ادعای شاخ‌دار کارشناس صدا و سیما درباره ذخایر ۵۰۰ میلیون تنی طلا در ایران

محمد صادق احمدی که او را کارشناس دین و سیاست معرفی می‌کنند در برنامه «قرارگاه جنگ» از شبکه تلویزیونی افق گفته: «حدود ۵۰۰ میلیون تن طلا در بازار و خانه‌های مردم نگاه داری می‌شود». احمدی همچنین میزان «طلاهای کشف شده ثابت‌شده در معادن ایران را حدود ۸۰۰ میلیون تن اعلام کرد».

این اظهارنظر به سرعت در میان کاربران شبکه‌های اجتماعی با واکنش‌هایی همراه شد. (لینک یک، دو و سه)

صرف‌نظر از اینکه میزان ذخایر طلای معادن ایران و طلای در اختیار بانک مرکزی و شهروندان در ایران چقدر است، بر اساس اعلام شورای جهانی طلا، کل طلای استخراج شده در طول تاریخ بشر تاکنون به ۲۲۲ هزار و ۶۰۰ تن بالغ می‌شود که حدود دو سوم از این میزان در سال‌های ۱۹۵۰ به بعد استخراج شده است.

شورای جهانی طلا، سازمانی بین‌المللی و غیرانتفاعی است که در سال ۱۹۸۷ از سوی شرکت‌های پیشرو در امر استخراج، تولید و سرمایه‌گذاری در حوزه طلا بنا نهاده شد.

بر اساس این آمار، ادعای وجود ۵۰۰ میلیون تن طلای موجود در خانه‌ها و بازار ایران، حتی بیش از دو هزار برابر کل طلای استخراج‌شده تاریخ بشر است.

حالا که تکلیف کل طلای استخراج شده در طول تاریخ و تفاوت آن با اعداد و ارقام اعلام شده از سوی کارشناس این برنامه تلویزیونی روشن شد، تلاش می کنیم به این پرسش‌ها پاسخ دهیم که میزان ذخایر طلای معدنی در ایران چقدر است و بانک مرکزی و شهروندان ایران چه میزان ذخایر طلا در اختیار دارند.

۸۰۰ تن؛ کل ذخایر معدنی طلای ایران

بر اساس گزارشی از مرکز پژوهش‌های مجلس که در دی ماه سال ۱۴۰۳ منتشر شد، مجموع ذخایر طلا در ایران ۸۰۰ تن است.

یافته‌های گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، نشان می‌دهد ۳۵۰ تن از این ۸۰۰ تن، ذخیره قطعی و مابقی جزء ذخایر احتمالی دسته‌بندی می‌شوند.

با این میزان ذخیره طلای اعلام شده، ایران در میان کشورهای جهان با بالاترین میزان ذخایر طلا، در رتبه هجدهم قرار گرفت و یک درصد از کل ذخایر طلای جهان را در اختیار دارد.

در همین گزارش، تصریح شده که «فلز محتوای استخراج شده» در حدود ۱۲ تا ۱۴ تن در سال تخمین زده می‌شود و با این رقم، ایران تنها ۰/۴ درصد از تولید سالانه معادن طلا در جهان را در اختیار دارد.

بر اساس محاسبات مرکز پژوهش‌های مجلس با توجه به اینکه یک درصد از کل ذخایر جهان در ایران قرار گرفته، میزان استخراج سالانه باید در سطح ۳۰ تن در سال باشد.

این گزارش، مربوط به دو سال قبل است و داده‌های آن قدیمی است اما در این دو سال حتی با فرض تغییر داده‌های ذخایر قطعی و برآوردهای احتمالی، غیرممکن است این رقم از ۸۰۰ تن به ۸۰۰ میلیون تن تغییر کرده باشد و به نظر می‌رسد گوینده این جملات در اضافه کردن کلمه «میلیون» به اعداد و ارقام اشتباه کرده باشد.

