درباره باز کردن رحم معترضان زن جانباخته در پزشکی قانونی

در روزهای گذشته، انتشار ویدیوهای مربوط به پیکر جان‌باختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ در کهریزک، واکنش‌های زیادی را به دنبال داشته است. در این میان، برخی از حساب‌های کاربری به سراغ یکی از این ویدیوها رفته‌اند؛ ویدیویی که در آن یکی از پزشکان پزشکی قانونی به خانواده زنی جانباخته می‌گوید باید قبل از صدور جواز دفن، رحم این زن باز شود. این حساب‌های کاربری با اشاره به این صحبت ادعا می‌کنند این مساله، تلاش برای پوشاندن آثار تجاوز احتمالی و شلیک به دستگاه تناسلی است.

به عنوان نمونه، چنین توضیحی همراه با ویدیو منتشر شده است:

«در این ویدئو دکتر پزشکی قانونی در ۱۰ ثانیه آخر می‌گوید باید رحم بانوان ابتدا خارج شود و سپس گواهی دفن داده شود. این موضوع ۲ دلیل دارد:

۱.پنهان کردن شلیک به دستگاه‌های تناسلی معترضان که در جوامع بین المللی قتل عامدانه و هدفمند حساب می‌شود.

۲.پنهان کردن شواهد در صورت بروز تجاوز قبل از فوت تا پیگیری‌های دیگر را مانع شوند».

این کلیپ دقایق ۵:۳۰ به بعد از ویدیوی ۱۶ دقیقه‌ و ۲۲ ثانیه‌ای است که وحید آنلاین در روز ۲۳ دی ماه، ۱۳ ژانویه از پزشکی قانونی کهریزک تهران منتشر کرد. ویدئو در روز شنبه ۲۰ دی ۱۴۰۴ ثبت شده است.

در این مطلب رویه‌های پزشکی در این موقعیت را بررسی می‌کنیم تا ببینیم آیا این ادعا که مطرح شده درست است یا نه.

باز کردن رحم در پزشکی قانونی

بر اساس رویه‌های پزشکی قانونی در ایران و جهان، اگر زنی کشته شود و به قتل برسد، وضعیت بارداری و جنین احتمالی او بررسی می‌شود؛ حتی اگر پیش از مرگ مشخص نبوده باشد که باردار است. در کالبدشکافی زنان در سن باروری، باید رحم، ضمائم و حفره‌های داخلی به دقت معاینه شوند تا اگر بارداری وجود دارد (حتی در مراحل اولیه)، شناسایی شود.

دکتر روزبه اسفندیاری، پزشک ساکن هیوستون آمریکا در این باره به فکت‌نامه می‌گوید:

«باز کردن رحم در پزشکی قانونی برای تعیین وضعیت بارداری جانباخته از پروتکل‌های این نهاد است. در واقع وقتی موردی از مرگ مشکوک برای تعیین علت مرگ به پزشکی قانونی ارجاع می‌شود رویه علمی این است که همه بدن بررسی شود. درباره زنان وقتی به لگن می‌رسند علاوه بر اندام تناسلی خارجی باید اندام تناسلی داخلی رحم لوله‌ها و تخمدان را هم بررسی کنند. این کار به دو علت انجام می‌شود. اول اینکه مشخص شود آیا زن باردار بوده و اگر بوده جنین در ماه چندم خود است و اگر بالای چهار ماه باشد این در واقع مرگ دو نفر به حساب می‌آید، دیگر اینکه در بعضی از موارد، که اینجا مورد بحث ما نیست، ممکن است خود بارداری مثلا مواردی مانند بارداری خارج از رحم، باعث مرگ مادر شده باشد».

همچنین پزشکی قانونی موظف است برای تعیین میزان دیه احتمالی بارداری را بررسی کند. در وضعیت عادی این اطلاعات در گزارش رسمی پزشکی قانونی ثبت می‌شود و به دادگاه ارائه می‌گردد، چرا که بدون این بررسی دقیق وجود و سن جنین، محاسبه دیه ممکن نیست.

