ار «قطعه سربازان آمریکایی» در حاشیه شهر تهران چه می‌دانیم؟

روزنامه تهران‌تایمز در شبکه اجتماعی X به انگلیسی نوشت: «پنج هزار قبر برای سربازان ایالات متحده در حاشیه تهران آماده شده است» (بایگانی). ترجمه این توییت:

پنج هزار قبر برای سربازان ایالات متحده در حاشیه تهران آماده شده‌است. مدیرعامل بهشت زهرا، بزرگ‌ترین گورستان تهران، گفت که به یک محل جداگانه نیاز بوده است، زیرا سربازان ایالات متحده نمی‌توانند در یک گورستان مسلمانان دفن شوند.

تعدادی از اینفلوئنسرهای سیاسی غربی حامی جمهوری اسلامی و نزدیک به محور مقاومت اسلامی نیز این توییت را بازنشر کرده‌اند:

تهران‌تایمز در بازنشر این خبر از تصویری استفاده کرد که در آن افرادی دارند روی ساخت یک مجموعه قبر کار می‌کنند که بسیار شبیه قبرستان بهشت زهرای تهران است.

در ادامه این ادعا و تصویر را بررسی می‌کنیم.

آیا پنج هزار قبر برای سربازان ایالات متحده در حاشیه تهران آماده شده؟

این خبر جدید نیست و نخستین‌بار کمتر از یک ماه پیش منتشر شده‌بود. روز ۱۱ بهمن ۱۴۰۴ رسانه‌های ایران (مهر، عصر ایران و …) نوشتند «۵ هزار قبر برای سربازان آمریکایی؛ سناریوی دفن نظامیان خارجی در تهران». در شرح این خبر آمده:

به نقل از روابط عمومی سازمان بهشت زهرا، در اقدامی کم‌سابقه، محلی برای دفن موقت کشته‌شدگان احتمالی سربازان متجاوز آمریکایی در حاشیه تهران آماده شده است؛ اطلاعات به‌دست‌آمده نشان می‌دهد این اقدام بخشی از آمادگی پیش‌دستانه در پی ماجراجویی‌های آمریکا در منطقه است و تاکنون هیچ توضیح رسمی در رابطه با جزئیات آن ارائه نشده است.این سازمان محل دفنی با ظرفیت چند هزار قبر خارج از شهر تهران، مشخصا برای کشته‌شدگان احتمالی نیروهای نظامی آمریکا در سناریوهای خاص آماده کرده است؛ اقدامی که از آمادگی پیش‌دستانه در برابر تحولات احتمالی حکایت دارد.

خبرگزاری مهر صراحتا نوشت:

این موضوع بدون انتشار هرگونه تصویر و با حداقل بازتاب رسانه‌ای پیش رفته و تاکنون هیچ توضیح رسمی درباره جزئیات آن ارائه نشده است.

با این حال مهر در انتشار آن خبر، از تصویر قطعه‌ای در دست ساخت که در زمان همه‌گیری کووید-۱۹ در اردیبهشت ۱۴۰۰ منتشر شده‌بود، استفاده کرد.

در ادامه با انتشار این خبر، همشهری به سراغ مدیرعامل سازمان بهشت زهرا، به عنوان زیرمجموعه شهرداری تهران رفت. محمدجواد تاجیک با تشریح ابعاد این اقدام توضیح داد که «این آمادگی بخشی از سیاست‌های کلان مدیریت بحران و پیش‌بینی سناریوهای احتمالی جنگ تحمیلی دشمنان است». او در ادامه گفت:

سازمان بهشت زهرا وظیفه دارد برای بحران‌ها و احتمالات مختلف، برنامه‌ریزی و اقدامات لازم را انجام دهد. آنچه در این مورد خاص پیش‌بینی شده نیز در چارچوب وظایف قانونی و سناریوهای احتمالی برای مدیریت اجساد کشته شدگان متجاوزان در صورت ورود آنها به کشور است.بر اساس سیاست‌های این سازمان، برخلاف برخی تجربه‌های تاریخی، از جمله زمان جنگ جهانی دوم که دفن نیروهای نظامی اجانب در داخل شهر انجام می‌شد، اما الان به‌طور کامل خارج از شهر تهران در نظر گرفته شده‌است.

