
از هشدارهای متعدد و اظهارنظرهای مکرر مقامهای دولتی میتوان دریافت که بروز ناترازی شدید گاز در زمستان امسال، امری حتمی و اجتنابناپذیر است.همزمان با این هشدارها، نشانههای مشخصی از این بحران، به چشم میخورد. بر اساس اطلاعات منتشرشده در سامانه کدال، هنوز ماه آبان به پایان نرسیده، فعالیت واحد اول پتروشیمی زاگرس به دلیل قطع گاز ورودی این مجتمع متوقف شده است.
مهدی مسائلی، دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران نیز در گفتوگویی تصریح کرده که نیروگاهها آماده تولید برق هستند، اما گاز ندارند. به گفته مسائلی، حدود ۹۳ درصد برق ایران از طریق نیروگاههای حرارتی تأمین میشود و ۸۰ درصد سوخت مورد نیاز این نیروگاهها نیز گاز است.
مقامها درباره میزان کسری گاز در زمستان امسال ارقام متفاوتی اعلام کردهاند. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت مسعود پزشکیان، ناترازی گاز در زمستان امسال را تا حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد کرده است.
اما همین رقم در برآوردهای محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهوری ایران، ۵۳۰ میلیون مترمکعب اعلام شده است. ارقام اعلامشده از سوی این دو مسئول دولتی برای میزان کسری تراز گاز که از قضا در دو روز متوالی بیان شده، روزی ۱۰۰ میلیون مترمکعب تفاوت دارد.
پیش از این دو اظهارنظر، سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران نیز با اشاره به کاهش تولید گاز امسال، میزان ناترازی در اوج مصرف را حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب اعلام کرده و از احتمال بروز تنش گازی در دستکم ۱۱ استان ایران خبر داد؛ تنشی که به گفته او در مازندران، گلستان و خراسان شمالی که در انتهای خطوط شبکه گاز ایران قرار گرفتهاند، میتواند شدیدتر باشد.
البته کسری تراز گاز در زمستان، پدیدهای جدید و مختص امسال نیست، اما با توجه به صدمات و آسیبی که پالایشگاهها و واحدهای فرآورش گاز در جریان جنگ اخیر متحمل شدند، این ناترازی در سال جاری تشدید شده است.
برآوردها از میزان آسیب وارده به ظرفیت تولید گاز هم مانند دیگر اعداد و ارقام اعلام شده از تولید و مصرف گاز در ایران، با پراکندگی و آشوب همراه است.
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون مسعود پزشکیان و رئیس سازمان ملی بهرهوری و مدیریت راهبردی انرژی، خرداد امسال از کاهش ۵۵ میلیارد مترمکعبی تولید گاز [در سال] در پی «تهاجم به زیرساختهای گاز» خبر داده بود.
این اظهارنظر از نخستین برآوردهای رسمی انتشاریافته از میزان افت ظرفیت تولید گاز در پی حملات به تاسیسات پالایشگاهی و فرآورشی گاز در ایران به حساب میآمد.
معاون رئیسجمهوری اسلامی ایران با اشاره به کمبود ۴۵ میلیارد متر مکعبی گاز از سال قبل، مجموع کسری تراز گاز را ۱۰۰ میلیارد مترمکعب در سال تخمین زد.
سقاب اصفهانی، تولید سالانه گاز ایران را ۲۹۷ میلیارد متر مکعب اعلام کرد که به گفته او از این میزان، ۱۳ میلیارد متر مکعب صادر، ۴۰ میلیارد مترمکعب صرف برداشتهای عملیاتی شده و ۲۴۳ میلیارد متر مکعب وارد شبکه مصرف میشود؛ در حالی که نیاز مصرفی بخش داخلی ۲۸۵ میلیارد مترمکعب است.
با این حساب و به استناد همین اعداد و ارقام اعلامشده از سوی معاون رئیسجمهور، کاهش ۵۵ میلیارد مترمکعبی بر اثر جنگ به معنای افت ۱۸/۵ درصدی ظرفیت تولید گاز بود.
همان زمان، غلامرضا دهقان ناصرآبادی عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، مدعی شد «با وقوع جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان که بخش عمدهای از صنایع تولید انرژی آسیب دیدند، فازهای چندگانه عسلویه آسیب دیدند و ما تقریبا ظرفیت تولید یکسوم گاز تولیدی خود را از دست دادهایم.»
