ادعای تولید سالانه پنج تن طلا در نیروگاه هم‌جوشی، نادرست است

تبدیل فلزات معمولی به طلا، قرن‌ها آرزوی کیمیاگران بود. هرچند این هدف با روش‌های شیمیایی تحقق نیافت، اما فیزیک هسته‌ای نشان داد تبدیل یک عنصر به عنصری دیگر، امکان‌پذیر است.

حالا در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی فارسی‌زبان ادعا شده دانشمندان برای نخستین‌بار در یک نیروگاه هم‌جوشی، طلا ساخته‌اند. برخی مطالب نیز از تولید سالانه پنج هزار کیلوگرم طلا و احتمال کاهش شدید قیمت آن سخن می‌گویند.

منشاء خبر، شرکت آمریکایی ماراتن فیوژن (Marathon Fusion) است. این شرکت روز ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ در شبکه ایکس اعلام کرد در ماه سپتامبر با نوترون‌های حاصل از هم‌جوشی، جیوه را به طلای پایدار تبدیل کرده است. این شرکت همچنین مدعی شد نرخ تولید طلا در آزمایش آن ۱۰ برابر رکوردی بوده که سازمان اروپایی پژوهش‌های هسته‌ای، سرن (CERN)، در سال ۲۰۲۵ اعلام کرده بود.

Last month, we demonstrated high-rate alchemy: turning mercury into real, stable gold, beating CERN’s record by a factor of 10.

Last week, we enriched isotopes in the world’s most powerful plasma centrifuge, beating the Soviet record that stood for 40 years.

Now, we’re building… pic.twitter.com/GFlLidBdh8

— Marathon Fusion (@MarathonFusion) October 21, 2026

اما بخش‌های این خبر اعتبار یکسانی ندارند.

تبدیل عناصر به طلا سابقه‌ای طولانی دارد و ادعای آزمایش تازه نیز واقعاً مطرح شده است؛ با این حال، هیچ نیروگاه تجاری این شرکت سالانه پنج هزار کیلوگرم طلا تولید نمی‌کند؛ این رقم حاصل مدل‌سازی است.

ماراتن فیوژن چه ادعایی کرده است؟

ماراتن فیوژن در سال ۲۰۲۳ تاسیس شد و در زمینه فناوری‌های هم‌جوشی، از جمله سامانه‌های سوخت، جداسازی ایزوتوپ‌ها و تجهیزات تولید نوترون فعالیت می‌کند.

«هم‌جوشی هسته‌ای» فرایندی است که در آن هسته‌های سبک اتمی با یکدیگر ترکیب می‌شوند و می‌توانند مقدار قابل‌توجهی انرژی آزاد کنند. این فرایند با شکافت هسته‌ای که در نیروگاه‌های اتمی متعارف استفاده می‌شود تفاوت دارد.

هدف پژوهشگران هم‌جوشی آن است که در آینده بتوان از این انرژی برای تولید پایدار و اقتصادی برق استفاده کرد.

ماراتن فیوژن در سال ۲۰۲۵، مقاله‌ای با عنوان «تولید مقیاس‌پذیر طلا با استفاده از واکنش‌های هسته‌ای ناشی از نوترون‌های هم‌جوشی دوتریم و تریتیم» منتشر کرد. نویسندگان با شبیه‌سازی پیشنهاد کردند بخشی از نوترون‌های یک نیروگاه هم‌جوشی می‌تواند جیوه را به طلا تبدیل کند و طلا محصول جانبی نیروگاه باشد.

این مقاله، در واقع گزارش بهره‌برداری از نیروگاه نبود، بلکه طرحی «نظری» مبتنی بر مدل‌سازی بود. شرکت در اکتبر ۲۰۲۶ مدعی آزمایش عملی بخشی از این ایده شد، اما وب‌سایتش همچنان از ساخت راکتوری آزمایشی با توان هم‌جوشی هدف‌گذاری‌شده یک کیلووات خبر می‌دهد.

