اثر آمپول‌های لاغری بر لوزالمعده و کیسه صفرا

در روزهای اخیر در شبکه‌های اجتماعی مطالبی با عنوان «آمپول‌های لاغری لوزالمعده و کیسه صفرا را نابود می‌کنند!» منتشر شده است (لینک۱، لینک۲، لینک۳).

در این پست‌ها تاکید شده که این «هشدار صریح سازمان غذا و دارو درباره خطرات پنهان داروهای تزریقی لاغری» است. این مطلب به نقل از ندا خوز، داروساز و کارشناس دفتر نظارت و پایش مصرف فرآورده‌های سلامت سازمان غذا و دارو، درباره عوارض مصرف خودسرانه داروهای تزریقی کاهش وزن هشدار می‌دهد.

بر اساس متن خبر، مصرف این داروها ممکن است با عوارضی مانند تهوع، استفراغ، اسهال، یبوست و در موارد شدیدتر التهاب لوزالمعده و مشکلات کیسه صفرا همراه باشد.

اما آیا هشدار واقعاً از سوی کارشناس سازمان غذا و دارو مطرح شده است؟ و آیا شواهد پزشکی نشان می‌دهند آمپول‌های لاغری این اندام‌ها را نابود می‌کنند؟

آیا هشدار منتسب به سازمان غذا و دارو واقعی است؟

گزارش آذربایجان آنلاین نسخه‌ای از خبری است که در روز ۱۱ آبان با عنوان «از تهوع تا التهاب لوزالمعده؛ پشت پرده آمپول‌های لاغری» به نقل از خبرگزاری مهر منتشر شده است.

در گزارش خبرگزاری مهر از ندا خوز به‌عنوان کارشناس سازمان غذا و دارو نام برده شده و آمده است که او در گفت‌وگو با مجله پزشکی رادیو سلامت درباره مصرف خودسرانه این داروها هشدار داده است.

مضمون این گفت‌وگو در گزارش‌های منتشرشده یکسان است که در آن آمده: داروهای تزریقی کاهش وزن برای همه افراد مناسب نیستند، مصرف آن‌ها باید تحت نظارت پزشک باشد و خرید از مراکز غیرمجاز می‌تواند خطر آفرین باشد.

بنابراین انتساب هشدار به کارشناس معرفی‌شده سازمان غذا و دارو پشتوانه رسانه‌ای مشخصی دارد.

بااین‌حال، در منابع عمومی بررسی‌شده، فایل اصلی گفت‌وگوی رادیویی یا اطلاعیه مستقلی از سازمان غذا و دارو پیدا نشد. ازاین‌رو نمی‌توان تأیید کرد که تمام جملات منتشر شده عین سخنان گوینده‌اند.

تفاوت مهم‌تر در عنوان خبر است.

در متن گزارش گفته شده مصرف این داروها «می‌تواند» باعث التهاب لوزالمعده یا مشکلات کیسه صفرا شود. اما در تیتر آذربایجان آنلاین، این احتمال به عبارت قطعی «نابود می‌کنند» تبدیل شده است.

این تغییر، شدت و احتمال وقوع عوارض را به شکلی نادرست به مخاطب منتقل می‌کند.

آمپول‌های لاغری چگونه عمل می‌کنند؟

بخش مهمی از داروهای تزریقی جدید کاهش وزن بر مسیرهای هورمونی تنظیم اشتها و قند خون اثر می‌گذارند.

یکی از مهم‌ترین این مسیرها هورمون GLP-1 است که در تنظیم احساس سیری، ترشح انسولین و تخلیه معده نقش دارد.

داروهایی مانند لیراگلوتاید و سما گلوتاید با فعال‌کردن گیرنده این هورمون باعث کاهش اشتها و دریافت غذا می‌شوند.

تیرزپاتاید از نظر سازوکار متفاوت است، زیرا علاوه بر گیرنده GLP-1، گیرنده هورمون دیگری به نام GIP را نیز فعال می‌کند.

برخی از نام‌های تجاری شناخته‌شده این داروها عبارت‌اند از:

این جدول فقط چند فرآورده شناخته‌شده را معرفی می‌کند. نام‌های تجاری، مجوزها و موارد مصرف تأییدشده ممکن است در کشورها متفاوت باشند.

این داروها در کارآزمایی‌های بالینی توانایی قابل‌توجهی برای کاهش وزن نشان داده‌اند. برخی از آن‌ها علاوه بر کاهش وزن، فوایدی در کنترل دیابت و کاهش خطر پیامدهای قلبی‌عروقی دارند.

برای نمونه، در مطالعه SELECT با بیش از ۱۷ هزار شرکت‌کننده، مصرف سماگلوتاید با کاهش ۲۰ درصدی نسبی خطر مجموعه‌ای از رویدادهای مهم قلبی‌عروقی در افراد دارای اضافه‌وزن یا چاقی و بیماری قلبی‌عروقی قبلی، بدون دیابت، همراه بود.

