ادعای نادرست آزمایش سوخت موشک در مدرسه‌ای در چهارمحال‌وبختیاری

در روزهای ۱۷ و ۱۸ آبان ۱۴۰۵ ویدیویی از یک برنامه علمی در شهرکرد در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های فارسی‌زبان منتشر شد.

در تصاویر، فردی روی صحنه سالنی حضور دارد و آزمایشی انجام می‌دهد. ناگهان حجم بزرگی از ابر سفید تشکیل می‌شود و به سمت سقف حرکت می‌کند. لحظاتی بعد، تعدادی از پنل‌های سقف کاذب سالن جابه‌جا یا جدا می‌شوند.

این ویدیو با عنوان «آزمایش سوخت موشک در مدرسه» در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. برخی رسانه‌ها آن را نمونه‌ای از انجام آزمایشی خطرناک و ناموفق با مواد موشکی در محیط آموزشی معرفی کردند (لینک۱، لینک۲)

این ویدیو با ادعای مشابه به زبان‌های عربی و انگلیسی منتشر شد.

تلویزیون ایران اینترنشنال و ایندیپندنت فارسی گزارش خود را با تیتر «آزمایش ناموفق سوخت موشک» منتشر کردند. در توضیح این رسانه نیز از «واکنش و انفجار» استفاده شده است.

ویدیو در رسانه‌های فارسی زبان دیگر مانند VOA فارسی و کانال تلگرام رادیو فردا هم با بازنشر ادعا به نقل از شبکه‌های اجتماعی بازتاب یافت.

با وجود این بررسی منشأ تصاویر، توضیحات برگزارکننده و منابع معتبر علمی نشان می‌دهد آنچه در ویدیو دیده می‌شود، آزمایش سوخت موشک نیست. این نمایش به آزمایشی شناخته‌شده با نیتروژن مایع مربوط است که برای توضیح تغییر حالت ماده، انتقال گرما، رفتار گازها و تشکیل ابر استفاده می‌شود.

منشأ ویدیو کجاست؟

این ویدیو به نظر می‌آید اولین بار در اکانت اینستاگرام علی عبدالعالی، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران که این آزمایش را انجام داده منتشر شده است. او در توضیح این ویدیو نوشت:

«شاید هیچ کس به اندازه من این آزمایشها رو انجام نداده باشه، و هربار دوست دارم ابتکار و خلاقیت بزنم، امشب یک روش جدید رو تست کردم و راندمان بالا رفت و در نتیجه سقف روی سرم خراب شد، فدای سر ایران، فدای سر مردم مهمان‌نوار چهارمحال و بختیاری»

در ویدیو‌های دیگری هم که در صفحه اینستاگرام او منتشر شده آزمایش‌های مشابه دیده می‌شود. او در شهرهای مختلف ایران برای کودکان و نوجوانان آزمایش‌های علمی برگزار می‌کند.

بر اساس گزارش خبرگزاری تسنیم درباره این حادثه، روح‌الله واحد، مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان چهارمحال‌وبختیاری، اعلام کرد که ویدیو به برنامه‌ای علمی با عنوان «کافناشو» مربوط است.

این برنامه روز شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ در سالن اجتماعات کانون پرورش فکری استان در شهرکرد برگزار شده بود.

به گفته مسئول کانون، برنامه با هدف ترویج علم و اجرای نمایش‌های آزمایشگاهی برگزار شده و علی عبدالعالی، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، از اجرا کنندگان آن بوده است.

واحد توضیح داده که برنامه سه نوبت صبح ویژه دانش‌آموزان و یک نوبت بعدازظهر ویژه معلمان، مربیان و علاقه‌مندان بزرگسال داشته است.

او همچنین گفته بخش حادثه مربوط به نوبت بعدازظهر بوده و آزمایش در حضور دانش‌آموزان انجام نشده است.

این بخش از گفته‌های او را نمی‌توان تنها با ویدیوی تدوین‌شده به‌طور مستقل تأیید کرد.

اما درباره محل برگزاری، گزارش‌ها روشن‌اند: حادثه در سالن اجتماعات کانون پرورش فکری رخ داده است، نه در یک مدرسه.