این توان با یک گیگاوات توان الکتریکی مدل تولید پنج تن طلا تفاوت بسیار دارد. یک گیگاوات برابر یک میلیون کیلووات است؛ بنابراین آزمایش اخیر در نیروگاه تجاری تولید برق انجام نشده است.

عدد پنج هزار کیلوگرم از کجا آمده است؟

در مقاله شرکت، تولید سالانه حدود دو تن طلای پایدار به ازای هر گیگاوات «توان حرارتی» هم‌جوشی برآورد شده است و این یعنی این رقم مستقیماً به «برق خروجی» مربوط نیست.

برای تبدیل آن به توان الکتریکی باید بازده تولید برق را نیز در نظر گرفت.

پژوهشگران در محاسبات اقتصادی خود فرض کرده‌اند که نیروگاه می‌تواند ۴۰ درصد توان حرارتی را به برق تبدیل کند.

در چنین شرایطی، یک گیگاوات برق به حدود ۲٫۵ گیگاوات توان حرارتی نیاز دارد.

اگر تولید طلا به‌طور متناسب با توان حرارتی افزایش یابد، نتیجه محاسبه چنین خواهد بود:

۲ تن طلا × ۲٫۵ = ۵ تن طلا در سال

بنابراین رقم پنج هزار کیلوگرم در سال، از ترکیب یک پیش‌بینی مبتنی بر شبیه‌سازی با فرض بازده تبدیل حرارت به برق به دست آمده و واقعا تولید نشده است.

تحقق آن به ساخت نیروگاه، عملکرد سامانه در مقیاس بزرگ، مطابقت شرایط نوترونی با مدل، تامین مواد اولیه و فعالیت پیوسته وابسته است. این شرایط هنوز در یک نیروگاه تجاری تولیدکننده طلا اثبات نشده‌اند.

در نمونه دقیق‌تر مقاله نیز برای سامانه‌ای فرضی با توان حرارتی ۱۵۰۰ مگاوات، تولید سالانه حدود ۲۹۵۳ کیلوگرم طلا پیش‌بینی شده است؛ عددی سازگار با برآورد دو تن به ازای هر گیگاوات حرارتی، اما همچنان متعلق به مدل رایانه‌ای.

تا زمان این راستی‌آزمایی، شرکت هیچ مقدار صنعتی طلا را در نیروگاهی واقعی تولید نکرده است.

آیا ساخت طلا یا واکنش پیشنهادی شرکت تازه است؟

خیر. در سال ۱۹۴۱، رابرت شر، کنت بینبریج و اچ. اچ. اندرسون از دانشگاه هاروارد، در مقاله «تبدیل جیوه با نوترون‌های سریع» در Physical Review، تولید ایزوتوپ‌های رادیواکتیو طلا، از جمله طلا-۱۹۸ و طلا-۱۹۹، با بمباران جیوه را گزارش کردند. این ایزوتوپ‌ها با طلا-۱۹۷، ایزوتوپ پایدار طلای طبیعی، یکسان نیستند.

در سال ۱۹۸۰ نیز پژوهشگرانی در آزمایشگاه لارنس برکلی، از جمله گلن سیبورگ، با بمباران بیسموت ایزوتوپ‌های طلا تولید کردند. مقدار محصول بسیار ناچیز بود و وجود طلا-۱۹۷ مستقیماً اندازه‌گیری نشد. اهمیت این پژوهش‌ها اثبات تبدیل هسته‌ای عناصر بود، نه تولید طلای قابل فروش.

واکنش پیشنهادی ماراتن فیوژن نیز شناخته‌شده است. پژوهشگران ژاپنی در سال ۲۰۰۱، واکنش تبدیل جیوه-۱۹۸ به جیوه-۱۹۷ را با نوترون‌های ۱۳٫۴ تا ۱۴٫۹ مگاالکترون‌ولت اندازه گرفتند و نتایج را در مقاله Measurement of Activation Cross Sections for Mercury Isotopes منتشر کردند. مقاله‌ای در Physical Review C در سال ۲۰۱۸ نیز همین واکنش را در محدوده ۱۳ تا ۱۵ مگاالکترون‌ولت بررسی کرد.

