
روز سهشنبه ۲۶ آبان ماه ۱۴۰۵، شهر آبدانان در استان ایلام، شاهد اعتراضات خیابانی بود. این اعتراضات در پی وقوع سانحه واژگونی کارگران اهل این شهر و جان باختن ۱۳ تن از ایشان رخ داد.
ویدیوهای مختلفی از صحنه این اعتراضات در رسانهها و شبکههای اجتماعی منتشر شد. حامیان جریانهای سیاسی مختلف یکدیگر را به صداگذاری این ویدیوها متهم میکنند.
در این میان شعارهایی که طیفهای مختلف سیاسی را در بر میگیرند شنیده میشوند. «جاوید شاه»، «پهلوی برمیگرده»، «مرگ بر دیکتاتور»، «استعفا استعفا»، «بیشرف بیشرف» و «علیرضا روحت شاد» شنیده میشود؛ شعارهایی که بررسیهای ما در فکتنامه نشان میدهد صداگذاری نشدهاند.
وحیدآنلاین تعدادی از این ویدیوها را به نقل از رسانههای مختلف از جمله، بیبیسی ، ایرانوایر، و ایران اینترنشنال و چند ویدیو را که به دست خودش رسیده منتشر کرده است.
این در حالی است که رسانههای رسمی در ایران از جمله جامجم و خبرگزاری فارس، ادعا میکنند شعاری علیه حکومت سرداده نشده و ادعا میکنند این ویدیوها از جانب رسانههای خارج از کشور، صداگذاری شدهاند.
از سوی دیگر برخی از هواداران رضا پهلوی میگویند شعاری جز «جاوید شاه» یا نظایر آن شنیده نشده یا شعار غالب در این تجمعات بوده است. (لینک۱، لینک۲، لینک۳). برخی از مخالفان غیرحکومتی پادشاهیخواهان هم ادعا میکنند هیچکس شعاری در حمایت از رضا پهلوی سر نداده است. (لینک۱، لینک۲)
ما ۲۰ ویدیو را بررسی کردیم. به نظر میرسد ادعای کلی صداگذاری در ویدیوها به نفع تنها یک جریان سیاسی، گمراهکننده است و شواهد کافی برای اثبات آن وجود ندارد. همه ویدیوها حاوی شعار نیستند و در برخی از آنها تنها صدای صوت و کف یا همهمه جمعیت شنیده میشود.
سه روز پس از مرگ ۱۳ کارگر انجیال دهلران در واژگونی اتوبوس، مردم آبدانان سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ به خیابان آمدند. تجمع از میدان ولیعصر این شهر آغاز شد و به گفته رسانههای داخل ایران به حدود هزار نفر رسید.
خبرگزاری مهر در گزارشی از شعارهای «عزا عزاست امروز» و «استعفا استعفا» نوشت و مدعی شد که «تجمع بدون درگیری پایان یافته است». با این حال رسانههای مستقل و نهادهای مدافع حقوق بشر از شعارهای ضدحکومتی و بازداشت معترضان خبر دادند.
آبدانان در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ نیز صحنه اعتراضات گسترده بود. برخی رسانهها شعار «علیرضا روحت شاد» در تجمع ۲۶ آبان امسال را یادآوری نام «علیرضا صیدی» ۱۶ ساله تعبیر کردند که سال گذشته در جریان اعتراضات دیماه کشته شده بود.
بررسیهای فکتنامه نشان میدهد ادعای دستکاری و صداگذاری گسترده روی ویدیوهای اعتراضات سهشنبه آبدانان، نادرست است. تنها در مورد یکی از ویدیوها میتوان با اطمینان گفت که صداگذاری شده است.
کاربران نیز در شبکههای اجتماعی نسبت به این صداگذاری واکنش نشان دادند. به نظر میرسد بخش زیادی از بازنشرهای این ویدیوی دستکاری شده، پس از واکنش کاربران در بسیاری از کانالها حذف شده باشد؛ به نحوی که در جستجو برای یافتن منشا ویدیو حاوی شعار «پهلوی برمیگرده» بیشتر به مطالبی پیرامون «افشای» صداگذاری برمیخوریم (لینک۱ ، لینک۲ ، لینک۳). ما هر دو ویدیو را بررسی کردیم.

ویدیوی اصلی بدون نشان تقریبا ۱۶ ثانیه و ۱۷۹ فریم، و ویدیو صداگذاریشده با نشان گارد جاویدان تقریبا ۶ ثانیه ابتدایی ویدیوی اول است:

اما صداها در دو ویدیو کاملا متفاوت است. اگر صدای ویدیو صداگذاریشده را روی صدای ویدیو اصلی بگذاریم و لحظهبهلحظه جلو ببریم تا ببینیم جایی با آن جفت میشود یا نه، میبینیم در هیچ جایی تطابق کامل شکل نمیگیرد. یعنی صدای ویدیو دستکاری شده از پس زمینه یا ضبط دیگر یا شعار دیگری از ویدیو اصلی نیامده است. در نسخه اصلی ویدیو شعار «علیرضا روحت شاد» شنیده میشود.