اما موثر بودن یک دارو به معنای نداشتن عارضه نیست. ارزیابی ایمنی برای مشخص‌کردن این است که چه کسانی از درمان سود می‌برند و چه کسانی ممکن است بیشتر در معرض خطر باشند.

آیا خطر بیماری کیسه صفرا واقعاً افزایش پیدا می‌کند؟

بله. شواهد علمی نسبتاً قوی نشان می‌دهند داروهای گروه GLP-1 می‌توانند خطر برخی بیماری‌های کیسه صفرا و مجاری صفراوی را افزایش دهند.

در فراتحلیلی منتشرشده در سال ۲۰۲۲ در JAMA Internal Medicine، پژوهشگران نتایج ۷۶ کارآزمایی تصادفی با مجموع ۱۰۳ هزار و ۳۷۱ شرکت‌کننده را بررسی کردند.

نتیجه نشان داد مصرف داروهای این گروه با افزایش نسبی ۳۷ درصدی خطر مجموعه بیماری‌های کیسه صفرا و مجاری صفراوی همراه بود.

در بررسی جداگانه پیامدها، خطر نسبی سنگ کیسه صفرا ۲۷ درصد و التهاب کیسه صفرا ۳۶ درصد بیشتر بود.

بااین‌حال، افزایش نسبی ۳۷ درصدی به معنی ابتلای ۳۷ درصد مصرف‌کنندگان نیست.

پژوهشگران افزایش مطلق خطر را حدود ۲۷ مورد اضافی در هر ۱۰ هزار نفر طی یک سال برآورد کردند؛ یعنی حدود ۰٫۲۷ واحد درصد.

در همین مطالعه، افزایش خطر در کارآزمایی‌های کاهش وزن بیشتر از مطالعات مربوط به درمان دیابت بود. خطر همچنین در مقدارهای بالاتر و دوره‌های طولانی‌تر مصرف افزایش پیدا می‌کرد.

دو سازوکار احتمالی در این زمینه مطرح‌اند.

نخست، تغییر در حرکت و تخلیه کیسه صفرا تحت تأثیر داروهاست. دوم، کاهش وزن سریع است که خود می‌تواند احتمال تشکیل سنگ کیسه صفرا را افزایش دهد.

در اطلاعات رسمی داروی وگووی نیز تاکید شده که افزایش بیماری‌های حاد کیسه صفرا در مصرف‌کنندگان، حتی پس از درنظرگرفتن میزان کاهش وزن، بیشتر از گروه دارونما بوده است.

بنابراین وجود این خطر به‌خوبی مستند شده است؛ اما این شواهد به معنی نابودی حتمی کیسه صفرا نیستند.

آیا این داروها باعث التهاب لوزالمعده می‌شوند؟

پانکراتیت حاد یا التهاب لوزالمعده می‌تواند بیماری خطرناکی باشد. در موارد شدید، التهاب ممکن است با آسیب بافتی، نارسایی اندام‌ها و حتی مرگ همراه شود.

در اطلاعات رسمی وگووی، ساکسندا و زپ‌باند، درباره احتمال پانکراتیت حاد هشدار داده شده است.

اما ثبت چنین هشداری به معنی اثبات افزایش شدید خطر در تمام مصرف‌کنندگان نیست.

در فراتحلیلی منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۵ در نشریه Endocrinology, Diabetes & Metabolism، نتایج ۶۲ کارآزمایی با مجموع ۶۶ هزار و ۲۳۲ شرکت‌کننده بررسی شد.

تحلیل کلی نشان داد خطر نسبی پانکراتیت در گروه دریافت‌کننده داروهای GLP-1 حدود ۴۴ درصد بیشتر از گروه کنترل بود. اما هنگامی که مطالعات بر اساس مصرف داروهای زمینه‌ای به گروه‌های جداگانه تقسیم شدند، افزایش خطر دیگر از نظر آماری معنادار نبود.

پژوهشگران همچنین تأکید کردند که پانکراتیت در این مطالعات رویدادی نادر بود و بسیاری از کارآزمایی‌ها در هیچ‌یک از گروه‌ها موردی از آن ثبت نکرده بودند.

از طرف دیگر، مطالعات مشاهده‌ای بزرگ نیز نتایج کاملاً یکسانی ارائه نکرده‌اند. برخی افزایش معناداری در خطر کلی پانکراتیت پیدا نکرده‌اند.

این اختلاف نتایج چند علت احتمالی دارد: نادر بودن عارضه، تفاوت ویژگی‌های بیماران، مدت پیگیری، بیماری‌های زمینه‌ای و علل دیگری مانند سنگ کیسه صفرا.

