درباره تاسیسات «کلنگ کوه» در نزدیکی نطنز چه می‌دانیم؟

این روزها و همزمان با ادامه حملات نظامی آمریکا به ایران، نام «کلنگ‌کوه» به عنوان یکی از اهداف احتمالی ارتش آمریکا در خبرها شنیده می‌شود.

دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا روز سه‌شنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۵ در پاسخ به خبرنگاران اعلام کرد که ارتش این کشور به زودی به کلنگ‌کوه حمله خواهد کرد.

اما این کوه کجاست و چرا نام این مکان در روزهای گذشته در خبرها و تحلیل‌ها بارها تکرار شده است.

کوه کلنگ (که در رسانه‌های غربی با نام Pickaxe Mountain شناخته می‌شود) یکی از مهم‌ترین تاسیسات زیرزمینی مرتبط با برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی است که در حدود ۱٫۵ تا ۲ کیلومتری جنوب مجتمع غنی‌سازی نطنز در استان اصفهان قرار دارد.

این کوه بخشی از رشته‌کوه زاگرس مرکزی است و ارتفاع قله آن حدود ۱۶۰۸ متر است. مجموعه تونلی عمیقی در دل این کوه ساخته شده که ایران آن را به‌عنوان محل تولید و مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته معرفی کرده است.

برای اولین بار نام این کوه به‌صورت رسمی و مرتبط با برنامه اتمی در شهریور ۱۳۹۹ (سپتامبر ۲۰۲۰) مطرح شد. علی‌اکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران، پس از انفجار و تخریب سالن مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته نطنز در تیر ۱۳۹۹، اعلام کرد که ایران تصمیم گرفته «سالن مدرن‌تر، وسیع‌تر و جامع‌تری در همه ابعاد در دل کوه نزدیک نطنز» بسازد و کار ساخت آن آغاز شده است. این بیانیه اولین اشاره رسمی مقامات ایرانی به ساخت تاسیسات هسته‌ای در دل کوهی در نزدیکی نطنز بود.

پس از این اعلام، تحلیل‌گران غربی با بررسی تصاویر ماهواره‌ای، محل دقیق ساخت‌وساز را در کوهی به نام محلی «کلنگ گزلا» شناسایی کردند. واژه «کلنگ» در فارسی به معنای پیک‌اکس (Pickaxe) است و به همین دلیل رسانه‌ها و مؤسسات تخصصی مانند مؤسسه علوم و امنیت بین‌المللی (ISIS) این مکان را «کوه پیک‌اکس» نامیدند. گزارش‌های اولیه این موسسه در مهر و آبان ۱۳۹۹ (اکتبر ۲۰۲۰) ساخت‌وسازهای جدید در منطقه را رصد کردند، هرچند نام دقیق کوه بعدها رایج شد.

از آن زمان تاکنون، این مجموعه به‌عنوان یکی از عمیق‌ترین و محافظت‌شده‌ترین تاسیسات مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران شناخته می‌شود و در سال‌های گذشته بارها در رسانه‌ها و اظهارنظر مقامات غربی به آن اشاره شده است.

موقعیت جغرافیایی کوه کلنگ

کوه کلنگ یا کوه کلنگ گزلا در بخش مرکزی رشته‌کوه زاگرس و در محدوده استان اصفهان واقع شده است. این ارتفاعات در نزدیکی شهرستان نطنز قرار دارند و فاصله آن تا مجتمع غنی‌سازی نطنز حدود یک و نیم تا دو کیلومتر در سمت جنوب است. از نظر موقعیت کلی، کوه در فاصله تقریبی ۲۲۰ کیلومتری جنوب تهران جای گرفته و بخشی از پهنه کوهستانی نسبتا خشک و ناهموار زاگرس مرکزی محسوب می‌شود.

ارتفاع قله اصلی این کوه حدود ۱۶۰۸ متر از سطح دریاست. این ارتفاع باعث شده که اختلاف سطح قابل توجهی میان ورودی‌های تونل‌ها در پای کوه و خط‌الراس قله وجود داشته باشد. جنس اصلی سنگ‌های این منطقه از نوع گرانیت سخت و متراکم است که لایه‌های ضخیمی از سنگ بستر گرانیتی را تشکیل داده و حفاری در آن را دشوار می‌کند.

فاصله تقریبی این کوه تا شهر اصفهان حدود ۱۲۵ تا ۱۳۰ کیلومتر است. مسیر اصلی دسترسی از اصفهان به سمت نطنز از طریق آزادراه‌ها و جاده‌های اصلی استان می‌گذرد و پس از رسیدن به نطنز، جاده‌های فرعی و مسیرهای محلی به سمت ارتفاعات جنوبی مجتمع هسته‌ای منتهی می‌شود. منطقه اطراف کوه عمدتا کوهستانی و کم‌جمعیت است و پوشش گیاهی آن محدود به بوته‌زارهای مقاوم به خشکی و پوشش‌های پراکنده کوهستانی است.