گزارش ایرنا از توضیحات کانون نیز این موضوع را تأیید می‌کند. مسئول کانون همچنین گفته سه ردیف نخست صندلی‌های سالن برای رعایت فاصله ایمنی خالی گذاشته شده بود و حادثه مصدومی نداشته است.

بااین‌حال، این اظهارات به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که تمام خطرات احتمالی پیش‌بینی و مدیریت شده بودند.

ویدیو واقعاً چه چیزی را نشان می‌دهد؟

فایل منتشرشده، یک ویدیوی تدوین‌شده از چند نمای برنامه است؛ نه ضبط پیوسته و بدون برش تمام مراحل آزمایش. در نمای اصلی، فرد اجراکننده روی صحنه ظرفی را جابه‌جا می‌کند. سپس ابر سفید بسیار بزرگی با سرعت تشکیل می‌شود و به سمت سقف حرکت می‌کند.

در نمای بعد، بخش‌هایی از سقف کاذب جابه‌جا یا جدا می‌شوند.

در نماهای دیگری نیز توضیحات اجراکننده و نمایش‌های علمی برنامه دیده می‌شود. در بخشی از تدوین، شعله آتش هم مشاهده می‌شود، اما در نمای اصلی حادثه، نشانه روشنی از احتراق سوخت موشک وجود ندارد. تصویر شعله در این تدوین مربوط به آزمایش دیگری است.

ویدیو همچنین امکان تعیین مقدار دقیق مواد، دمای آب، شکل کامل تجهیزات یا نیروی وارد شده به سقف را فراهم نمی‌کند.

بااین‌حال، ابر سفید و رفتار آن با آنچه از تماس آب و نیتروژن مایع انتظار می‌رود سازگار است.

نیتروژن مایع چیست؟

نیتروژن گازی است که حدود ۷۸ درصد هوای اطراف ما را تشکیل می‌دهد. این گاز از مولکول‌های دواتمی با فرمول N₂ تشکیل شده است. در فشار معمولی جو، نیتروژن در دمای حدود منفی ۱۹۶ درجه سانتی‌گراد می‌جوشد. بنابراین برای نگهداری آن به حالت مایع باید دمایش بسیار پایین باشد.

نیتروژن مایع در آزمایشگاه‌ها، صنعت، پزشکی و نگهداری نمونه‌های زیستی کاربرد دارد.

یکی از ویژگی‌های مهم آن این است که وقتی گرما جذب می‌کند، از حالت مایع به گاز تبدیل می‌شود و حجم بسیار بیشتری اشغال می‌کند. بر اساس راهنمای رسمی ایمنی دولت انتاریو در کانادا، یک لیتر نیتروژن مایع در شرایط معمول پس از تبخیر و گرم‌شدن می‌تواند نزدیک به ۷۰۰ لیتر گاز نیتروژن تولید کند.

این ویژگی مبنای بخش مهمی از پدیده‌ای است که در ویدیوی شهرکرد مشاهده می‌شود.

هنگام تماس آب و نیتروژن مایع چه اتفاقی رخ می‌دهد؟

مبنای آزمایش، اختلاف بسیار زیاد دمای آب و نیتروژن مایع است. وقتی آب با نیتروژن مایع تماس پیدا می‌کند، انرژی گرمایی از آب به نیتروژن منتقل می‌شود. نیتروژن مایع گرما جذب می‌کند، می‌جوشد و به گاز تبدیل می‌شود. این فرایند را می‌توان به شکل زیر نوشت:

(N₂(l) + heat → N₂(g

در این رابطه، l نشان‌دهنده حالت مایع و g نشان‌دهنده حالت گاز است.

در این تغییر، مولکول نیتروژن به ماده دیگری تبدیل نمی‌شود. نیتروژن پیش و پس از آزمایش همان N₂ باقی می‌ماند.