عدد مهم دیگر در مورد ذخایر طلای کشورها، میزان ذخایر طلای بانک‌های مرکزی آنهاست. بانک‌های مرکزی بر اساس استراتژی‌های مختلف و پیش‌بینی‌های خود از روند آتی تغییر ارزش دارایی‌ها، بخش‌هایی از ذخایر دارایی خود را به طلا تبدیل می‌کنند تا در زمان مقتضی بتوانند با عرضه آن به بازار از ارزهای ملی خود حمایت کنند یا اینکه با افزایش ارزش طلا بتوانند دارایی‌های ملی خود را از تورم و کاهش ارزش مصون نگاه دارند.

دست‌کم ۳۲۰ تن؛ ذخایر طلای بانک مرکزی

البته ایران از اعلام رسمی اعداد و ارقام این ذخایر به دلایل امنیتی و حفظ اسرار سیاسی و اقتصادی خودداری می‌کند اما بر اساس برآوردهای رسانه‌ای و تخمین‌های موجود، « ذخایر طلای بانک مرکزی ایران بیش از ۳۰۰ تن برآورد شده است.»

محمدرضا فرزین، رئیس‌کل پیشین بانک مرکزی در شهریورماه ۱۴۰۴ بدون اشاره به میزان ذخایر طلای بانک مرکزی از افزایش ۳۷ درصدی این ذخایر در یک سال منتهی به آن تاریخ خبر داد.

به گفته فرزین، «در سال گذشته [۱۴۰۳] بانک مرکزی ایران از لحاظ خرید طلا جزو پنج بانک مرکزی برتر جهان بود.»

یک ماه بعد، یکتا اشرفی، معاون توسعه مدیریت و منابع بانک مرکزی هم با تایید افزایش میزان ذخایر طلای بانک مرکزی گفت:‌ «سیاست افزایش ذخایر طلا طی دو سال گذشته بر اساس مبانی نظری و شواهد بین‌المللی، تصمیمی راهبردی در جهت تقویت استقلال مالی و ثبات اقتصادی کشور محسوب می‌شود.»

این مقام بانک مرکزی هم از اعلام میزان ذخایر طلای بانک مرکزی خودداری کرد.

وب سایت نور نیوز، که از آن به عنوان رسانه شورای عالی امنیت ملی ایران یاد می‌شود در بهمن ماه پارسال در بخش انگلیسی خود گزارشی منتشر کرد که در آن میزان ذخایر طلای بانک مرکزی ایران «بیش از ۳۲۰ تن» اعلام شد. نور نیوز نوشت: ایران با این میزان ذخایر رسمی، جایگاهی میان رتبه‌های بیستم تا بیست‌ و پنجم جهان را به خود اختصاص داده است.

رتبه هجدهم در میان بانک‌های مرکز جهان

جایگاهی که نور نیوز به آن اشاره کرده است، فهرست شورای جهانی طلاست که به صورت فصلی و سالانه تغییرات میزان ذخایر طلای بانک‌های مرکزی کشورهای مختلف جهان را منتشر می‌کند. از آنجا که داده‌های آماری مربوط به ذخایر طلای بانک مرکزی ایران در دسترس نیست در گزارش‌های شورای جهانی طلا، ایران در فهرست رتبه‌بندی کشورها قرار نمی‌گیرد.

اما با فرض درست بودن رقم ۳۲۰ تنی ذخایر طلای بانک مرکزی، در گزارش مربوط به سال ۲۰۲۵ میلادی شورای جهانی طلا، ایران در رتبه هجدهم جهان پایین‌تر از عربستان سعودی و بالاتر از پادشاهی متحد بریتانیا و ایرلند شمالی قرار می‌گیرد.