برآورد این نماینده مجلس، حدود ۱٫۸ برابر برآورد سقاب اصفهانی بود. این اختلافها در برآورد از خسارتها به ظرفیت تولید گاز ایران، ادامه یافت.
حمید بورد، سرپرست وزارت نفت، در ۱۲ آبان ۱۴۰۵ با تاکید بر ضرورت صرفهجویی در مصرف گاز گفت: «باید به مردم اطلاعرسانی شود که حدود یکچهارم ظرفیت گاز کشور در جنگ تحمیلی از دست رفته و برای عبور از شرایط پیشرو، به صرفهجویی و مدیریت مصرف نیاز است.»
کمتر از ۱۰ روز بعد، سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، با اشاره به حملات روز ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ به پالایشگاههای گاز ایران، گفت: «در سه دقیقه با اصابت ۲۶ پرتابه، ۲۸ درصد از گاز تولیدی کشور از بین رفت که این امر بزرگترین حادثه گازی دنیا بود.»
بدین ترتیب، بر اساس اظهارنظرهای مقامهای مختلف دولتی، برآوردهای اعلامشده از افت حدود ۱۸٫۵ درصد تا حدود یکسوم ظرفیت تولید گاز ایران در پی حملات به تاسیسات گازی حکایت دارد.
اگر تولید سالانه گاز ایران را بر اساس رقم اعلامشده از سوی سقاب اصفهانی، ۲۹۷ میلیارد مترمکعب در نظر بگیریم، این برآوردها معادل حدود ۵۵ تا ۹۹ میلیارد مترمکعب در سال، یا حدود ۱۵۱ تا ۲۷۱ میلیون مترمکعب در روز است.
در سطح روزانه نیز این به معنای از بین رفتن ۱۵۰/۴ میلیون مترمکعب تا ۲۶۸/۵ میلیون مترمکعب تولید گاز است. مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در نشستها و اظهارنظرهای بعدی خود میزان آسیب روزانه به ظرفیت تولید گاز در جریان این حملات را ۲۳۰ میلیون مترمکعب اعلام کرده بود.
همزمان با اعلام این برآوردهای مختلف از میزان افت ظرفیت تولید گاز در جریان حملات به عسلویه و تاسیسات گازی ایران، اخبار و گزارشهایی از تلاش برای بازگرداندن این ظرفیت از دست رفته به مدار هم منتشر شده است.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در مهرماه امسال درباره برآورد اولیه خود از روند بازسازیها، گفت: «با تلاشهای انجامشده، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب به ظرفیت تولید گاز کشور تا پیش از آغاز فصل سرما بازمیگردد.»
حدود ۴۰ روز بعد، یعنی ۲۱ آبان ۱۴۰۵، برآورد سعید توکلی تغییری نکرد. مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در نشستی مشترک با استاندار خراسان رضوی، اعضای اتاق بازرگانی این استان و شماری از نمایندگان مجلس، اعلام کرد: «از حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز از دسترفته، تاکنون حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت به چرخه تولید بازگشته و اقدامات لازم برای بازسازی و احیای ظرفیت باقیمانده نیز در حال انجام است.»
چهار روز پس از اعلام این میزان از بازسازی و احیای ظرفیت تولید گاز آسیبدیده، رضا سپهوند، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی نتایج جلسه مشترک اعضای این کمیسیون با مقامهای وزارت نفت را اینگونه توضیح داد: «از ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت گازی که در جریان جنگ ۴۰ روزه از مدار خارج شده بود، حدود ۱۲۵ میلیون مترمکعب به مدار بازگشته و ۶۰ میلیون مترمکعب دیگر نیز تا پایان آذرماه بازخواهد گشت.»
هر میزان از ظرفیت تولید گاز از دست رفته را که تا آغاز زمستان به مدار تولید بازنگردد، باید به ۳۰۰ میلیون مترمکعب کسری انباشته و ساختاری گاز که از سالهای گذشته به جا مانده، اضافه کرد.
در صف اول قربانیان اصلی کسری گاز، صنایع انرژیبر همچون فولاد و سیمان قرار دارند و البته پتروشیمیها هم در ابتدای این صف قرار دارند؛ گاز برای آنها، هم سوخت و هم خوراک است.
