
مسعود پزشکیان
رئیس جمهوری اسلامی ایران
بیش از ۱۴ درصد مردم ایران مبتلا و حدود ۲۵ درصد در معرض ابتلا به دیابت هستند.

درست

مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، روز شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، همزمان با روز جهانی دیابت، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس درباره شیوع این بیماری در ایران هشدار داد.
او نوشت:
«امروز روز جهانی دیابت است. در جلسه ماه گذشته شورای عالی سلامت و امنیت غذایی، آمار نگرانکنندهای از دیابت مطرح شد؛ بیش از ۱۴ درصد مردم مبتلا و حدود ۲۵ درصد در معرض ابتلا هستند».
پزشکیان در ادامه بر ضرورت تغذیه سالم و تحرک کافی تأکید کرد و گفت دولت در آموزش، پیشگیری و تسهیل دسترسی به غذای سالم در کنار مردم است. این پیام در خبرگزاری صداوسیما و خبرگزاری مهر منتشر شد.
اما آیا آمار اعلامشده درباره شیوع دیابت در ایران معتبر است؟ منشأ اعداد ۱۴ و ۲۵ درصد کجاست؟ منظور از افراد «در معرض ابتلا» چیست؟ و مطالعات جدید درباره وضعیت دیابت در ایران چه میگویند؟
بررسی منابع علمی نشان میدهد اعداد اعلامشده از سوی پزشکیان با نتایج یک پیمایش ملی معتبر درباره وضعیت دیابت در ایران مطابقت دارند.
نزدیکترین و معتبرترین منبع علمی برای اعداد مطرحشده، نتایج پیمایش ملی عوامل خطر بیماریهای غیرواگیر ایران در سال ۱۴۰۰ است.
این پیمایش با نام STEPS شناخته میشود و بر اساس چارچوبی استاندارد از سازمان جهانی بهداشت برای پایش عوامل خطر بیماریهای غیرواگیر طراحی شده است.
در این روش، پژوهشگران با استفاده از پرسشنامه، اندازهگیریهای جسمانی و آزمایشهای پزشکی، اطلاعاتی درباره وضعیت سلامت جمعیت جمعآوری میکنند.
در ایران نیز چندین دوره از این پیمایش انجام شده است.
در مطالعهای با عنوان The diabetes cascade of care through the 14 years in Iran که در سال ۲۰۲۳ در نشریه Journal of Diabetes & Metabolic Disorders منتشر شد، پژوهشگران دادههای پیمایشهای ملی سالهای ۲۰۰۷، ۲۰۱۱، ۲۰۱۶ و ۲۰۲۱ را مقایسه کردند.
بر اساس نتایج این پژوهش، شیوع دیابت در جمعیت ۲۵ سال به بالای ایران در سال ۲۰۲۱ برابر با ۱۴٫۱۵ درصد بوده است. شیوع پیشدیابت در همان جمعیت نیز ۲۴٫۸۱ درصد گزارش شده است.
این ارقام تقریباً بهطور دقیق با دو عددی که پزشکیان اعلام کرده مطابقت دارند.
در مطالعه دیگری منتشرشده در نشریه Scientific Reports نیز پژوهشگران با استفاده از دادههای همان پیمایش، شیوع دیابت را ۱۴٫۲ درصد و پیشدیابت را ۲۴٫۸ درصد گزارش کردهاند.
بنابراین ارقام مطرحشده در پیام رئیسجمهور پشتوانه علمی مشخصی دارند.
البته در خود پیام پزشکیان نام پیمایش یا پژوهش مورد استفاده ذکر نشده است. به همین دلیل نمیتوان با قطعیت گفت آمار ارائهشده در جلسه شورای عالی سلامت مستقیماً از کدام مقاله یا گزارش استخراج شده است.
اما انطباق دقیق اعداد با نتایج پیمایش ملی سال ۱۴۰۰ نشان میدهد این پژوهش، منبعی معتبر و بسیار محتمل برای ارقام مورد اشاره است.
این اعداد چگونه به دست آمدهاند؟
در مطالعه منتشرشده در Scientific Reports، دادههای آزمایشگاهی ۱۸ هزار و ۱۱۹ شرکتکننده از پیمایش STEPS سال ۱۴۰۰ بررسی شدند.
پژوهشگران برای تعریف دیابت از معیارهایی مانند قند خون ناشتا و گزارش مصرف داروهای کاهنده قند خون استفاده کردند.