از نظر پوشش جغرافیایی، کوه کلنگ بخشی از یک مجموعه چندقله‌ای و رشته‌ای است که شامل چندین خط‌الراس و دره‌های فرعی می‌شود. دامنه‌های آن شیب‌دار و سنگلاخی هستند و در پای کوه فضاهای نسبتا مسطح‌تری برای ایجاد مسیرهای دسترسی، محوطه‌های پشتیبانی و حصارهای امنیتی وجود دارد. اطراف کوه با دیوارها و فنس‌های امنیتی محصور شده و ارتباط طبیعی آن با دره‌ها و ارتفاعات مجاور محدود شده است.

منطقه پیرامونی کوه کلنگ ویژگی‌های کلاسیک زاگرس مرکزی را دارد؛ شامل تپه‌ماهورهای سنگی، شیب‌های تند، و آب‌وهوای نیمه‌خشک با تابستان‌های گرم و زمستان‌های نسبتا سرد. این پهنه کوهستانی به‌صورت طبیعی از دشت‌های اطراف جدا شده و موقعیت جغرافیایی آن امکان ایجاد تاسیسات عمیق زیرزمینی را فراهم کرده است. در حالی که دسترسی سطحی به آن از طریق مسیرهای محدود و کنترل‌شده صورت می‌گیرد.

ارتباط با برنامه اتمی

کوه کلنگ (Pickaxe Mountain) از سال ۲۰۲۰ به‌طور مستقیم با برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی پیوند خورده است. پس از انفجار و تخریب سالن مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته در مجتمع نطنز در تیر ۱۳۹۹ (ژوئیه ۲۰۲۰)، مقامات ایرانی تصمیم گرفتند جایگزین آن را در مکانی امن‌تر و عمیق‌تر بسازند. علی‌اکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی، در شهریور ۱۳۹۹ اعلام کرد که ایران ساخت سالنی مدرن‌تر و جامع‌تر را «در دل کوه نزدیک نطنز» آغاز کرده است. هدف رسمی اعلام‌شده، تولید و مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته بود.

پیش از اعلام رسمی صالحی در سپتامبر ۲۰۲۰، هیچ گزارش عمومی یا رسانه‌ای مشخصی درباره وجود چنین تاسیساتی در این کوه منتشر نشده بود. تصمیم ساخت آن واکنشی مستقیم به خرابکاری سالن بالای‌زمینی نطنز بود و تا پیش از آن بیانیه، این مکان به‌عنوان بخشی از برنامه هسته‌ای شناخته نمی‌شد. تنها پس از اعلام رسمی، موسسات تخصصی غربی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای شروع به رصد فعالیت‌های ساخت‌وساز در منطقه کردند.

فعالیت‌های ساخت‌وساز در کوه کلنگ از پاییز ۲۰۲۰ (اواخر سال ۱۳۹۹) آغاز شد. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که حفاری تونل‌ها، ایجاد ورودی‌ها و آماده‌سازی محوطه‌های پشتیبانی از همان دوره شروع شده و طی سال‌های بعد به‌طور مستمر ادامه یافته است. این تاسیسات هنوز به‌طور کامل عملیاتی نشده و همچنان در مرحله ساخت و تجهیز قرار دارد.

پس از جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ و عملیات مشترک بعدی اسرائیل و آمریکا در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ که به بسیاری از تاسیسات هسته‌ای ایران از جمله بخش‌هایی از نطنز و فردو آسیب زد، کوه کلنگ از معدود مجموعه‌های مهم مرتبط با برنامه هسته‌ای بود که هدف حمله مستقیم قرار نگرفت. عمق زیاد آن در دل سنگ گرانیت و موقعیت محافظت‌شده‌اش باعث شد تاکنون از حملات هوایی در امان بماند.

به همین دلیل، این مجموعه اکنون به‌عنوان یکی از معدود تاسیسات باقی‌مانده و بالقوه کلیدی برای بازسازی ظرفیت تولید سانتریفیوژ در برنامه هسته‌ای ایران شناخته می‌شود. تحلیل‌گران غربی معتقدند در صورت ادامه ساخت، می‌تواند نقش مهمی در هرگونه تلاش آینده تهران برای احیای برنامه داشته باشد، هرچند هنوز مشخص نیست که آیا فعالیت هسته‌ای واقعی در داخل آن آغاز شده است یا خیر.

آیا حمله به تاسیسات امکان پذیر است ؟

امکان هدف قرار دادن کوه کلنگ برای آمریکا بر روی کاغذ به‌دلیل عمق زیاد تاسیسات (حدود ۱۰۰ متر یا بیشتر در دل سنگ گرانیت) بسیار پیچیده است. کارشناسان نظامی معتقدند که حتی قوی‌ترین سلاح‌های متعارف آمریکا نیز ممکن است نتوانند سالن‌های اصلی زیرزمینی را به‌طور کامل نابود کنند. با این حال، گزینه‌های متعددی برای ایجاد آسیب جدی یا مختل کردن فعالیت‌های احتمالی این مجموعه وجود دارد که از حمله هوایی مستقیم تا عملیات ترکیبی را شامل می‌شود.