در فرایند پزشکی قانونی برای تعیین وضعیت بارداری، ابتدا کالبدشکافی کامل شکم و لگن انجام می‌شود تا هرگونه شواهد مستقیم بارداری، از جمله جنین، جفت یا جسم زرد (Corpus luteum) شناسایی شود. رحم و تخمدان‌ها به‌طور دقیق معاینه می‌شوند و افزایش اندازه رحم، تغییرات بافتی و وجود جسم زرد بارداری در تخمدان‌ها از نشانه‌های مهم محسوب می‌شوند و در صورت وجود جفت، محل و وضعیت آن نیز ارزیابی می‌شود.

کالبدشکافی شکم و لگن شامل باز کردن حفره معمولاً از طریق لاپاراتومی است. لاپاراتومی ایجاد برش بزرگ (۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متری) برای دسترسی مستقیم به اندام‌ها است.

همچنین بر خلاف ادعای مطرح شده درباره اینکه باز کردن رحم برای پنهان کردن «شلیک به دستگاه‌های تناسلی معترضان» است، این کار نمی‌تواند آثار شلیک را بپوشاند.

رحم در محوطه لگن و در خط وسط، میان مثانه و رکتوم قرار دارد. برشی که برای باز کردن رحم به کار می‌رود مانند لاپاراتومی یا برش‌های افقی شبیه به برش سزارین که بدن باز و مجدد بسته می‌شود نمی‌تواند آثار شلیک به آلت تناسلی با زخم‌های باز و متعدد را از بین ببرد.

از این رو احتمالا گفته این پزشک تلاش او برای انجام پروتکل‌های پزشکی قانونی و تعیین این بود که آیا با کشتن این زن یک نفر به قتل رسیده یا دو نفر و نه پنهان کردن آثار تجاوز و شلیک به او.

آثار تجاوز در کجا بر جا می‌ماند؟

تجاوز جنسی معمولا هم آسیب‌های فیزیکی مستقیم و آثار میکروسکوپی برجا می‌گذارد. این آثار معمولا پارگی یا خراش در واژن، دهانه واژن یا دهانه رحم، خون‌مردگی (کبودی) در بافت‌های نرم تناسلی، تورم و التهاب، خون‌ریزی غیرطبیعی و مواردی از این دست است. اگر آسیب ظاهری نباشد به صورت پارگی‌های ریز بافتی، التهاب سلولی و خون‌ریزی‌های نقطه‌ای خواهد بود.

بر اساس دستورالعمل سازمان بهداشت جهانی اندام‌های مورد بررسی برای تشخیص تجاوز ناحیه خارجی تناسلی (External genitalia) شامل لب‌های بزرگ و کوچک، ناحیه‌ی کلیتوریس و اطراف آن، حوزه‌ی واژن و اطراف ورودی آن (Vaginal vestibule / introitus)، هیمِن یا باقی‌مانده‌های آن (Hymen)، نواحی پشتی posterior fourchette و پرینه (Perineum) و در نهایت کانال اندوسرویکال (Endocervical canal) مسیر باریک بین رحم و واژن است که در صورت امکان معاینه با اسپکولوم برای دیدن مخاط داخلی و جمع‌آوری نمونه‌های بیولوژیک (مثلاً برای تست وجود اسپرم) انجام می‌شود.

دکتر اسفندیاری در این باره می‌گوید:

«آثار تجاوز معمولا روی اندام تناسلی خارجی مانند واژن و کلیتوریس و مجراهای ادراری بر جای می‌ماند. در مواردی اگر تجاوز با شی خارجی سخت و صلبی صورت بگیرد ممکن است تا دهانه رحم هم آسیب ببیند اما در هیچ‌کدام ار این موارد با باز کردن رحم نمی‌توان آثار تجاوز را از بین برد».

هر چند گزارش‌های متعددی از تجاوز و تعرض جنسی به معترضان و بازداشتی‌ها در اعتراضات اخیر وجود دارد اما مطرح کردن این موضوع با استناد به این ویدیوی خاص و یا عمل باز کردن رحم در پزشکی قانونی نادرست است.

ما پیش از این در گزارش تحلیل گام به گام ویدیوی منتشر شده از پزشکی قانونی کهریزک در روز ۲۰ دی هم اشاره کردیم که باز کردن رحم در پزشکی قانونی برای تشخیص بارداری احتمالی زن کشته شده است.