جیوه-۱۹۷ حاصل این واکنش رادیواکتیو است و با فرایند واپاشی شناخته‌شده به طلای پایدار تبدیل می‌شود.

تازگی احتمالی طرح شرکت، طراحی خاص نیروگاه، افزایش نرخ تولید و دستیابی به مقیاس اقتصادی است؛ دستاوردهایی که هنوز در مقیاس مورد ادعا اثبات نشده‌اند.

سرن چه مقدار طلا ساخته است؟

سرن در ۸ مه ۲۰۲۵ نتایج آزمایش ALICE درباره تولید هسته‌های طلا از سرب را منتشر کرد. در برخورددهنده بزرگ هادرونی، عبور هسته‌های سرب از نزدیکی یکدیگر میدان الکترومغناطیسی شدیدی ایجاد می‌کند که می‌تواند پروتون‌ها و نوترون‌هایی را جدا کند. سرب ۸۲ پروتون دارد؛ با جداشدن سه پروتون، هسته‌ای از عنصر طلا با ۷۹ پروتون باقی می‌ماند.

در آزمایش‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸، حدود ۸۶ میلیارد هسته طلا در چهار محل اصلی برخورددهنده تولید شد؛ اما جرم مجموع آنها فقط ۲۹ پیکوگرم، یعنی ۲۹ تریلیونیم گرم بود. این هسته‌ها هنگام برخورد با اجزای دستگاه از هم می‌پاشیدند و طلای قابل استفاده یا فروش به دست نمی‌آمد.

نرخ تولید در محل ALICE می‌توانست به حدود ۸۹ هزار هسته در ثانیه برسد. ادعای نرخ ۱۰ برابر سرن از سوی ماراتن فیوژن هنوز قابل ارزیابی مستقل نیست، زیرا مقدار محصول و مبنای دقیق مقایسه اعلام نشده است. حتی تأیید چنین افزایشی نیز لزوماً به معنای تولید مقدار قابل‌توجه طلا نیست.

جیوه چگونه به طلا تبدیل می‌شود؟

عنصر شیمیایی با تعداد پروتون‌های هسته شناخته می‌شود: جیوه ۸۰ پروتون دارد و طلا ۷۹ پروتون. واکنش شیمیایی این تعداد را تغییر نمی‌دهد، اما واکنش هسته‌ای می‌تواند عنصر دیگری ایجاد کند.روش پیشنهادی شرکت سه مرحله دارد:

۱. هم‌جوشی دوتریم و تریتیم، دو ایزوتوپ هیدروژن، یک هسته هلیوم و نوترونی با انرژی حدود ۱۴٫۱ مگاالکترون‌ولت تولید می‌کند.

۲. نوترون با جیوه-۱۹۸ برهم‌کنش می‌کند و در واکنش (n,2n)، با خروج دو نوترون، جیوه-۱۹۷ تشکیل می‌شود.

۳. جیوه-۱۹۷ با نیمه‌عمر حدود ۶۴ ساعت، از طریق «گیراندازی الکترون» واپاشی می‌کند. یکی از پروتون‌ها به نوترون تبدیل می‌شود و طلا-۱۹۷ پایدار به وجود می‌آید.

این مسیر با فیزیک شناخته‌شده سازگار است؛ اما اجرای پیوسته و پربازده آن در مقیاس چند تن، مسآله‌ای جداگانه است.

آیا آزمایش اخیر شرکت تایید شده است؟

شرکت نمودار طیف‌سنجی گاما منتشر کرده و خطوطی را به جیوه-۱۹۷ و طلا-۱۹۷ نسبت داده است. اما این نمودار به‌تنهایی مقدار دقیق طلای پایدار را اثبات نمی‌کند. جیوه-۱۹۷ تابش رادیواکتیو قابل شناسایی دارد، ولی طلا-۱۹۷ پایدار است و تابش واپاشی اختصاصی ندارد.

