از ماجرای «اطلس فرهنگی جهان ترک» و کتاب‌های درسی آن چه می‌دانیم؟

خبر و تصویری در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است که در آن ادعا می‌شود «کل شمال ایران، از خراسان تا آذربایجان در کتاب‌های درسی جدید مدارس ترکیه اشغال شده است» (لینک۱، لینک۲، لینک۳).

مخاطبان فکت‌نامه از ما خواستند این ادعا را درستی‌سنجی کنیم.

اشاره این پست‌ها به کتاب جدیدی است که ترکیه برای سال تحصیلی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ توزیع کرده و در طرح روی جلد آن نقشه‌ای از آنچه «جهان ترک» نامیده شده چاپ شده که استان‌های آذربایجان شرقی و غربی و همچنین نوار شمالی ایران را شامل می‌شود. در این طرح کشورهای دیگری هم جزو جهان ترک آورده شده بودند که برخی کشورها مانند آذربایجان از آن استقبال کردند و برخی مانند تاجیکستان و ارمنستان و روسیه این کار را تحریک‌آمیز دانسته و به شدت به آن انتقاد داشتند (لینک۱،لینک۲، لینک۳).

اطلس فرهنگی جهان ترک

بررسی‌های فکت‌نامه نشان می‌دهد که تصاویری که در این پست‌ها به اشتراک گذاشته شده مربوط به جلد کتاب‌های «Hakan ve Bilge’nin Türk Dünyası Yolculuğu» (سفر هاکان و بیلگه به جهان ترک) و «Türk Dünyası Kültür Atlası» (اطلس فرهنگی جهان ترک) است که وزارت آموزش ملی ترکیه (MEB) برای سال تحصیلی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ برای توزیع در مدارس این کشور آماده و چاپ کرده است. نشان وزارت آموزش ملی جمهوری ترکیه هم در این تصاویر قابل مشاهده است.

در توضیح وزارت آموزش ملی جمهوری ترکیه هم آمده است که در راستای رویکرد آموزشی «مدل معارفِ قرن ترکیه» که بر حرکت «از ریشه‌ها به سوی آینده» استوار است این کتاب چاپ و منتشر شده و تاکید کرده این اطلس، میراث تاریخی و فرهنگی جهان ترک را در قالب ۱۵ مسیر اصلی معرفی می‌کند، مسیرهایی که از آناتولی و قفقاز تا ترکستان و سیبری و از بالکان تا مدیترانه امتداد دارند. در این اطلس، شهرها، شخصیت‌های برجسته، حماسه‌ها، سنت‌ها، موسیقی‌ها، غذاها و صنایع‌دستی جهان ترک معرفی شده‌اند.

همچنین تاکید شده «هدف از تهیه این اثر، آشنایی دانش‌آموزان با ارزش‌های ملی، معنوی و فرهنگی، ایجاد پیوندی عمیق با میراث تاریخی و فرهنگی خود و تقویت آگاهی از اشتراکات و پیوندهای میان جهان ترک» است.

کتاب «سفر هاکان و بیلگه به جهان ترک» در قالب داستانی مصور، ماجرای یک خواهر و برادر به نام‌های «هاکان» و «بیلگه» را روایت می‌کند که با یک نقشه و راهنماییِ یک گوزن زرد مینیاتوری، به کشورهای مختلف از جمله آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان سفر می‌کنند تا آثار تاریخی و چهره‌های فرهنگی را بشناسند.

طبق گفته وزارت آموزش ترکیه، اطلسی که روی جلد این کتاب‌ها کشیده شده است از نقشه «جهان ترک» در «دیوان لغات‌الترک» نوشته محمود کاشغری گرفته شده است. داستان کتاب هم با این شروع می‌شود که بیلگه و هاکان در کتابخانه پدربزرگشان نقشه «جهان ترک» را در همین اثر پیدا می‌کنند. با وجود این، نقشه‌ی روی جلد یک بازنمایی سلیقه‌ای از آن اطلس است و مطابق آن نیست.

در اطلسی که روی جلد این کتاب‌ها چاپ شده است علاوه بر کشور ترکیه کل استان‌های آذربایجان شرقی و غربی، نوار ساحلی شمالی و بخش‌هایی از شمال شرق ایران جزو «جهان ترک» به رنگ آبی درآمده است. همچنین جمهوری آذربایجان، ارمنستان، قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، تاجیکستان، بخش‌هایی از کشورهای قبرس و افغانستان، مناطقی از خط مرزی عراق و سوریه، مناطقی از بلغارستان، یونان و بوسنی‌ و همچنین بخش‌هایی از روسیه و چین جزو این نقشه هستند.

در ابتدای این کتاب‌ها یادداشتی از یوسف تکین وزیر آموزش ملی ترکیه خطاب به دانش‌آموزان نوشته شده است:

«فراموش نکنید که مرزهای ترسیم‌شده روی نقشه‌ها، هرگز برای گسستن پیوندهای دیرینه و باستانی درون قلب‌ها کافی نیستند. صدایی که از ساز کوپوز در دشت‌های قرقیزستان طنین‌انداز می‌شود با یک ترانه محلی در آناتولی هم‌صداست؛ گرمای برنج ازبکی با برکت سفره‌های ما یکی است؛ و پندهای مقدس در سنگ‌نبشته‌های اورخون با قاطعیت نهفته در "خطابه به جوانان" غازی مصطفی کمال آتاتورک، همگی از یک ریشه و یک روح تغذیه می‌کنند.»