بنابراین شواهد از ضرورت توجه جدی به پانکراتیت پشتیبانی می‌کنند، اما اندازه دقیق افزایش خطر هنوز با عدم قطعیت همراه است.

به‌ویژه، نمی‌توان از این مطالعات نتیجه گرفت که مصرف داروهای GLP-1 معمولاً باعث تخریب لوزالمعده می‌شود.

آیا عوارض در همه داروهای تزریقی کاهش وزن یکسان‌اند؟

خیر. علاوه بر تفاوت سازوکار داروها، مقدار مصرف، مدت درمان و وضعیت بیمار نیز بر احتمال عوارض تأثیر می‌گذارند. برای مثال، اطلاعات رسمی کارآزمایی‌های سه فرآورده شناخته‌شده، میزان متفاوتی از عوارض صفراوی را نشان می‌دهند.

موارد سنگ و التهاب کیسه صفرا در کارآزمایی‌ها

منابع: برچسب رسمی Wegovy، Saxenda و Zepbound.

این اعداد مربوط به مجموعه کارآزمایی‌های متفاوت هستند و نباید از آن‌ها برای رتبه‌بندی مستقیم ایمنی داروها استفاده کرد. تفاوت جمعیت شرکت‌کنندگان، مدت پیگیری و مقدار مصرف می‌تواند بر نتایج اثر بگذارد.

درباره پانکراتیت نیز میزان وقوع در کارآزمایی‌ها کم بوده است.

برای نمونه، در کارآزمایی‌های بزرگسالان وگووی، چهار مورد تأییدشده پانکراتیت در گروه دریافت‌کننده دارو و یک مورد در گروه دارونما گزارش شد.

در مجموعه دو کارآزمایی کاهش وزن زپ‌باند نیز پانکراتیت تأییدشده در حدود ۰٫۲ درصد از افراد هر دو گروه دارو و دارونما گزارش شد.

این ارقام نشان می‌دهند که نمی‌توان وقوع پانکراتیت را برای مصرف‌کنندگان این داروها قطعی دانست. درعین‌حال، تعداد کم موارد به این معنی نیست که خطر به‌طور کامل منتفی است.

عوارض شایع‌تر کدام‌اند؟

بیشتر عوارض گزارش‌شده این داروها مربوط به دستگاه گوارش هستند.

تهوع، استفراغ، اسهال، یبوست، درد شکم و احساس پری معده در کارآزمایی‌ها به‌طور مکرر ثبت شده‌اند.

این علائم به‌ویژه در آغاز درمان یا هنگام افزایش مقدار دارو بیشتر دیده می‌شوند و در بسیاری از افراد با ادامه درمان کاهش می‌یابند.

اما استفراغ یا اسهال شدید و مداوم می‌تواند باعث کم‌آبی شود و در بعضی بیماران به آسیب حاد کلیه منجر شود.

در اطلاعات رسمی زپ‌باند، آسیب حاد کلیه در مجموعه دو کارآزمایی کاهش وزن در ۰٫۵ درصد دریافت‌کنندگان دارو، در مقایسه با ۰٫۲ درصد گروه دارونما گزارش شده است.

بنابراین حتی عوارضی که در ابتدا خفیف به نظر می‌رسند، در صورت تداوم یا شدت یافتن ممکن است اهمیت پزشکی پیدا کنند.

آیا خرید داروهای لاغری از بازار غیررسمی خطرناک است؟

بله. این بخش از هشدار منتسب به سازمان غذا و دارو با گزارش‌های مستند بین‌المللی تأیید می‌شود.

در ژوئن ۲۰۲۴، سازمان جهانی بهداشت درباره فرآورده‌های تقلبی اوزمپیک هشدار داد. در این هشدار به نمونه‌هایی اشاره شد که در برزیل، بریتانیا و آمریکا شناسایی شده بودند.

سازمان جهانی بهداشت توضیح داد فرآورده‌های تقلبی ممکن است مقدار نادرستی از ماده موثر داشته باشند، فاقد آن باشند یا حاوی مواد نامعلوم و جایگزین باشند.

تزریق چنین فرآورده‌هایی می‌تواند علاوه بر بی‌اثرماندن درمان، خطرات جدی ناشی از آلودگی یا ترکیبات ناشناخته ایجاد کند.

خطر دیگر، اشتباه در مقدار مصرف است.

سازمان غذا و داروی آمریکا در سال ۲۰۲۴ هشدار داد که در بعضی فرآورده‌های ترکیبی تزریقی سماگلوتاید، اشتباه در اندازه‌گیری مقدار دارو باعث شده بیماران پنج تا ۲۰ برابر مقدار مورد نظر دریافت کنند.

برخی از این بیماران به مراقبت پزشکی یا بستری نیاز پیدا کردند. عوارض گزارش‌شده شامل تهوع و استفراغ شدید، درد شکم، کم‌آبی، پانکراتیت و سنگ کیسه صفرا بود.