مشاهده هسته واسطه می‌تواند با مسیر تولید طلا سازگار باشد؛ با این حال، تعیین جرم، خلوص و بازده به داده‌های تکمیلی نیاز دارد. در بررسی تخصصی ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ نیز اشاره شده یکی از خطوط منتسب به حالت برانگیخته طلا-۱۹۷، از نظر انرژی به خط جیوه-۲۰۳ نزدیک است و تفکیک دقیق سیگنال‌ها ضرورت دارد.

جرم نمونه، مدت تابش‌دهی، تعداد نوترون‌ها، بازده و مقدار طلای جداسازی‌شده اعلام نشده است. تا ۲۳ اکتبر نیز مقاله داوری‌شده‌ای درباره این آزمایش منتشر نشده و نتیجه مستقلاً تکرار یا تأیید نشده بود. بنابراین ادعا را نمی‌توان ناممکن یا قطعاً نادرست دانست، اما شواهد عمومی برای تأیید آن کافی نیست.

آیا محصول رادیواکتیو است و باید ۱۸ سال نگهداری شود؟

طلا-۱۹۷ پایدار است. نگرانی به ایزوتوپ‌های رادیواکتیو ناخواسته‌ای مربوط می‌شود که ممکن است در واکنش‌های جانبی تولید شوند؛ مانند طلا-۱۹۵ با نیمه‌عمر حدود ۱۸۶ روز. وجود این مواد می‌تواند جداسازی، پالایش یا انتظار برای کاهش پرتوزایی را ضروری کند.

در بخش ۴.۱.۲ مقاله، صفحه ۱۷، برای ترکیب فرضی محصول و سه معیار متفاوت، زمان‌های حدود ۶٫۸، ۱۳٫۷ و ۱۷٫۷ سال محاسبه شده است. معیار آخر محافظه‌کارانه‌تر است و نویسندگان آن را با فعالیت پرتوزایی یک موز مقایسه کرده‌اند.

بنابراین رقم حدود ۱۸ سال از مدل آمده، اما دوره اجباری و ثابت تمام طلای مصنوعی نیست. زمان لازم به ترکیب ایزوتوپی، ناخالصی‌ها، جداسازی و معیار ایمنی بستگی دارد. خالص‌سازی بهتر جیوه اولیه نیز می‌تواند این زمان را کاهش دهد. این ارقام نتیجه اندازه‌گیری محصول آزمایش سپتامبر ۲۰۲۶ نیستند.

چالش‌های تولید صنعتی و ساخت نیروگاه چیست؟

تولید چند تن طلا به منبعی پرقدرت، پایدار و اقتصادی از نوترون نیاز دارد. نوترون‌ها در نیروگاه فرضی برای بازتولید تریتیم نیز لازم‌اند و تولید طلا نباید چرخه سوخت را مختل کند. شرکت استدلال می‌کند واکنش (n,2n) جیوه به تکثیر نوترون کمک می‌کند، اما کارایی صنعتی آن اثبات نشده است.

در یکی از طراحی‌های صفحه ۱۴ مقاله، برای سامانه فرضی ۱٫۵ گیگاوات حرارتی، موجودی اولیه حدود ۶۲۲ تن جیوه-۱۹۸ در نظر گرفته شده است. این مقدار به شبیه‌سازی مربوط است، نه آزمایش اخیر. تامین، غنی‌سازی و گردش این حجم از جیوه سمی، هزینه و الزامات ایمنی و زیست‌محیطی دارد. تجهیزات نیز باید در برابر تابش شدید نوترون و آسیب‌های ساختاری مقاوم باشند.