در این مطالعه، افراد دارای قند خون ناشتا برابر با ۱۲۶ میلیگرم در دسیلیتر یا بیشتر، یا افرادی که داروی دیابت مصرف میکردند، در گروه مبتلایان به دیابت قرار گرفتند. برای پیشدیابت نیز محدودهای از قند خون ناشتا بالاتر از ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلیگرم در دسیلیتر، در افرادی که دیابت نداشتند، مبنا قرار گرفت.
بر اساس همین معیارها، شیوع دیابت ۱۴٫۲ درصد و پیشدیابت ۲۴٫۸ درصد برآورد شد.
این درصدها برآوردهای جمعیتی حاصل از نمونهگیری و تحلیل آماری هستند، نه شمارش تکتک مبتلایان در کشور.
پژوهشگران همچنین برای این برآوردها فاصله اطمینان محاسبه کردهاند.
فاصله اطمینان ۹۵ درصدی شیوع دیابت از ۱۳٫۴ تا ۱۴٫۹ درصد و برای پیشدیابت از ۲۳٫۹ تا ۲۵٫۷ درصد بود.
این موضوع نشان میدهد که درصدهای اعلامشده، مانند اغلب نتایج پیمایشهای جمعیتی، دارای مقداری عدم قطعیت آماری هستند.
در مجموع، عبارت «بیش از ۱۴ درصد مبتلا و حدود ۲۵ درصد در معرض ابتلا» خلاصهای قابل قبول از این یافتههاست.
در اینجا یک توضیح آماری ضروری وجود دارد. پیمایش STEPS اطلاعات مربوط به دیابت و پیشدیابت را در تحلیل مورد بحث، برای افراد ۲۵ سال به بالا محاسبه کرده است.
بنابراین درصدهای ۱۴٫۲ و ۲۴٫۸ مستقیماً به همین گروه سنی مربوطاند، نه تمام جمعیت کشور شامل کودکان و نوجوانان.
این تفاوت اهمیت دارد، زیرا شیوع دیابت با سن ارتباط دارد و در گروههای سنی مختلف یکسان نیست.
برای مثال، در مطالعه سال ۲۰۲۳ مبتنی بر STEPS، شیوع دیابت در گروه سنی ۲۵ تا ۳۴ سال حدود ۲٫۱ درصد گزارش شده است، درحالیکه در گروههای مسنتر بسیار بالاتر است.
بنابراین اگر قرار باشد از این ارقام در یک گزارش تخصصی یا برنامهریزی سلامت استفاده شود، لازم است مشخص شود که درباره جمعیت ۲۵ سال به بالا صحبت میکنیم.
اما این محدودیت به معنی نادرستبودن اصل گفته پزشکیان نیست.
او در پیامی کوتاه و عمومی، دو عدد را که با یافتههای یک پیمایش معتبر مطابقت دارند نقل کرده است. استفاده از واژه «مردم» به جای «بزرگسالان ۲۵ سال به بالا»، دقت آماری پیام را کاهش میدهد، اما ماهیت دادهها را تغییر نمیدهد.
عبارت دقیقتر برای ارجاع علمی چنین است:
«بر اساس پیمایش ملی سال ۱۴۰۰، حدود ۱۴ درصد ایرانیان ۲۵ سال به بالا دیابت و نزدیک به ۲۵ درصد پیشدیابت داشتهاند.»
در پیام پزشکیان از اصطلاح «در معرض ابتلا» استفاده شده است. با توجه به انطباق این عدد با نتایج پیمایش ملی، به نظر میرسد منظور از آن افراد دارای پیشدیابت باشند.
پیشدیابت وضعیتی است که در آن قند خون از محدوده طبیعی بالاتر است، اما هنوز به معیارهای تشخیص دیابت نمیرسد.
افراد دارای پیشدیابت بیشتر از کسانی که قند خون طبیعی دارند، در معرض ابتلا به دیابت نوع دو هستند.
اما این وضعیت به معنی ابتلای قطعی به دیابت در آینده نیست.
سازمان جهانی بهداشت در توضیح وضعیتهای میانی اختلال قند خون تأکید میکند که این افراد در معرض خطر بالاتر دیابت نوع دو هستند، اما پیشرفت به سمت بیماری اجتنابناپذیر نیست.