بنابراین فرایند اصلی، تغییر حالت فیزیکی ماده است، نه واکنش شیمیایی یا احتراق. هم‌زمان، نیتروژن بسیار سرد باعث کاهش دمای هوای مرطوب اطراف می‌شود. بخار آب موجود در هوا و بخار اضافی حاصل از آب گرم، در صورت رسیدن به شرایط مناسب، به قطره‌های ریز آب تبدیل می‌شوند. این فرایند میعان نام دارد:

(H₂O(g) → H₂O(l

قطره‌های ریز آب نور را پراکنده می‌کنند و به شکل ابر سفید دیده می‌شوند. بنابراین ابر مشاهده‌شده عمدتاً از قطرات بسیار ریز آب تشکیل شده است، نه از گاز نیتروژن؛ زیرا نیتروژن گازی بی‌رنگ است.

دانشگاه ویسکانسین–مدیسن در توضیح نمایش «آیا تا به حال ابری را لمس کرده‌اید؟» تأکید می‌کند که ابر حاصل از نیتروژن مایع از نظر سازوکار تشکیل قطرات، مشابه ابرهای طبیعی است.

آیا برای انجام آزمایش حتماً باید از آب جوش استفاده کرد؟

خیر. این نکته در توضیح علمی ویدیو اهمیت ویژه‌ای دارد. نیتروژن مایع در دمای حدود منفی ۱۹۶ درجه سانتی‌گراد می‌جوشد. بنابراین حتی آب معمولی با دمای ۲۰ درجه سانتی‌گراد نیز نسبت به آن بسیار گرم است.

در چنین شرایطی، اختلاف دمای آب و نیتروژن حدود ۲۱۶ درجه سانتی‌گراد است و انتقال گرما برای جوشیدن نیتروژن امکان‌پذیر است.

حتی بدون افزودن آب نیز نیتروژن مایع از محیط اطراف گرما جذب می‌کند و به‌تدریج می‌جوشد.

دانشگاه ویسکانسین در راهنمای نمایش‌های نیتروژن مایع توضیح می‌دهد که دمای اتاق برای جوشاندن نیتروژن مایع کافی است.

اما در نمایش‌های ابر مصنوعی معمولاً از آب داغ استفاده می‌شود؛ زیرا آب داغ هم انرژی گرمایی بیشتری در اختیار فرایند قرار می‌دهد و هم بخار آب بیشتری ایجاد می‌کند.

این شرایط معمولاً باعث می‌شود نیتروژن سریع‌تر تبخیر شود و ابر سفید پرحجم‌تر و چشمگیرتری تشکیل شود.

برای مثال، انجمن معلمان شیمی آمریکا در دستورالعمل آموزشی این نمایش از آب نزدیک به نقطه جوش، با دمای ۹۰ تا ۹۹ درجه سانتی‌گراد، استفاده می‌کند.

دانشگاه آیووا نیز در معرفی نمایش Liquid Nitrogen Cloud استفاده از آب داغ را توضیح داده است.

همچنین دانشگاه ویسکانسین در نمایش آموزشی گردباد بخار آب بهترین نتیجه نمایشی را با آب نزدیک به نقطه جوش گزارش می‌کند.

بنابراین استفاده از آب داغ در چنین آزمایشی شناخته‌شده است، اما برای وقوع تغییر فاز ضروری نیست.

آیا داغ‌تر بودن آب ماهیت پدیده را تغییر می‌دهد؟

خیر. آب معمولی، گرم یا جوش در تماس با نیتروژن مایع، واکنش شیمیایی جدیدی با آن ایجاد نمی‌کند. فرایند اصلی همچنان جذب گرما، تبخیر نیتروژن و میعان بخار آب است.

اما دمای آب می‌تواند بر سرعت انتقال گرما، مقدار بخار آب در دسترس و شدت جریان گاز اثر بگذارد.

البته رابطه میان دمای آب و سرعت جوشش در تمام شرایط ساده و خطی نیست. نوع تماس دو مایع، تشکیل لایه گاز میان آن‌ها و شکل ظرف نیز اهمیت دارند. ازاین‌رو نمی‌توان گفت دو برابرشدن اختلاف دما الزاماً باعث دو برابرشدن سرعت تبخیر یا نیروی تولیدشده می‌شود.

در مورد شهرکرد، مسئول کانون از «آب جوش» نام برده است. اما از روی تصویر نمی‌توان دمای واقعی آب را اندازه گرفت یا تأیید کرد که هنگام آزمایش دقیقاً در نقطه جوش بوده است.