آیا کتاب برای تمام دانش‌آموزان توزیع می‌شود؟

بر اساس اعلام رسمی وزارت آموزش ملی ترکیه، این دو کتاب همراه با کتاب‌های درسی اصلی در ابتدای سال تحصیلی به صورت رایگان بین تمامی دانش‌آموزان مقاطع پایه و متوسطه توزیع می‌شود. به این ترتیب که تمامی دانش‌آموزان مقطع ابتدایی و راهنمایی کتاب «سفر هاکان و بیلگه به جهان ترک» و تمامی دانش‌آموزان مقطع دبیرستان نیز کتاب «اطلس فرهنگی جهان ترک» را تحویل می‌گیرند.

با این حال اگرچه این دو کتاب بین همه دانش‌آموزان توزیع می‌شود، اما نحوه استفاده از آن‌ها متفاوت است.

برای دانش‌آموزانی که درس اختیاری «جهان ترک» یا دروس مرتبط را انتخاب کرده‌اند، این کتاب‌ها به عنوان منبع و محتوای اصلی آموزشی و مطالعاتی در کلاس استفاده می‌شوند. برای سایر دانش‌آموزانی که این درس اختیاری را انتخاب نکردند، این آثار به عنوان «کتاب مکمل، خواندنی و منبع پرورشی» ارائه می‌شوند تا دانش‌آموزان در ساعات مطالعه آزاد یا فعالیت‌های فرهنگی از آن‌ها استفاده کنند (لینک۱، لینک۲، لینک۳).

درس‌های اختیاری در نظام آموزشی ترکیه هم در مقطع متوسطه و هم به شکلی محدودتر در مقطع دبستان وجود دارند، اما نحوه ارائه و انتخاب آن‌ها در این مقاطع متفاوت است.

در مقاطع راهنمایی (پایه‌های پنجم تا هشتم) و دبیرستان (پایه‌های نهم تا دوازدهم)، سیستم دروس اختیاری رسمی و ساختار یافته است. به این ترتیب که دانش‌آموزان و اولیای آن‌ها هر ساله بر اساس فرم‌های انتخابی رسمی، دروس مورد نظر خود را از میان سه گروه اصلی انسان، جامعه و علم (İnsan, Toplum ve Bilim)، دین، اخلاق و ارزش‌ها (Din, Ahlak ve Değer) و فرهنگ، هنر و ورزش (Kültür, Sanat ve Spor) انتخاب می‌کنند. درس «جغرافیای جهان ترک» یا موضوعات مرتبط با «جهان ترک» دقیقا در این دسته‌بندی اختیاری انسان و جامعه برای مقاطع راهنمایی و دبیرستان تعریف شده است.

در مقطع دبستان یعنی پایه‌های اول تا چهارم، دروس اختیاری به شکل انتخابی تخصصی دبیرستانی وجود ندارد، بلکه به دو روش ارائه می‌شود. یکی فعالیت‌های آزاد و باشگاهی و دیگری منابع مکمل داستانی. کتاب‌هایی مانند کتاب «سفر به جهان ترک» که برای دبستان طراحی شده‌اند، در همین ساعت‌های فعالیت‌های آزاد یا به‌عنوان کتاب مکمل داستانی استفاده می‌شوند.

فرهنگ‌آموزی یا جنگ شناختی

روایت رسمی وزارت آموزش ملی ترکیه صراحتا اعلام می‌کند که چاپ کتاب‌هایی چون «اطلس فرهنگی جهان ترک» و «سفر به جهان ترک» در راستای برنامه ملی آموزشی و مصوبات سازمان کشورهای ترک (OTS) انجام می‌گیرد. از دیدگاه آنان، هدف این کتاب‌ها احیای «آگاهی تاریخی مشترک»، معرفی میراث زبانی و بومی‌سازی اصطلاحات جغرافیایی مانند جایگزینی «ترکستان» به جای «آسیای مرکزی» است تا نسل جدید بدون توجه به مرزهای سیاسی، ریشه‌های تمدنی خود را بشناسد.

در مقابل، تحلیل‌گران منطقه‌ای و رسانه‌های بین‌المللی این اقدام ترکیه را نوعی «الحاق‌گرایی فرهنگی» و ابزار «قدرت نرم» برای توسعه عمق استراتژیک آنکارا ارزیابی می‌کنند. مرکز تحقیقاتی BESA که در زمینه زمینه امنیت ملی، روابط بین‌الملل و مطالعات ژئوپلیتیک خاورمیانه و اوراسیا فعالیت می‌کند در تحلیلی این تغییرات متون درسی و نقشه‌نگاری‌ها را بخشی از یک «جنگ شناختی» نامیده که هدف آن بازتعریف مرزهای هویت و کمرنگ‌کردن حوزه نفوذ تاریخی و تمدنی همسایگانی چون ایران، روسیه و چین در منطقه اوراسیا است.

Times of Central Asia هم در گزارشی می‌نویسد که اگرچه مسئولان ترکیه این اقدام را صرفا اصلاح علمی و تاریخی برمی‌شمارند، اما کارشناسان منطقه بر این باورند که این اقدام می‌تواند حساسیت‌های سیاسی و قومی را در کشورهای همسایه‌ای که دارای تنوع قومی غیرترک یا اقلیت‌های زبانی هستند برانگیزد. برای مثال تغییر نام «آسیای مرکزی» به «ترکستان» در برنامه‌های آموزشی ترکیه، توجه فراوانی را جلب کرده و بنا بر این گزارش تحلیل‌گران آن را حرکتی بسیار معنا‌دار و فراتر از یک تغییر واژه‌شناختی ساده قلمداد می‌کنند.