از سوی دیگر، هر فردی که عوامل خطر ابتلا به دیابت دارد، الزاماً در محدوده پیشدیابت قرار نمیگیرد.
برای مثال، سابقه خانوادگی دیابت، کمتحرکی یا چاقی میتوانند خطر ابتلا را افزایش دهند، حتی اگر قند خون فرد هنوز طبیعی باشد.
بنابراین «افراد در معرض ابتلا» مفهومی گستردهتر از پیشدیابت است.
اما در زمینه این پیام، عدد ۲۵ درصد با شیوع پیشدیابت در پیمایش ملی مطابقت دارد و تفسیر آن بهعنوان اشاره به پیشدیابت منطقی است.
آیا شیوع دیابت در ایران در حال افزایش است؟
بله. یکی از مهمترین یافتههای پیمایشهای ملی، افزایش شیوع دیابت و پیشدیابت در طول زمان است.
در مطالعه روند چهاردهساله دیابت در ایران، شیوع دیابت در بزرگسالان ۲۵ سال به بالا در سال ۲۰۰۷ برابر با ۷٫۲۳ درصد گزارش شده است.
این رقم در سال ۲۰۱۶ به ۱۰٫۸۵ درصد و در سال ۲۰۲۱ به ۱۴٫۱۵ درصد رسید.
در همین دوره، شیوع پیشدیابت نیز از حدود ۹٫۶ درصد در سال ۲۰۰۷ به ۲۴٫۸ درصد در سال ۲۰۲۱ افزایش یافت.
این روند نشان میدهد که سهم جمعیت بزرگسال دارای قند خون بالا در دوره مورد بررسی بیشتر شده است.
البته این ارقام مربوط به شیوع بیماریاند، نه تعداد موارد جدید ابتلا در هر سال.
شیوع نشان میدهد در یک زمان معین چه نسبتی از جمعیت با بیماری زندگی میکنند. تغییر آن میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند افزایش موارد ابتلا، تغییر ترکیب سنی جمعیت، طول عمر بیماران و تغییر در تشخیص بیماری قرار گیرد.
بنابراین افزایش شیوع را نباید بدون بررسی بیشتر، صرفاً به یک علت نسبت داد.
بااینحال، روند مشاهدهشده نشان میدهد دیابت و پیشدیابت به یکی از چالشهای مهم سلامت عمومی در ایران تبدیل شدهاند.
در بررسی این ادعا باید میان سال گردآوری دادهها و سال انتشار آنها تفاوت گذاشت.
دادههای اصلی پیمایش مورد بحث در سال ۱۴۰۰ جمعآوری و نتایج علمی آن در سال ۲۰۲۳ منتشر شدهاند.
پیام پزشکیان در آبان ۱۴۰۵ منتشر شده است؛ یعنی حدود پنج سال پس از گردآوری دادههای پیمایش.
این فاصله زمانی لزوماً ارزش علمی دادهها را از بین نمیبرد.
پیمایشهای ملی بزرگ، پرهزینه هستند و نتایج آنها ممکن است تا چند سال مبنای تصمیمگیری و سیاستگذاری سلامت باقی بمانند.
بااینحال، این ارقام را نباید بدون توضیح، نتیجه یک اندازهگیری تازه در سال ۱۴۰۵ معرفی کرد.
بررسی منابع در دسترس نیز نشان نمیدهد که یک پیمایش ملی جدید با همان معیارها و پوشش جمعیتی، جایگزین نتایج STEPS سال ۱۴۰۰ شده باشد.
بنابراین برای بیان دقیق وضعیت باید گفت: آخرین ارقام مورد بررسی، بر پایه نتایج منتشرشده از پیمایش ملی سال ۱۴۰۰ هستند.
یکی از نکات قابل توجه، تفاوت آمار پیمایش ملی ایران با برآوردهای فدراسیون بینالمللی دیابت، IDF، است.
این نهاد در اطلس دیابت ۲۰۲۵، ویرایش یازدهم، شیوع دیابت را در کشورهای مختلف برآورد کرده است.
بر اساس جدول منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا در صفحه ۱۰۸ این گزارش، تعداد بزرگسالان مبتلا به دیابت در ایران برای سال ۲۰۲۴ حدود ۵ میلیون و ۴۵۴ هزار نفر برآورد شده است.
شیوع دیابت در جمعیت ۲۰ تا ۷۹ ساله ایران در این گزارش ۸٫۸ درصد بوده است.