بنابراین توصیف دقیق این است که بر اساس توضیح برگزارکننده، در نمایش از آب جوش و نیتروژن مایع استفاده شده؛ هرچند آب جوش برای شکل‌گیری این پدیده ضروری نیست.

چرا یک لیتر نیتروژن مایع می‌تواند نزدیک به ۷۰۰ لیتر گاز تولید کند؟

در حالت مایع، مولکول‌های نیتروژن به یکدیگر نزدیک‌ترند. اما در حالت گاز، همان تعداد مولکول فضای بسیار بیشتری اشغال می‌کنند.

وقتی نیتروژن مایع به گاز تبدیل می‌شود و دمای آن افزایش می‌یابد، حجم آن به‌شدت بیشتر می‌شود.

رفتار گاز حاصل را در شرایط مناسب می‌توان با قانون گاز ایده‌آل توضیح داد:

P × V = n × R × T

در این رابطه، P فشار، V حجم، n مقدار ماده، R ثابت گازها و T دمای مطلق است.

این رابطه برای توضیح رفتار گاز نیتروژن پس از تبخیر مفید است، اما نباید آن را به‌طور مستقیم و بدون درنظرگرفتن تغییر فاز برای توصیف نیتروژن مایع به کار برد.

نسبت تقریبی ۷۰۰ به یک نیز به دما و فشار نهایی بستگی دارد و یک مقدار ثابت در همه شرایط نیست.

نکته مهم این است که هنگام آزادشدن سریع حجم بزرگی از گاز، جریان حاصل می‌تواند هوا، قطرات آب و حتی اجسام سبک را جابه‌جا کند.

اگر ابر سفید فقط قطرات آب است، چرا سقف آسیب دید؟

برای پاسخ باید میان سه پدیده تفاوت بگذاریم: تشکیل ابر، آزادشدن گاز و نیروی مکانیکی جریان.

ابر سفید از قطرات بسیار ریز آب تشکیل شده است. این قطرات عامل اصلی نیروی واردشده به سقف نیستند.

اما گاز نیتروژن هنگام تبخیر سریع، حجم بیشتری اشغال می‌کند و می‌تواند جریانی شدید به وجود آورد.

بسته به جهت و شکل ظرف، این جریان ممکن است در مسیر مشخصی حرکت کند و هوای اطراف را نیز با خود جابه‌جا کند. اگر جریان به سمت سقف هدایت شود، می‌تواند به پنل‌های سبک یا اتصالات سقف کاذب نیرو وارد کند.

بنابراین برای آسیب‌دیدن سقف، وقوع احتراق یا انفجار شیمیایی ضروری نیست.

دانشگاه ویسکانسین در نمایش «توپ نیتروژن مایع» نشان می‌دهد که تبدیل نیتروژن مایع به گاز می‌تواند در شرایط مناسب فشار و نیروی مکانیکی قابل‌توجهی ایجاد کند.

البته آن نمایش بر افزایش فشار در محفظه‌ای با خروجی محدود تکیه دارد و از نظر تجهیزات با آزمایش شهرکرد یکسان نیست.

درباره حادثه شهرکرد نیز نمی‌توان بدون بررسی مستقل تعیین کرد کدام عامل بیشترین سهم را داشته است: برخورد مستقیم جریان گاز، جابه‌جایی شدید هوا، حرکت احتمالی تجهیزات یا ضعف اتصالات سقف.

بنابراین آسیب‌دیدن سقف با سازوکار فیزیکی انبساط سریع گاز سازگار است، اما علت دقیق و میزان سهم هر عامل هنوز مشخص نیست.

ارزش آموزشی این آزمایش چیست؟

نمایش ابر نیتروژن مایع فقط یک جلوه‌ی تماشایی نیست و می‌تواند چند مفهوم بنیادی را به‌صورت قابل مشاهده آموزش دهد. نیتروژن در فشار معمولی در حدود منفی ۱۹۶ درجه‌ی سانتی‌گراد می‌جوشد، پس حتی هوا و میزِ دمای اتاق برایش منبع گرما هستند؛ این موضوع نشان می‌دهد نقطه جوش به ماهیت ماده و فشار بستگی دارد، نه صرفاً «داغ بودن». وقتی نیتروژن گرما جذب می‌کند، بخشی از انرژی صرف تغییر فاز می‌شود (Q = m × Lᵥ)، یعنی دریافت گرما همیشه به افزایش دما نمی‌انجامد.