راهکار وزارت صمت برای این صنایع، ذخیرهسازی سوخت مایع و جایگزین بوده؛ اما تامین سوخت مایع هم دشواریهای خود را دارد، ضمن اینکه سوزاندن مازوت، علاوه بر آلایندگی و خطرات زیستمحیطی، به تجهیزات و ماشینآلات این صنایع آسیب میرساند و بهرهوری تولید را به شدت کاهش میدهد.
بر اساس گزارشها، میزان ذخیرهسازی سوخت مایع در نیروگاهها در مقایسه با پارسال افزایش یافته است. حمید بورد، سرپرست وزارت نفت، میزان سوخت مایع نیروگاهی ذخیرهشده را در میانه آبان، بیش از ۳ میلیارد لیتر اعلام کرد.
اما آنطور که دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران توضیح داده، «اگر نیروگاهها بهجای گاز از گازوئیل و در مرحله بعد از مازوت استفاده کنند، میزان تعمیرات نیروگاهی افزایش پیدا میکند. همچنین هزینه تمامشده تولید برق نیز از دو مسیر افزایش مییابد؛ نخست، تفاوت قیمت سوخت و دوم، افزایش هزینه تعمیر و نگهداری نیروگاهها.»
به گفته مهدی مسائلی، «قیمت گازوئیل حدود چهار برابر گاز است.» او افزود: «تغییر سوخت نیروگاهها از گاز به گازوئیل و مازوت، هزینه تولید برق را افزایش میدهد و فشار بیشتری به صنعت برق وارد میکند.»
هنوز محدودیت سراسری گاز برای صنایع اعمال نشده است، هرچند که بر اساس گزارشها، محدودیت تخصیص گاز در سطح استانی و منطقهای به صنایع ابلاغ شده است.
علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان نیز میگوید: «از اول آبان گاز تمام کارخانههای سیمان کاملا قطع شده و کارخانهها از سوخت جایگزین مازوت استفاده میکنند.» او احتمال داده قطعی گاز سیمانیها تا پایان سال ادامه داشته باشد.
با وجود اعمال این محدودیتها برای صنایع که البته مغایر با ماده ۲۵ قانون بهبود مستمر محیط کسبو کار است، وزارت نفت و شرکت ملی گاز ایران، حساب جداگانهای روی کاهش مصرف گاز در بخش خانگی باز کردهاند.
اهمیت مدیریت مصرف و تلاش برای کاهش مصرف در این بخش از آن بابت است که در سالهای اخیر بین ۶۵ تا ۷۰ درصد از کل مصرف گاز در ایران، در بخش خانگی، تجاری و صنایع کوچک اتفاق میافتد.
آژانس بینالمللی انرژی میزان مصرف گاز فقط در بخش خانگی ایران را بر اساس دادههای مربوط به سال ۲۰۲۴ میلادی، ۴۱/۵ درصد برآورد کرده است.

یکی از برنامههای شرکت ملی گاز ایران که با محوریت شرکتهای کارور در زمینه بهینهسازی مصرف انرژی انجام میشود، اصلاح و هوشمندسازی و بهینهسازی مصرف موتورخانههای ساختمانها و مجتمعهای مسکونی است. استفاده از بخاریهای پربازده بهجای بخاریهای قدیمی و پرمصرف، از دیگر محورهای این برنامه است.
به گفته مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، تاکنون حدود ۱۹۰ هزار بخاری در کشور توزیع شده که تمرکز آن بیشتر بر استانهای سردسیر و خانوادههای تحت پوشش سازمان بهزیستی و کمیته امداد بوده است.
بر اساس اعلام ولیالله دینی، مدیرعامل شرکت بازرگانی گاز ایران، طرح جایگزینی چهار میلیون و ۱۰۰ هزار دستگاه بخاری معمولی با بخاریهای پربازده براساس مصوبه شورای اقتصاد در دستور کار قرار گرفته است.
این مصوبه از مهرماه سال گذشته از طریق شرکت بازرگانی گاز ایران در سراسر ایران و با همکاری استانداریها در حال اجراست.
به گفته این مقام شرکت ملی گاز ایران، تاکنون برای تولید و نصب حدود سه میلیون و ۵۵۰ هزار دستگاه بخاری با سرمایهگذاران و تولیدکنندگان قرارداد منعقد شده است؛ اما بر اساس اعلام ولیالله دینی از رقم قطعی جایگزینی، «تاکنون ۱۸۰ هزار بخاری معمولی تعویض و بخاریهای پربازده به جای آنها نصب شده است.»