برای اینکه مقیاس میزان ذخایر طلای بانک‌های جهانی را درک کنیم، کافی است بدانیم بیشترین ذخایر طلای بانک‌های مرکزی در جهان در سال گذشته میلادی با بیش از ۸ هزار و ۱۳۳ تن متعلق به ایالات متحده بود.

در رتبه دوم این فهرست، آلمان قرار داشت که میزان ذخایر طلای بانک مرکزی این کشور بیشتر از ۳ هزار و ۳۵۰ تن ثبت شده بود.

با این حساب، مقیاس ذخایر طلای بانک‌های مرکزی کشورهای جهان هم در محدوده چند هزار تا چند ده تن در نوسان است و با «میلیون تن» فاصله‌ای بسیار دور دارد.

طلای خانگی؛ ۳۰۰ تن تا ۷۰ میلیارد دلار

اما پرسش بعدی که تلاش می‌کنیم پاسخی برای آن پیدا کنیم، میزان ذخایر طلای در دست مردم است که اصطلاحا به آن طلای خانگی می‌نامند. این ذخایر طلا که شامل مصنوعات طلا، شمش و سکه‌های طلا می شود، ابزار سنتی شهروندان برای حفظ ارزش دارایی‌های آنهاست، تبدیل سرمایه‌های ریالی به طلای فیزیکی شیوه‌ای معمول است که در سال‌های اخیر با فشار فزاینده تورم و تسهیل واردات طلا بیش از قبل مورد توجه قرار گرفته است.

طبیعی است که آمار قطعی از میزان طلای در اختیار مردم وجود نداشته باشد و هر چه هست، اظهارنظرها یا برآوردهای شخصی مقام‌های مختلف در این حوزه است.

محمد کشتی‌آرای، عضو هیات مدیره طلا و جواهر تهران در مهرماه ۱۳۹۷ گفته بود: طبق برآوردی که داریم میزان ذخایر خانگی طلا در ایران حدود ۲۰۰ تن است که این رقم در حال افزایش است.

کشتی‌آرای، در مردادماه سال ۱۳۹۹ در گفت‌وگویی تخمین زده بود میزان ذخایر طلا و سکه مردم، ۳۰۰ تن است.

البته نایب رئیس وقت اتحادیه طلا و جواهر تهران، برای رسیدن به این تخمین از میزان ضریب بازنگشتن طلا برای بازیافت و ساخت دوباره مصنوعات طلا در کارگاه‌های طلا و جواهرسازی و همچنین ادعای مسئولان دولتی درباره ارزش ۲۵ تا ۳۰ میلیارد دلار ارز در اختیار مردم، به این رقم رسیده بود که در واقع مجموع ارز، طلا و سکه را ارزیابی و بیان می‌کرد.

غلامرضا مصباحی مقدم، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام هم در آذرماه ۱۴۰۳ درباره میزان ذخایر خانگی گفته بود: «بنا به اطلاعاتی که ما داریم، حدود ۳۰ میلیارد دلار ارز در دست مردم است و حدود ۴۰ میلیارد دلار طلای ذخیره مردم دارند.»

با اینکه میزان ذخایر طلای خانگی به طور دقیق روشن نیست اما ارزیابی‌های افراد در این زمینه هم در محدوده چند صد تن طلا است که باز با ارزیابی‌های محمد صادق احمدی، کارشناس برنامه «قرارگاه جنگ» شبکه تلویزیونی افق که گفته بود: «حدود ۵۰۰ میلیون تن طلا در بازار و خانه‌های مردم نگاه داری می‌شود»، تفاوت بسیار زیادی دارد.

فکت‌نامه با توجه به این تفاوت بسیار زیاد بین تخمین‌ها، آمار و ارقام مربوط به ذخایر طلای معدنی ایران و همچنین میزان ذخایر طلای بانک مرکزی و در اختیار مردم با آنچه محمد صادق احمدی، کارشناس برنامه قرارگاه جنگ گفته به این ادعاها نشان «شاخ‌دار» می‌دهد.