دستگاه آزمایشگاهی هم‌جوشی با نیروگاه تولید برق خالص و اقتصادی یکسان نیست. طبق توضیحات کمیسیون تنظیم مقررات هسته‌ای آمریکا، هنوز سامانه هم‌جوشی تجاری در آمریکا برق به شبکه عمومی تحویل نمی‌دهد. نقشه راه ژوئن ۲۰۲۶ وزارت انرژی نیز حرکت به سمت نیروگاه‌های آزمایشی و تجاری را هدف دهه ۲۰۳۰ معرفی کرده است.

راکتور آزمایشی یک‌کیلوواتی ماراتن فیوژن با نیروگاه فرضی مبنای تولید پنج تن طلا یکسان نیست. تصاویر دستگاه صنعتی و قطعه طلا نیز بدون منشا و مستندات آزمایش، سند تولید صنعتی یا تصویر محصول شرکت محسوب نمی‌شوند.

آیا قیمت جهانی طلا کاهش می‌یابد؟

طبق گزارش سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ شورای جهانی طلا، تولید معدنی جهان در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۸۱۵ تن بوده است؛ رقمی بازنگری‌شده که جای برآورد اولیه ۳۶۷۲ تن در ژانویه ۲۰۲۶ را گرفت.

پنج تن تولید فرضی یک نیروگاه، حدود ۰٫۱۳ درصد این مقدار است. ۱۰۰ نیروگاه مشابه می‌توانند در محاسبه فرضی ۵۰۰ تن، معادل حدود ۱۳ درصد، تولید کنند؛ اما این محاسبه پیش‌بینی ساخت چنین نیروگاه‌هایی نیست.

بازیافت نیز بخشی از عرضه است و تا پایان سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶، حدود ۲۲۲ هزار و ۶۰۰ تن طلا در جهان، از زیورآلات تا ذخایر بانک‌های مرکزی و دارایی‌های سرمایه‌گذاری، وجود داشته است. اثر احتمالی فناوری به هزینه، مقیاس عرضه، شرایط بازار و سرعت گسترش وابسته است و سقوط قیمت را نمی‌توان از اطلاعات فعلی نتیجه گرفت.

مقایسه با الماس آزمایشگاهی نیز محدودیت دارد. ساخت الماس، تغییر آرایش اتم‌های کربن است؛ تولید طلا از جیوه، به تغییر هسته نیاز دارد. الماس آزمایشگاهی صنعتی شده، اما این روش تولید طلا تجاری نشده است. ضمن اینکه بازار طلا نیز به دلیل نقش سرمایه‌گذاری، صنعتی و ذخیره‌ای متفاوت است.

طلای پایدار، خالص و ایمنِ حاصل از تبدیل هسته‌ای از نظر ماهیت شیمیایی با طلای طبیعی تفاوتی ندارد؛ پرسش بی‌پاسخ، تولید آن با هزینه رقابتی است.

تبدیل جیوه به طلا از نظر فیزیکی امکان‌پذیر است و تولید طلا با واکنش‌های هسته‌ای نیز سابقه دارد. شرکت ماراتن فیوژن مدعی آزمایش عملی این فرایند شده، اما اطلاعات منتشرشده برای تأیید مستقل مقدار و بازده تولید کافی نیست. این محدودیت به معنای اثبات نادرستی اصل آزمایش نیست.

آنچه نادرست است، معرفی برآورد یک مدل رایانه‌ای به‌عنوان تولید تحقق‌یافته در نیروگاه است. رقم سالانه پنج هزار کیلوگرم طلا به نیروگاهی فرضی با توان و بازده مشخص مربوط می‌شود؛ تولیدی که هنوز در مقیاس صنعتی اثبات نشده است. پیش‌بینی سقوط قیمت طلا نیز از شواهد موجود نتیجه نمی‌شود.

بنابراین فکت‌نامه به ادعای «دانشمندان در یک نیروگاه هم‌جوشی، تولید سالانه پنج هزار کیلوگرم طلا را محقق کرده‌اند» نشان «نادرست» می‌دهد.