تبدیل حجم کمی مایع به حجم بسیار بزرگ‌تری گاز هم رابطه‌ی حجم، فشار و دما و توانایی گازها در انجام کار مکانیکی را نشان می‌دهد، مفاهیمی که در سامانه‌های پنوماتیکی، موتورهای حرارتی و تجهیزات برودتی کاربرد دارند.

جذاب‌ترین بخش نمایش، تشکیل ابر سفید است که نشان می‌دهد چگونه بخار آب نامرئی پس از سرد شدن به قطرات بسیار ریز تبدیل می‌شود. در جو نیز هوای در حال صعود منبسط و سرد می‌شود و بخار آب روی ذرات معلق میعان می‌کند و قطرات ابر را می‌سازد. اگرچه عامل سرمایش در نمایش با فرایند صعود هوا در جو فرق دارد، سازوکار میعان بخار آب در هر دو مشترک است.

دانشگاه ویسکانسین از این آزمایش برای توضیح همین ارتباط میان یک نمایش آزمایشگاهی و تشکیل ابرهای طبیعی استفاده می‌کند.

تفاوت مشاهده و تفسیر علمی

این آزمایش درس دیگری هم دارد: آنچه شبیه دود یا انفجار دیده می‌شود، الزاماً ناشی از احتراق نیست. برای شناخت یک پدیده، ظاهر آن کافی نیست. باید ویژگی‌های مواد، شرایط آزمایش و سازوکارهای ممکن بررسی شوند. در پرونده شهرکرد، شناخت ساده‌ای از خواص نیتروژن مایع می‌توانست مانع تبدیل یک نمایش علمی به روایت «آزمایش سوخت موشک» شود.

ارزش واقعی آموزش علم فقط ایجاد شگفتی نیست؛ تبدیل شگفتی به پرسش، بررسی شواهد و توضیح علمی است.

آیا این آزمایش در دانشگاه‌ها و مراکز علمی دیگر نیز انجام می‌شود؟

بله. نمونه‌های مشابه این آزمایش در مراکز دانشگاهی و برنامه‌های ترویج علم ثبت شده‌اند.

دانشگاه آیووا آن را با عنوان Liquid Nitrogen Cloud در مجموعه نمایش‌های آموزشی ترمودینامیک معرفی کرده است.

انجمن معلمان شیمی آمریکا نیز راهنمایی آموزشی برای نمایش ترکیب آب داغ و نیتروژن مایع منتشر کرده و آن را به مفاهیمی مانند تغییر حالت ماده و انتقال انرژی پیوند داده است.

در دانشگاه ویسکانسین–مدیسن نیز از نیتروژن مایع برای نمایش تشکیل ابر استفاده می‌شود.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که آزمایش شهرکرد از نظر اصل پدیده، آزمایشی ناشناخته یا مرتبط با فناوری محرمانه موشکی نیست.

بااین‌حال، باید میان اصل علمی یک نمایش و شیوه اجرای آن تفاوت گذاشت. استفاده از آزمایشی مشابه در یک دانشگاه معتبر، به‌خودی‌خود ایمنی اجرای همان پدیده با حجم بزرگ‌تر یا در سالنی متفاوت را تأیید نمی‌کند.

در ایران نیز تصاویر و گزارش‌های برنامه «کافناشو» نشان می‌دهند که نمایش ابر نیتروژن مایع در فعالیت‌های ترویج علم استفاده شده است. گزارش بازبینی منشأ ویدیو در زومیت به تصاویر دیگری از همین برنامه و شکل‌گیری ابرهای کوچک‌تر اشاره کرده است.

اما برای معرفی نمونه‌های مستقل دیگر در ایران، به اطلاعات تأییدپذیر درباره محل، تاریخ و برگزارکننده نیاز است و نمی‌توان هر ویدیوی مشابهی را بدون چنین مدارکی به این آزمایش نسبت داد.

