ادعای نادرست تاسیس حوزه علمیه قم به دست یک سیاست‌مدار بریتانیایی

اگر وقت ندارید …

ادعایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که می‌گوید حوزه علمیه قم به دست یک سیاست‌مدار بریتانیایی به نام جرج کرزن تاسیس شده است.
این ادعا نادرست است.
منابع معتبر عبدالکریم حائری یزدی را موسس حوزه علمیه قم معرفی می‌کنند.
هیچ منبع معتبری به نقش کرزن یا دولت بریتانیا در تاسیس حوزه علمیه قم اشاره نکرده است.
جرج کرزن نایب السلطنه بریتانیا در هند و مدتی وزیر امور خارجه بریتانیا بود.
او در زمان تاسیس حوزه علمیه وزیر امور خارجه بریتانیا بود و برای مذاکراتی پیرامون جنگ یونان و ترکیه، در پاریس حضور داشت.
کرزن کتابی درباره ایران دارد اما در این کتاب هم به نقش خودش در تاسیس حوزه علمیه قم اشاره‌ای نکرده است.
او طراح قرارداد موسوم به قرارداد ۱۹۱۹ بود که اختیارات نظامی و اداری بیشتری به دولت بریتانیا به ایران می‌داد.
قم قرن‌ها پیش از تولد کرزن یک مرکز مهم دینی برای شیعیان بود.

ادعایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که می‌گوید حوزه علمیه قم به دست یک سیاست‌مدار بریتانیایی تاسیس شده است. (لینک۱ ، لینک۲ ، لینک۳ ، لینک۴ ، لینک۵)

بنا بر این ادعا «جرج کرزن»، کسی که سیاست استعمار فرهنگی را برای کنترل بیشتر ایران و خاورمیانه به دولت انگلستان پیشنهاد داده، ۱۲۰ سال قبل، حوزه علمیه قم را تاسیس کرده است.

بررسی‌های فکت‌نامه نشان می‌دهد این ادعا نادرست است.

آیا جرج کرزن حوزه علمیه قم را تاسیس کرده است؟

تصویری که به همراه این ادعا منتشر شده واقعا شخصی به نام جرج ناتانایل کرزن را نشان می‌دهد. اما او موسس حوزه علمیه قم نیست. کرزن متولد ۱۸۵۹ برابر با ۱۲۳۷ شمسی است. حوزه علمیه قم قرن‌ها پیش از تولد این سیاست‌مدار بریتانیایی تاسیس شده است.

قم از قرن‌های نخست اسلام یکی از مراکز مهم شیعه و آموزش حدیث بود. سابقه فعالیت علمی و مدارس دینی در این شهر به قرن‌ها پیش از تولد کرزن می‌رسد. در دوره‌های صفوی و قاجار نیز فعالیت‌های آموزشی و مذهبی در قم ادامه داشت، هرچند جایگاه علمی شهر در مقاطع مختلف تغییر کرد. با این حال حوزه علمیه قم با نام و ساختاری که تا امروز به آن شناخته می‌شود در فروردین ۱۳۰۱، به دست عبدالکریم حائری یزدی تاسیس شده است. در آن زمان کرزن وزیر امور خارجه بریتانیا بود و برای مذاکراتی پیرامون جنگ یونان و ترکیه، در پاریس حضور داشت.

پژوهشی پیرامون اصطلاح «حوزه علمیه»، کتاب تاریخ ایران مدرن یرواند آبراهامیان، کتاب حکمرانی اسلام در ایران مهران کامروا و چند منبع دیگر هم نقش حائری یزدی را در تاسیس حوزه علمیه قم تایید می‌کنند. (لینک۱ ، لینک۲). در هیچ کدام از این منابع به نقش کرزن یا دولت بریتانیا در تاسیس حوزه علمیه قم اشاره نشده است.

خبرگزاری رسمی حوزه علمیه نیز به این ادعا واکنش نشان داده است.

جرج کرزن که بود؟

جرج ناتانائیل کرزن سیاستمدار بریتانیایی و از چهره‌های تاثیرگذار در سیاست‌های استعماری بریتانیا بود. او از سال ۱۸۹۹ تا ۱۹۰۵ نایب‌السلطنه هند و از سال ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۴ وزیر امور خارجه بریتانیا بود. کرزن شناخت گسترده‌ای از ایران و منطقه داشت و در سال ۱۸۹۲ کتابی با عنوان «ایران و مسئله ایران» منتشر کرد. او در صفحه دهم جلد دوم این کتاب به تاریخ و جایگاه مذهبی شهر قم پرداخته و از مدرسه‌ای دینی یاد می‌کند که در دوران فتحعلی‌شاه در کنار حرم فاطمه معصومه ساخته شده و ظرفیت اقامت طلاب را داشته است. در این کتاب هیچ اشاره‌ای به نقش خودش یا دولت وقت بریتانیا به تاسیس این مرکز نشده است.

او از مدافعان گسترش نفوذ بریتانیا در ایران بود و این کشور را به دلیل موقعیت جغرافیایی میان هند تحت استعمار بریتانیا و روسیه، دارای اهمیت راهبردی می‌دانست.

کرزن طراح اصلی قرارداد ۱۹۱۹ میان ایران و بریتانیا بود؛ قراردادی که در ۱۷ مرداد ۱۲۹۸ با دولت وثوق‌الدوله امضا شد. براساس این قرارداد، بریتانیا می‌توانست با اعزام مستشاران و افسران خود، نفوذ گسترده‌ای بر امور اداری، مالی و نظامی ایران پیدا کند. این قرارداد با مخالفت سیاستمداران و گروه‌هایی از جامعه ایران روبه‌رو شد، هرگز به تصویب مجلس شورای ملی نرسید و سرانجام در سال ۱۹۲۱ برابر با ۱۲۹۹ شمسی لغو شد.

بنابراین فکت‌نامه به این ادعا که حوزه علمیه قم را یک سیاست‌مدار بریتانیایی به نام جرج کرزن تاسیس کرده است، نشان «نادرست» می‌دهد.