شیوع تعدیلشده بر اساس سن نیز ۹ درصد گزارش شده است.
این آمار در صفحه اختصاصی ایران در وبسایت فدراسیون بینالمللی دیابت نیز منعکس شده است.
بنابراین دو برآورد معتبر با یکدیگر اختلاف دارند:

وجود این اختلاف بهتنهایی به معنی نادرستبودن یکی از دو نتیجه نیست.
پیمایش STEPS بر نمونهگیری ملی و اندازهگیری شاخصهای سلامت افراد استوار است.
در مقابل، اطلس IDF بر اساس مجموعهای از مطالعات، دادههای جمعیتی و روشهای برآورد آماری، شیوع دیابت در کشورها را محاسبه میکند.
تفاوت محدوده سنی، معیارهای تشخیصی، منابع داده و روشهای محاسبه میتواند بر ارقام اثر بگذارد.
بااینحال، بدون مقایسه دقیق روششناسی دو منبع نمیتوان تعیین کرد هر یک از این عوامل چه سهمی در اختلاف مشاهدهشده دارند.
همچنین چون دو برآورد با روش و جمعیت متفاوت تهیه شدهاند، نباید صرفاً از کمتر بودن عدد IDF نتیجه گرفت که شیوع دیابت در ایران از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ کاهش یافته است.
این دو رقم بهطور مستقیم برای سنجش روند زمانی قابل مقایسه نیستند.
نکته مهم این است که برآورد فدراسیون بینالمللی دیابت، وجود پژوهش معتبر ملی با شیوع ۱۴٫۱۵ درصد را نفی نمیکند.
در نتیجه، اختلاف منابع باید بهعنوان بخشی از عدم قطعیت آماری و روششناختی توضیح داده شود، نه بهعنوان شاهدی برای نادرستبودن ادعای پزشکیان.
شیوع بیماری فقط یکی از شاخصهای مهم برای ارزیابی وضعیت دیابت است.
پرسش مهم دیگر این است که چه تعداد از افراد مبتلا از بیماری خود اطلاع دارند و چه تعدادی به درمان و کنترل مناسب قند خون دسترسی پیدا میکنند.
بر اساس مطالعه منتشرشده در Scientific Reports درباره زنجیره مراقبت دیابت در ایران، حدود ۷۳٫۳ درصد از افراد مبتلا به دیابت در پیمایش سال ۱۴۰۰ از بیماری خود آگاه بودند.
حدود ۶۵ درصد کل مبتلایان داروهای کاهنده قند خون دریافت میکردند.
اما تنها حدود ۲۸ درصد از کل افراد دارای دیابت، بر اساس معیار HbA1c کمتر از ۷ درصد، کنترل مطلوب قند خون داشتند.
این یافته اهمیت زیادی دارد.
زیرا حتی در شرایطی که بخش بزرگی از افراد مبتلا شناسایی شدهاند، ممکن است کنترل مناسب بیماری در همه آنها محقق نشده باشد.
دیابت در صورت کنترل نامناسب میتواند به عوارضی مانند بیماریهای قلبیعروقی، آسیب کلیه، اختلالات بینایی و آسیب عصبی منجر شود.
به همین دلیل، سیاستهای پیشگیری و درمان دیابت باید علاوه بر شناسایی افراد مبتلا، بر دسترسی مستمر به مراقبت، دارو، آموزش و پیگیری مناسب نیز تمرکز داشته باشند.
پزشکیان در بخش دیگری از پیام خود بر تغذیه سالم و تحرک کافی تأکید کرده است. این توصیه با شواهد علمی معتبر درباره پیشگیری از دیابت نوع دو سازگار است.
بر اساس راهنمای سازمان جهانی بهداشت درباره دیابت، بهروزشده در نوامبر ۲۰۲۶، تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب و پرهیز از دخانیات میتوانند به پیشگیری یا بهتأخیرانداختن دیابت نوع دو کمک کنند.
همچنین انجمن دیابت آمریکا در استانداردهای مراقبت سال ۲۰۲۶ توصیه میکند افراد دارای خطر بالای دیابت نوع دو، بهویژه در صورت اضافهوزن یا چاقی، از برنامههای مبتنی بر شواهد برای تغییر سبک زندگی استفاده کنند.