بنابراین با اطمینان میتوانیم بگوییم این ویدیو با شعار «این آخرین نبرده پهلوی برمیگرده» صداگذاری شده و ویدیو اصلی با شعار «علیرضا روحت شاد» منتشر شده بود.

این ویدیو با شعار «این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده» صداگذاری شده و ویدیو اصلی با شعار «علیرضا روحت شاد» منتشر شده بود.
ما دو ویدیوی دیگر را بررسی کردیم که شعار جاوید شاه در آنها شنیده میشود (لینک۱، لینک۲). برخی کاربران در کامنتها پرسیدهاند آیا این ویدیوها واقعی است؟ همچنین برخی کاربران دیگر، شعارهای هواداران رضا پهلوی را به کلی انکار کردهاند.

این دو ویدیو یک صحنه را از موج حضور مردم به سمت میدان ولیعصر آبدانان نشان میدهند، اما یک ویدیو یکسان نیستند و به نظر میرسد دو نفر با دو موبایل، از فاصله نزدیک به همدیگر آنها را ضبط کرده باشند.
برای اطمینان از این که این دو ویدیو یک لحظه را نشان میدهند، آنها را کنار هم گذاشتیم و شباهت جمعیت را در دو تصویر بررسی کردیم. نشانههای مشترک در این دو ویدیو وجود دارد. زاویه دوربین به سمت خیابان رو به رو، چند تیر برق، ردیف اتوموبیلها و نظایر آن. اما اگر دو ویدیو را با هم مقایسه کنیم تنها در یک نقطه بیشترین شباهت را به هم دارند.

صداها و شعارها هم مشابه هستند اما کپی یکدیگر نیستند. در این جا هر خط عمودی یک صدای دستزدن را نشان میدهد:

از شصت صدای شبیه به دست زدن، تنها ۱۷ مورد به طور کامل با یکدیگر منطبق هستند.
بررسی ضرباهنگ دو ویدیو نیز نشان میدهد که صدا با تصویر منطبق است. در هر دو ویدیو صدای ۲۵ ضربه در ده ثانیه، با لحظهی به هم خوردن دستهایی که نزدیک به دوربین هستند مطابقت دارد.
بنابراین شواهد نشان میدهد این دو ویدیو از دو دوربین متفاوت و با فاصله زمانی کوتاهی از یک صحنه ثبت شدهاند.

ویدیوی درست با شعار «جاوید شاه»

ویدیوی درست با شعار «جاوید شاه»
بنابراین صدای این ویدیوها دستکاری نشده و در آنها شعار «جاوید شاه» شنیده میشود. همچنین میتوان گفت ادعای نبود هیچ شعاری به نفع رضا پهلوی در تجمع ۲۶ آبان آبدانان نادرست است. دست کم گروهی از معترضان پیش از ساعت پنج عصر در میدان ولیعصر این شهر برای چند لحظه شعار جاوید شاه سر دادهاند.
برخی حسابها ادعا کردهاند که یک ویدیو به دو شیوه مختلف صداگذاری شده است؛ یک بار به نفع هواداران رضا پهلوی و یک بار به نفع مخالفان جمهوری اسلامی که مخالف رضا پهلوی هم هستند، در حالی که اصل ویدیو چیز دیگری بوده است(لینک۱ ، لینک۲).
براساس این ادعا لهجه کسانی که شعار «پهلوی برمیگرده» و «مرگ بر دیکتاتور» سر میدهند «تهرانی» است. این نکته را از روی «لهجه تهرانی» شعاردهندگان تشخیص داده است.

پژوهشهای آواشناسی نشان میدهند که افراد با لهجههای خاص ممکن است وقتی فریاد میزنند برخی صداها را به شکل دیگری ادا کنند. این لزوما به این معنا نیست که شخصی که فارسی را با لهجه کردی صحبت میکند، هنگام سردادن شعار ناگهان لهجهاش به تهرانی تغییر کند. در هر صورت نتیجهگیری بر اساس لهجه شعاردهندگان به سختی به نتیجه درست منتهی میشود.
با این حال این سه تصویر نه یک ویدیو بلکه سه ویدیوی مستقل از اعتراضات سهشنبه در آبدانان هستند (لینک۱، لینک۲، لینک۳) و ادعای صداگذاریهای مختلف روی آن نادرست است در ادامه این سه ویدیو را بررسی میکنیم:
تلویزیون ایران اینترنشنال این ویدیو را منتشر کردهاست. بررسی ریتم ضرباهنگ و تصویر ویدیو شواهدی مبنی بر صداگذاری نشان نمیدهد. این ویدیو از همان زاویه که دو ویدیوی بخش قبل دیدیم، ضبط شده است. (لینک۱ ، لینک۲)

ویدیو ۱۹ ثانیه دارد و یکپارچه است و هیچ جا صدا یا تصویر قطع نمیشوند.