آیا نیتروژن مایع سوخت موشک است؟

خیر. نیتروژن مایع در موتورهای شیمیایی متداول موشک، سوخت محسوب نمی‌شود. در چنین موتورهایی، انرژی لازم برای تولید نیروی رانش معمولاً از واکنش شیمیایی میان سوخت و اکسیدکننده تأمین می‌شود.

برای مثال، در بعضی موتورهای فضایی از هیدروژن مایع به‌عنوان سوخت و اکسیژن مایع به‌عنوان اکسیدکننده استفاده می‌شود. در موتورهای دیگر، ممکن است متان یا نفت سفید نقش سوخت را داشته باشند.

اما نیتروژن مولکولی، N₂، در شرایط معمول ماده‌ای نسبتاً کم‌واکنش است و از احتراق پشتیبانی نمی‌کند.

همچنین نیتروژن مایع را نباید با ترکیبات دیگر حاوی نیتروژن، مانند نیتروژن تتراکسید، اشتباه گرفت. برخی ترکیبات نیتروژن‌دار واقعاً در سامانه‌های پیشرانش به کار می‌روند، اما از نظر شیمیایی با نیتروژن مایع متفاوت‌اند.

البته سامانه‌های پیشرانش گاز سرد نیز وجود دارند که بدون واکنش احتراقی، از خروج گاز برای ایجاد نیروی رانش استفاده می‌کنند.

اما وجود چنین سامانه‌هایی به معنی آن نیست که آزمایش تشکیل ابر با نیتروژن مایع، آزمایش سوخت موشک است.

پس نیتروژن در سامانه‌های پرتاب چه کاربردی دارد؟

نیتروژن در صنعت فضایی و تأسیسات پرتاب کاربردهای مهمی دارد؛ اما بیشتر این کاربردها به تجهیزات پشتیبانی، ایمنی و کنترل شرایط محیطی مربوط‌اند. یکی از مهم‌ترین کاربردهای آن استفاده از گاز نیتروژن برای ایجاد محیط بی‌اثر است.

در بعضی بخش‌های سامانه پرتاب، وجود اکسیژن یا رطوبت می‌تواند خطر ایجاد کند. مهندسان با جایگزین‌کردن هوای محیط با نیتروژن گازی، احتمال احتراق ناخواسته یا آلودگی تجهیزات را کاهش می‌دهند.

این فرایند «پاک‌سازی با گاز بی‌اثر» یا Inert Purging نام دارد.

برای نمونه، ناسا در گزارش آماده‌سازی پرتاب آرتمیس ۲ در فوریه ۲۰۲۶ توضیح داده است که نیتروژن گازی برای جایگزین‌کردن هوا در بخش‌هایی از موشک و فضاپیما به کار می‌رود تا اکسیژن و رطوبت از محیط حذف شوند.

همچنین راهنمای مرجع آرتمیس ۲ ناسا توضیح می‌دهد که سامانه کنترل محیطی در زمان بارگذاری پیشرانه‌های فوق‌سرد، برخی محفظه‌ها را با نیتروژن گازی پاک‌سازی می‌کند.

در بعضی تأسیسات نیز از نیتروژن مایع برای کاربردهای برودتی یا تولید نیتروژن گازی مورد نیاز سامانه‌های پشتیبانی استفاده می‌شود.

بنابراین حضور نیتروژن در تأسیسات پرتاب کاملاً واقعی است، اما استفاده از نیتروژن در تجهیزات پشتیبانی موشک با استفاده از آن به‌عنوان سوخت موتور تفاوت دارد.

آیا این آزمایش بی‌خطر است؟

خیر. شناخته‌شده‌بودن و ارزش آموزشی یک آزمایش به معنی بی‌خطر بودن همه شیوه‌های اجرای آن نیست.

نیتروژن مایع به دلیل دمای بسیار پایین می‌تواند باعث آسیب سرمایی شدید به پوست و چشم شود.

هنگام تبخیر نیز حجم زیادی گاز تولید می‌کند که در فضاهای بسته یا کم‌تهویه ممکن است اکسیژن هوا را جابه‌جا کند.