این برنامهها میتوانند شامل فعالیت بدنی منظم، اصلاح الگوی غذایی و کاهش وزن در صورت لزوم باشند.
البته باید میان دیابت نوع یک و نوع دو تفاوت گذاشت.
در حال حاضر روش اثباتشدهای برای پیشگیری عمومی از دیابت نوع یک وجود ندارد، اما در بسیاری از موارد میتوان خطر دیابت نوع دو را کاهش داد یا ابتلا به آن را به تأخیر انداخت.
از سوی دیگر، ابتلا به دیابت را نباید صرفاً نتیجه انتخابهای فردی دانست.
عوامل ژنتیکی، سن، شرایط محیطی، وضعیت اقتصادی و دسترسی به خدمات سلامت نیز در خطر بیماری و پیامدهای آن نقش دارند.
سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که پیشگیری از دیابت علاوه بر رفتارهای فردی، به سیاستهای عمومی و فراهمبودن محیطی مناسب برای زندگی سالم وابسته است.
بنابراین تأکید بر دسترسی به غذای سالم، آموزش و فعالیت بدنی، اگر با سیاستهای اجرایی مؤثر همراه شود، با رویکردهای پذیرفتهشده سلامت عمومی سازگار است.
البته سنجش عملکرد دولت در اجرای این وعدهها موضوع جداگانهای است و از صحت آمار شیوع دیابت نمیتوان درباره آن نتیجهگیری کرد.
مسعود پزشکیان در پیام روز جهانی دیابت اعلام کرده است که بیش از ۱۴ درصد مردم ایران به دیابت مبتلا هستند و حدود ۲۵ درصد نیز در معرض ابتلا قرار دارند.
بررسی منابع علمی نشان میدهد این دو عدد با نتایج پیمایش ملی معتبر STEPS در سال ۱۴۰۰ تقریباً بهطور دقیق مطابقت دارند.
در این پیمایش، شیوع دیابت در ایرانیان ۲۵ سال به بالا ۱۴٫۱۵ درصد و پیشدیابت ۲۴٫۸۱ درصد گزارش شده است.
بنابراین اعداد اعلامشده پشتوانه علمی دارند و نمیتوان آنها را اغراقآمیز یا فاقد منبع دانست.
البته برای استفاده دقیقتر از این آمار باید چند موضوع را در نظر گرفت.
نخست اینکه ارقام مربوط به جمعیت ۲۵ سال به بالا هستند، نه تمام گروههای سنی کشور.
دوم اینکه عدد ۲۵ درصد بهاحتمال زیاد اشاره به پیشدیابت دارد؛ وضعیتی که خطر ابتلا به دیابت نوع دو را افزایش میدهد، اما به معنی ابتلای قطعی در آینده نیست.
سوم اینکه دادههای این برآورد مربوط به سال ۱۴۰۰ هستند و نباید آنها را بهعنوان نتیجه یک اندازهگیری تازه در سال ۱۴۰۵ معرفی کرد.
همچنین فدراسیون بینالمللی دیابت در اطلس سال ۲۰۲۵، برآورد پایینتری برای شیوع دیابت در جمعیت سنی متفاوت و با روش محاسباتی دیگر ارائه کرده است. این اختلاف نیازمند توضیح روششناختی است، اما بهتنهایی نتایج پیمایش ملی ایران را بیاعتبار نمیکند.
در مجموع، بیان پزشکیان خلاصهای قابل قبول از یافتههای یک پیمایش معتبر ملی است. مشخصکردن گروه سنی و سال دادهها میتوانست دقت آن را افزایش دهد، اما نبود این جزئیات در یک پیام عمومی، دلیل کافی برای نادرست دانستن اصل آمار نیست.
افزون بر این، روند افزایش شیوع دیابت و پیشدیابت در پیمایشهای ملی و مشکلات موجود در کنترل قند خون نشان میدهند که نگرانی درباره این بیماری در ایران مبنای واقعی دارد.
بنابراین فکتنامه به گفته مسعود پزشکیان درباره ابتلای بیش از ۱۴ درصد مردم ایران به دیابت و در معرض ابتلا بودن حدود ۲۵ درصد، نشان «درست» میدهد.

درست
گفته یا آمار واقعیت دارد، فکتهای قابل دسترس، درستی آن را تایید میکنند و نکته مهمی از قلم نیفتاده است.
درباره نشانهای میرزاروش کار ما