مهم‌ترین گزینه هوایی، استفاده از بمب سنگر شکن GBU-57A/B معروف به Massive Ordnance Penetrator (MOP) است. این بمب ۳۰ هزار پوندی (حدود ۱۳۶۰۰ کیلوگرم) برای نفوذ به اهداف سخت و عمیق طراحی شده و تنها با بمب‌افکن راهبردی پنهان‌کار B-2 Spirit قابل حمل و پرتاب است. هر فروند B-2 معمولا می‌تواند دو عدد از این بمب را حمل کند. برآوردها نشان می‌دهد GBU-57 می‌تواند تا حدود ۶۰ متر در خاک یا حدود ۱۸ متر در بتن مسلح نفوذ کند، اما در سنگ گرانیت سخت عملکرد آن به‌مراتب کمتر است و ممکن است برای عمق کوه کلنگ کافی نباشد.

علاوه بر هدف قرار دادن مستقیم سالن‌ها، آمریکا می‌تواند ورودی‌های تونل، شفت‌های تهویه و خطوط برق سطحی را با بمب‌های دقیق و نفوذگر مورد حمله قرار دهد. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که برخی ورودی‌های غربی هنوز باز هستند و می‌توانند نقطه ضعف محسوب شوند. آسیب به این نقاط می‌تواند دسترسی به داخل مجموعه را مسدود کند، تهویه را مختل سازد و فعالیت‌های احتمالی را برای مدت طولانی متوقف کند، حتی اگر سالن‌های اصلی آسیب مستقیم نبینند.

گزینه دیگر، عملیات زمینی یا خرابکاری توسط نیروهای ویژه است. بسیاری از تحلیل‌گران، از جمله کارشناسان موسسه علوم و امنیت بین‌المللی، معتقدند که به‌دلیل عمق زیاد، این تاسیسات برای حمله نیروهای زمینی یا عملیات خرابکاری مناسب‌تر از حمله هوایی صرف است. چنین عملیاتی می‌تواند شامل نفوذ از طریق ورودی‌های تونل، کارگذاری مواد منفجره در نقاط کلیدی یا ترکیبی از این روش‌ها باشد.

در نهایت، محتمل‌ترین سناریو ترکیبی از حملات هوایی با GBU-57 و بمب‌های دیگر، هدف قرار دادن زیرساخت‌های سطحی، و احتمالا عملیات سایبری یا الکترونیکی است. قطع برق، اختلال در سیستم‌های کنترل و همزمان بستن ورودی‌ها می‌تواند کارایی مجموعه را به‌شدت کاهش دهد. با وجود تهدیدهای اخیر، کارشناسان تاکید دارند که نابودی کامل و قطعی این تاسیسات با سلاح‌های فعلی بسیار دشوار است و موفقیت هر حمله‌ای به دقت اطلاعات و ترکیب روش‌ها بستگی دارد.

کوه کلنگ یکی از عمیق‌ترین و محافظت‌شده‌ترین تاسیسات مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران است. تاسیساتی که در این منطقه قرار دارد، پس از آسیب‌های گسترده به دیگر مراکز هسته‌ای در جنگ‌های اخیر، اهمیت استراتژیک ویژه‌ای پیدا کرده است.
این مجموعه که ساخت آن از پاییز ۲۰۲۰ و در واکنش به تخریب سالن مونتاژ سانتریفیوژهای نطنز آغاز شد، هنوز به‌طور کامل عملیاتی نشده اما به‌دلیل قرار گرفتن در دل سنگ گرانیت و عمق قابل توجه، از معدود تاسیسات باقی‌مانده‌ای است که می‌تواند در آینده نقش کلیدی در بازسازی ظرفیت تولید سانتریفیوژ ایفا کند.
از نظر نظامی، هدف قرار دادن این تاسیسات برای آمریکا بسیار پیچیده و پرچالش است. حتی قدرتمندترین سلاح متعارف موجود، یعنی بمب GBU-57 که تنها با بمب‌افکن پنهان‌کار B-2 قابل پرتاب است، به‌دلیل محدودیت نفوذ در سنگ گرانیت سخت، تضمینی برای نابودی کامل سالن‌های زیرزمینی ندارد. گزینه‌های جایگزین مانند هدف قرار دادن ورودی‌ها، شفت‌های تهویه، خطوط برق و یا عملیات زمینی و خرابکاری، اگرچه می‌توانند اختلال جدی ایجاد کنند، اما نابودی قطعی و کامل مجموعه را دشوار می‌سازند.
در مجموع، کوه کلنگ امروز هم به‌عنوان یک دارایی بالقوه مهم برای برنامه هسته‌ای ایران و هم به‌عنوان هدفی سخت و پرهزینه برای طرف مقابل شناخته می‌شود. موقعیت جغرافیایی ویژه، عمق زیاد و مقاومت ساختاری آن باعث شده برخی کارشناسان که درباره این حمله احتمالی اظهارنظر کرده‌اند، آن را نیازمند ترکیبی از روش‌های هوایی، زمینی و اطلاعاتی بدانند.