نیتروژن به‌خودی‌خود گاز سمی نیست، اما کاهش اکسیژن محیط می‌تواند باعث بیهوشی یا خفگی شود.

همچنین اگر گاز حاصل از تبخیر در ظرف نامناسب محبوس شود، فشار ممکن است به‌شدت افزایش یابد.

دولت انتاریو در راهنمای ایمنی نیتروژن مایع درباره آسیب سرمایی، کاهش اکسیژن، شکننده‌شدن برخی مواد و افزایش خطرناک فشار هشدار می‌دهد.

استفاده از آب داغ نیز خطر تماس با قطرات آب بسیار گرم را به خطرات موجود اضافه می‌کند.

بنابراین طراحی چنین نمایشی باید با توجه به شرایط محیط، تهویه، نوع تجهیزات، فاصله مخاطبان و مسیر احتمالی حرکت گاز و مواد انجام شود.

در ویدیوی شهرکرد، آسیب به سقف کاذب نشان می‌دهد که اثر مکانیکی آزمایش به بخشی از سازه سالن رسیده است.

این موضوع دلیل روشنی برای بررسی مستقل طراحی و اجرای برنامه است.

البته ویدیو به‌تنهایی ثابت نمی‌کند هیچ اقدام ایمنی انجام نشده است. مسئول کانون گفته سه ردیف نخست سالن خالی نگه داشته شده بود.

اما خالی‌بودن چند ردیف صندلی نیز به‌تنهایی تأیید نمی‌کند که همه خطرات، از جمله برخورد جریان گاز با سقف و سقوط پنل‌ها، به‌درستی پیش‌بینی شده بودند.

بنابراین اصلاح ادعای نادرست سوخت موشک نباید به نادیده‌گرفتن خطر واقعی اجرای نامناسب یک آزمایش علمی منجر شود.

چه ادعاهای دیگری درباره این ویدیو مطرح شده است؟

بررسی گزارش‌ها و بازنشرهای رسانه‌ای نشان می‌دهد که چند ادعا درباره این ویدیو تکرار شده‌اند.

ادعای نخست، آزمایش سوخت موشک است. این ادعا با ماهیت پدیده و توضیحات برگزارکننده سازگار نیست.

ادعای دوم، وقوع حادثه در مدرسه است. محل برگزاری برنامه سالن اجتماعات کانون پرورش فکری در شهرکرد بوده است.

ادعای سوم، وقوع آزمایش در مدرسه دخترانه است. مدرک معتبری برای چنین توصیفی پیدا نشد. حضور احتمالی کودکان یا نوجوانان در برنامه نیز محل آن را به مدرسه تبدیل نمی‌کند.

ادعای چهارم، وقوع انفجار شیمیایی یا احتراق است. ابر سفید حاصل از تغییر فاز و میعان بخار آب است. بااین‌حال، آزادشدن سریع گاز می‌تواند از نظر ظاهری و مکانیکی پدیده‌ای انفجارمانند ایجاد کند؛ بنابراین باید میان «انفجار شیمیایی» و «رهاشدن ناگهانی گاز و فشار» تفاوت گذاشت.

ادعای پنجم، رعایت‌نشدن مطلق اصول ایمنی است. آسیب به سقف واقعی است و پرسش‌هایی جدی درباره مدیریت خطر ایجاد می‌کند، اما از ویدیو نمی‌توان حکم کرد که هیچ اقدام ایمنی انجام نشده است.

ادعای ششم، بی‌خطر بودن کامل آزمایش است. این برداشت نیز درست نیست. نیتروژن مایع حتی بدون احتراق می‌تواند خطرات جدی ایجاد کند.

در برخی گزارش‌های اصلاحی نیز از عبارت «واکنش شیمیایی میان آب جوش و نیتروژن مایع» استفاده شده است. برای نمونه، این عبارت در توضیح منتشرشده به نقل از مسئول کانون دیده می‌شود.

اما تعبیر دقیق‌تر علمی، «تغییر فاز سریع، انتقال گرما و تشکیل مه» است.