همچنین در اطلاعیه سال ۲۰۲۴ FDA درباره یک مرکز تولید فرآورده‌های ترکیبی، نگرانی‌هایی درباره استریل‌بودن داروهای تزریقی، از جمله سماگلوتاید و تیرزپاتاید، مطرح شد.

FDA اعلام کرد تزریق فرآورده غیر‌استریل می‌تواند باعث عفونت‌های جدی و حتی سپسیس شود.

البته داروهای ترکیبی تهیه‌شده در مراکز مجاز با داروهای تقلبی بازار غیرقانونی یکسان نیستند. بااین‌حال، این نمونه‌ها نشان می‌دهند نظارت بر کیفیت، ترکیب، مقدار و شرایط نگهداری داروهای تزریقی اهمیت حیاتی دارد.

بنابراین توصیه به تهیه دارو از مسیرهای رسمی و تحت نظارت، پشتوانه علمی و ایمنی دارد.

آیا این داروها برای همه افراد دارای اضافه‌وزن مناسب‌اند؟

خیر. این داروها برای گروه‌های مشخصی از بیماران و بر اساس شرایط پزشکی آنان تجویز می‌شوند.

برای بسیاری از داروهای جدید کاهش وزن، معیار متداول شامل شاخص توده بدنی ۳۰ یا بیشتر، یا شاخص ۲۷ یا بیشتر همراه با یک مشکل پزشکی مرتبط با وزن است.

بااین‌حال، این اعداد به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیستند.

پزشک باید مواردی مانند بیماری‌های زمینه‌ای، سابقه پانکراتیت یا مشکلات صفراوی، داروهای هم‌زمان، احتمال بارداری و سایر عوامل خطر را بررسی کند.

همچنین این داروها ممکن است برای بعضی بیماران دارای موارد منع مصرف مشخص مناسب نباشند.

درد شدید و مداوم شکم، به‌ویژه اگر به پشت انتشار یابد، ممکن است از علائم پانکراتیت باشد و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

درد قسمت راست و بالای شکم، تب، زردی یا استفراغ شدید نیز می‌تواند نشانه مشکلات کیسه صفرا باشد.

افرادی که این داروها را با تجویز پزشک مصرف می‌کنند، نباید صرفاً به دلیل مشاهده تیترهای هشدارآمیز درمان خود را خودسرانه تغییر دهند. در صورت بروز علائم هشدار، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.

بررسی منابع نشان می‌دهد هشدار منتسب به کارشناس سازمان غذا و داروی ایران در گزارش خبرگزاری مهر منتشر شده و مضمون اصلی آن درباره عوارض احتمالی داروهای تزریقی کاهش وزن با شواهد پزشکی معتبر سازگار است با وجود این در متن گزارش گفته شده مصرف این داروها «می‌تواند» باعث التهاب لوزالمعده یا مشکلات کیسه صفرا شود اما در شبکه‌های اجتماعی این احتمال به عبارت قطعی «نابود می‌کنند» تبدیل شده است.
عوارض گوارشی داروهایی مانند سماگلوتاید، لیراگلوتاید و تیرزپاتاید شناخته‌شده‌اند. همچنین مطالعات بزرگ نشان داده‌اند که مصرف برخی داروهای گروه GLP-1 با افزایش خطر بیماری‌های کیسه صفرا و مجاری صفراوی همراه است.
پانکراتیت حاد نیز از عوارض جدی گزارش‌شده در مصرف‌کنندگان این داروهاست، اما درباره میزان دقیق افزایش خطر آن، شواهد هنوز کاملاً یکدست نیستند.
در نتیجه، عنوان «آمپول‌های لاغری لوزالمعده و کیسه صفرا را نابود می‌کنند» تصویر علمی دقیقی ارائه نمی‌دهد. این تیتر احتمال وقوع عوارض، شدت آن‌ها و تفاوت میان داروها را نادیده می‌گیرد و چنین القا می‌کند که تخریب این اندام‌ها نتیجه معمول یا قطعی مصرف داروست.
از سوی دیگر، این داروها در بیماران مناسب فواید اثبات‌شده‌ای دارند و تصمیم درباره مصرف آن‌ها باید بر اساس مقایسه فایده و خطر و تحت نظارت پزشکی انجام شود.
هشدار نسبت به مصرف خودسرانه و خرید داروهای تقلبی یا فاقد نظارت نیز با شواهد معتبر بین‌المللی پشتیبانی می‌شود.
بنابراین فکت‌نامه به تیتر «آمپول‌های لاغری لوزالمعده و کیسه صفرا را نابود می‌کنند» نشان «گمراه‌کننده» می‌دهد، اما اصل هشدار پزشکی درباره احتمال عوارض جدی و خطر مصرف غیرمجاز این داروها را معتبر می‌داند.