تعویض ۱۸۰ هزار بخاری از مجموع ۴ میلیون و ۱۰۰ هزار دستگاه پیشبینیشده، به معنای تحقق حدود ۴٫۴ درصد از هدف طرح است.
افزایش پلکانی تعرفه گاز، تنبیه مشترکانِ به گفته مسئولان «پرمصرف» و راهاندازی پویشها و کارزارهای مختلف برای کاهش مصرف گاز هم از دیگر برنامههای معمول هر سال شرکت ملی گاز ایران برای کاهش مصرف گاز بخش خانگی و گذر کمهزینهتر از زمستان است.
در ماههای اخیر، دستکم سه پویش «۲۰ درجه»، «دو درجه کمتر» و «اتاق گرم» برای کاهش مصرف خانگی گاز راه افتادهاند.

شرکت ملی گاز ایران مدعی است که هر «یک درجه کاهش دما» که در خانهها اتفاق بیفتد، معادل صرفهجویی ۲۵ میلیون متر مکعب گاز است که با میزان کارکرد یکی از فازهای پارس جنوبی در تولید گاز، برابری میکند.
اما آنچه دولتیها کمتر درباره آن صحبت میکنند، بخش «اتلاف گاز» است که در مراحل مختلف تولید، پالایش و توزیع رقم میخورد. البته برآوردها از میزان اتلاف گاز، به دلیل تعاریف متفاوت از اتلاف و نبود آمار دقیق، متفاوت است. در برآوردهای بالاتر درباره میزان اتلاف گاز، هر میزان گازِ تولیدشده که در نهایت به هر دلیلی به مصرف نرسیده باشد، به عنوان «هدررفت و اتلاف» در نظر گرفته میشود.
علیرضا کلاهی صمدی، از اعضای هیات نمایندگان اتاق بازرگانی ایران، در گفتوگویی تصریح کرده که «۳۰ درصد گاز در شبکه تلف میشود.»
اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، در همان اعداد و ارقام تفکیکی از تولید و مصرف گاز، سهم «برداشتهای عملیاتی» را ۴۰ میلیارد متر مکعب در سال اعلام کرد که ۱۳/۵ درصد از کل تولید گاز ایران است. برداشت یا مصرف عملیاتی، مصرف ضروری و برنامهریزیشده گاز برای راهاندازی و استفاده از تجهیزات است.
در عین حال طبق گزارش بانک جهانی و بر اساس روش جدید محاسبات این نهاد، ایران سالانه حدود ۳۰ میلیارد مترمکعب گاز فلر بر سر چاهها میسوزاند.
گاز فلر، به گازهای اضافی، مازاد یا همراه نفت گفته میشود که در چاههای نفت، پالایشگاهها و مجتمعهای پتروشیمی به دلیل نداشتن تجهیزات و فناوری جمعآوری و استفاده از این گاز، به صورت کنترلشده سوزانده میشوند.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارشی میزان انتشار گازهای فرار و رهاسازی بدون سوزاندن از تاسیسات نفت و گاز ایران را حدود ۵ تا ۶ میلیون تن متان در سال برآورد میکند که با تبدیل وزن به حجم بین ۷/۵ تا ۸/۵ میلیارد مترمکعب نشتی و هدررفت گاز در تاسیسات تولید و خطوط انتقال را نشان میدهد.
وبسایت دادههای باز ایران، مهرماه پارسال در گزارشی با استفاده از دادههای بانک جهانی و آژانس بینالمللی انرژی، برآورد کرد که روزانه حدود ۸۶ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در ایران در مراحل تولید، انتقال و توزیع هدر میرود و مجموع مشعلسوزی و نشتی متان در ایران را معادل ۴۰ درصد از مصرف گاز کل خانوارها اعلام کرده بود.
به همان دلایلی که پیشتر ذکر شد، این اعداد و ارقام را نمیتوان با هم جمع زد؛ زیرا ممکن است همپوشانیهایی با هم داشته باشند، اما به هر حال بزرگیِ اعداد مربوط به این سرفصل به اندازهای عظیم است که در محاسبات و تلاشهای شرکت ملی گاز ایران و دیگر نهادهای مسئول برای تامین گاز باید در نظر گرفته شود.