بنابراین حتی زمانی که منشأ ویدیو به‌درستی اصلاح می‌شود، لازم است توضیح علمی آن نیز دقیق باشد.

چرا این اشتباه رسانه‌ای اهمیت دارد؟

یکی از ویژگی‌های این پرونده، تأثیر ظاهر چشمگیر یک پدیده بر برداشت اولیه از آن است.

ابر سفید بزرگ، صدای ناگهانی و آسیب به سقف ممکن است برای کسی که با آزمایش نیتروژن مایع آشنا نیست، یادآور انفجار مواد خطرناک یا آزمایش‌های پیشرانش باشد.

اما شباهت ظاهری یک پدیده به پدیده دیگر، دلیل یکسان‌بودن علت آن‌ها نیست.

در این پرونده، دو بررسی ساده می‌توانستند از انتشار اطلاعات نادرست جلوگیری کنند: شناسایی محل و برگزارکننده برنامه، و بررسی سازوکار علمی آزمایش.

آگاهی از خواص نیتروژن مایع و مشاهده نمونه‌های مستند دانشگاهی می‌توانست نشان دهد که تولید ابر سفید و حرکت شدید گاز، به آزمایش سوخت موشک نیاز ندارد.

این موضوع همچنین اهمیت مراجعه رسانه‌ها به متخصصان مرتبط با موضوع را نشان می‌دهد.

در گزارش رویدادهای علمی، همان‌قدر که تأیید تاریخ و مکان تصاویر ضروری است، تشخیص ماهیت پدیده‌ای که در آن‌ها دیده می‌شود نیز اهمیت دارد.

ویدیویی که با عنوان «آزمایش سوخت موشک در مدرسه‌ای در چهارمحال‌وبختیاری» منتشر شده، آزمایش سوخت موشک را نشان نمی‌دهد.
تصاویر به برنامه علمی «کافناشو» مربوط‌اند که روز ۱۶ آبان ۱۴۰۵ در سالن اجتماعات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان چهارمحال‌وبختیاری در شهرکرد برگزار شد.
در این آزمایش، تماس آب و نیتروژن مایع باعث انتقال سریع گرما، جوشش نیتروژن و تبدیل آن به گاز می‌شود.
نیتروژن بسیار سرد نیز باعث میعان بخار آب و تشکیل ابر سفید از قطرات ریز آب می‌شود.
برای وقوع این فرایند، آب جوش ضروری نیست؛ حتی آب با دمای معمول اتاق می‌تواند نیتروژن مایع را بجوشاند. اما آب داغ معمولاً تبخیر سریع‌تر و تشکیل ابر پرحجم‌تری ایجاد می‌کند. این تغییرات فیزیکی هستند و به معنی احتراق یا واکنش شیمیایی سوخت موشک نیستند.
آسیب سقف کاذب نیز واقعی است و با نیروی مکانیکی ناشی از آزادشدن سریع گاز سازگاری دارد؛ هرچند تعیین علت دقیق آسیب به بررسی فنی مستقل نیاز دارد.
این نمایش از نظر آموزشی ارزشمند است و نمونه‌های مشابه آن در مراکز علمی معتبر جهان برای توضیح تغییر حالت ماده، انتقال گرما، رفتار گازها و تشکیل ابر اجرا می‌شوند.
اما ارزش آموزشی آزمایش، ضرورت مدیریت ایمنی را از بین نمی‌برد.
نیتروژن در بعضی بخش‌های سامانه‌های فضایی کاربرد دارد، اما استفاده از آن در تجهیزات پشتیبانی پرتاب، نیتروژن مایع را به سوخت موتور موشک تبدیل نمی‌کند.
بنابراین ادعاهای «آزمایش سوخت موشک» و «وقوع حادثه در مدرسه» با شواهد موجود سازگار نیستند.
فکت‌نامه به ادعای «آزمایش سوخت موشک در مدرسه‌ای در چهارمحال‌وبختیاری باعث فروریختن سقف شد» نشان «نادرست» می‌دهد.
این نتیجه به معنی انکار حادثه، آسیب واقعی سقف یا ضرورت بررسی مستقل ایمنی اجرای برنامه نیست.