نشانه به تنهایی پس‌سوز را قطعی ثابت نمی‌کند، چون بخشی از کشیدگی می‌تواند در اثر اشباع حسگر یا blur حرکتی نیز تشدید شده باشد.

دومین نکته (فلش قرمز) یک رد دوم نیز در زیر محور اصلی خروجی نازل و تقریبا موازی با آن دیده می‌شود؛ ردی که از الگوی معمول Plume مرکزی موتور متمایز است. این دنباله موازی می‌تواند نشانه‌ای از یک پدیده اضافی باشد: از جمله اثر برخورد محدود، نشت یا پراکندگی گاز داغ، یا یک آسیب موضعی در بخش عقبی یا زیرین هواپیما. در نتیجه، محتاطانه‌ترین جمع‌بندی این است که فریم آخر نه سرنگونی قطعی جنگنده، بلکه گریز سریع آن را نشان می‌دهد؛ گریزی که ممکن است با نوعی آسیب محدود در عقب هواپیما نیز همراه بوده باشد.

هرچند این رگه در درجه اول می تواند اثرات انفجار موشک در نزدیکی هواپیما و آسیب رسیدن به آن بوده ولی همچنین می‌تواند اثر آرتیفکت نوری، اشباع حسگر، رد حرارتی، آشفتگی جریان نیز باشد.

بنابراین تا این لحظه نمی‌توان آنچه سپاه پاسداران مدعی شده که «سرنوشت این جنگنده مشخص نیست و در دست بررسی است و احتمال سقوط آن بسیار است» را تایید کرد و احتمالا ادعای طرف آمریکایی مبنی بر فرود اضطراری و سلامت خلبان، به حقیقت نزدیک‌تر است.

سامانه پدافندی مورد استفاده به نظر می‌رسد از سامانه‌های پدافندی کوتاه‌بردی باشد که پیشتر مسئول رهگیری موفق تعدادی از پهپادهای ائتلاف آمریکایی و اسرائیلی بوده که می‌توان آن را موثرترین سیستم‌های پدافندی جنگ برشمرد.

این سامانه‌ها که از سیستم شناسایی و درگیری ترکیبی الکترو اپتیکی/مادون قرمز غیرفعال استفاده می‌کنند، ابعاد کوچکی دارند و می‌توان آن را روی شاسی خودروهای دو دیفرانسیل مانند وانت‌های تویوتا لندکروزهایی که در خدمت است نصب کرد.

براساس اطلاعات موجود، ایران این سامانه‌ها (نمونه‌های مشابه) را پیشتر به گروه شبه نظامی حوثی‌های یمن هم تحویل داده بود که توانستند تعدادی از پهپادهای MQ-9 آمریکایی را رهگیری و منهدم سازند.

ما در فکت‌نامه در جریان جنگ ۱۲ روزه در مطلبی توضیح داده بودیم چرا رهگیری F-35 به دست پدافند جمهوری اسلامی غیرممکن است. در این حادثه اخیر، یکی از احتمالاتی که تاکنون مطرح شده‌است، دقت خلبان است زیرا سیستم هشدار خودکار F-35 باید ابن پرتابه را ردیابی کرده‌باشد.