ویدیوی درست با شعار «این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده»
این ویدیو، واقعی و مربوط به اعتراضات سهشنبه است و در شبکههای اجتماعی و منابع معتبر نیز منتشر شده است و شواهدی نیز مبنی بر صداگذاری در این ویدیو دیده نمیشود.

در عین حال تابلوی هتل کبیرکوه واقع در بلوار بهشتی آبدانان مشخص است.

ویدیوی درست با شعار «مرگ بر دیکتاتور»
در این ویدیو معترضان در حال پایین آمدن از خیابان مطهری شمالی هستند و به میدان ولیعصر میرسند. تراکم جمعیت از ویدیو اول که در مکان مشابهی حضور داشتند کمتر است و میدان کوچک و خاکی در ویدیو قابل مشاهده است. در تابستان امسال شهرداری آبدانان ویدیویی منتشر کرد که نشان میداد در حال ایجاد تغییرات در این میدان است و در این ویدیو میبینیم این عملیات همچنان ادامه دارد.

ویدیوی درست با شعار «مدیر بیلیاقت استعفا استعفا»
بنابراین هر سه ویدیو واقعی هستند و شعارهای «پهلوی برمیگرده»، «مرگ بر دیکتاتور» و «استعفا استعفا» در آنها شنیده میشود. اما به طور کامل سه صحنه متفاوت را نشان میدهند. فلش زرد رنگ مسیر ویدیوی اول را نشان میدهد، فلش آبی رنگ مربوط به ویدیوی دوم است و فلش قرمز رنگ مسیر حرکت معترضان در ویدیوی سوم را مشخص میکند.

به جز اینها دستکم یک ویدیو با شعار «مرگ بر ستمگر چه شاه باشه چه رهبر» منتشر شده است. برخی هواداران سازمان مجاهدین خلق این شعار را متعلق به سازمان مجاهدین تعبیر میکنند. راستیآزمایی اصالت ویدیو، زمان و مکان آن برای ما ممکن نبود. این ویدیو در ۸ ثانیه ابتدایی یک ویدیوی ۱۶ ثانیهای دیده میشود و ارتباطی به قسمت دوم آن که مستقلا نیز منتشر شده، ندارد.
ما چند ویدیو دیگر را نیز که رسانههای مختلف منتشر کردند اما به طور خاص مورد مناقشه نبودند، بررسی کردیم. وحید آنلاین سه ویدیو منتشر کرده که در دو ویدیو صدای همهمه جمعیت و در دیگری شعار «گی د خمینی» شنیده میشود.
منوتو نیز دستکم سه ویدیو منتشر کرده که ما یکی از آنها در این گزارش بررسی کرده و درست تشخیص دادیم. در ویدیوهای منوتو شعارهای آبدانان تسلیت تسلیت ، «جاوید شاه» و «استعفا استعفا» شنیده میشود.
ایندیپندنت فارسی نیز چندین ویدیو از جمله ویدیوی پاره کردن بنرهای اداره اطلاعات و اطلاعات سپاه با صدای کف و صوت بدون شعار و «برخیزید برخیزید» منتشر کرده است.
بیبیسی فارسی نیز در یک گزارش ویدیویی به چند ویدیوی دیگر شعارهایی از جمله «مرگ بر حیدر حیدر» و «بیشرف بیشرف» و شعارهای حمایت از رضا پهلوی را پوشش داده و به هیچ ویدیوی دستکاری شدهای اشاره نکرده است.
در هیچ کدام از این ویدیوها شواهدی مبنی بر این که صداگذاری یا دستکاری صورت گرفته باشد وجود ندارد.
موضوع صداگذاری ویدیوها اعتراضات در ایران موضوع جدیدی نیست. دستکم در جریان اعتراضات دی ماه حتی برخی رسانهها به صداگذاری روی ویدیوهای اعتراضات متهم شدند. مجله آتلانتیک در مقالهای در دی ماه ۱۴۰۴ به مسئله دستکاری تصاویر اعتراضات ایران و تردیدهایی که درباره اصالت ویدیوها ایجاد میشود، پرداخته بود. در این مقاله به نمونههایی از صداگذاری شعارهای حمایت از رضا پهلوی روی تصاویر تجمعات دیگر اشاره شده است.
اما انتشار محتوای دستکاریشده، تنها به انتشار اطلاعات نادرست محدود نمیشود، بلکه میتواند اعتبار روایت واقعی را نیز مخدوش کند. به بیان دیگر، همانطور که انتشار یک ویدیوی صداگذاریشده میتواند تصویری غیرواقعی از مطالبات معترضان بسازد، تردید درباره اصالت تصاویر نیز میتواند به ابزاری برای انکار اعتراضات واقعی بدل شود.
بنابراین نمیتوان همه شعارهای شنیدهشده را به یک جریان سیاسی نسبت داد یا از چند ویدیوی منتخب، تصویری یکدست از گرایش سیاسی تمام شرکتکنندگان در تجمع اعتراضی اخیر در آبدانان ساخت.