یک هفته‌ بعد، در ۱۹ بهمن مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران گفت: «از ۵ هزار قبر برای سربازان آمریکایی خبر ندارم. معلوم نیست این‌ها در ایران دفن شوند.»

اما در ادامه، روز ۲۹ بهمن، تاجیک، مدیرعامل قبرستان بهشت زهرا گفت:

یک پیش‌بینی ما این بوده‌ که اگر دشمن وارد کشور شود و کشته‌ بدهد، نمی‌توانیم آنها را در قبرستان مسلمین نگه داریم و در حاشیه قبرستان های مربوط به غیر مسلمانان اطراف تهران محلی پیش‌بینی کردیم که غافلگیر نشویم. انشاالله کشور سربلند ما دچار هیچ جنگی نشود.

این همان ادعایی است که بعدا تهران تایمز آن را ترجمه کرده و برای آن از عکسی استفاده کرده که قبلا در در زمان همه‌گیری کووید-۱۹ در اردیبهشت ۱۴۰۰ منتشر شده‌بود. این تصویر را آسوشیتدپرس و الجزیره در اردیبهشت ۱۴۰۰ از تهران منتشر کرده بودند و عکاس آن ابراهیم نوروزی است. در شرح تصویر در AP نوشته شده:

کارگران گورستان در حال چیدن ردیف‌هایی از بلوک‌های سیمانی برای قبرهای جدید در گورستان بهشت‌زهرا در حاشیه پایتخت ایران، تهران، چهارشنبه ۲۱ آوریل ۲۰۲۱ هستند. پس از آنکه سال گذشته مقام‌ها به کم‌اهمیت جلوه دادن ویروس متهم شدند، برای تلاش در جهت کند کردن روند شیوع ویروس کرونا، محدودیت‌های جزئی رفت‌وآمد و سایر تدابیر اعمال شده است، در حالی که ایران با آنچه به نظر می‌رسد بدترین موج همه‌گیری کرونا تا آن زمان باشد، مواجه است.

این موضوع باعث شده که کاربرانی زیر توییت تهران تایمز کامیونیتی نوت بگذارند زیرا به‌کار بردن این تصویر در کنار تیتر «پنج هزار قبر برای سربازان ایالات متحده در حاشیه تهران آماده شده است» این شائبه را به وجود می آورد که اینها، همان قبرهایی‌ست که برای سربازان آمریکایی آماده شده است.

استفاده از تصویر واقعی اما خارج از زمینه زمانی و موضوعی، مصداق گمراه‌کنندگی بصری محسوب می‌شود، زیرا برداشت مخاطب را از طریق القای ارتباطی که وجود ندارد، منحرف می‌کند. درحالی که بررسی ادعا نشان می‌دهد مدیرعامل قبرستان از محلی صحبت می‌کند که از قبرستان‌های مسلمانان فاصله دارد، در حاشیه شهر است و شاید در برآوردهایی، احتمالا ظرفیت ۵ هزار جسد را داشته باشد.

خود این ادعا هم غیر از گفته مقامات بهشت‌زهرا، هیچ شاهد دیگری ندارد و حتی رئیس شورای شهر تهران نیز اظهار بی‌اطلاعی می‌کند. بنابراین هرچند ممکن است مدیران قبرستان تهران، برای مدیریت بحران، زمینی را در نظر گرفته باشند اما تیتر تهران تایمز که از «آماده بودن ۵ هزار قبر برای سربازان آمریکایی» خبر می‌دهد، نادرست است.

برای مقایسه، ایالات متحده در عملیات آزادسازی عراق از مارس ۲۰۰۳ تا دسامبر ۲۰۱۱، تعداد ۴۴۳۱ نفر کشته داد. همچنین بر اساس سیاست رسمی وزارت دفاع ایالات متحده و «Dignified Transfer» که از جنگ عراق اجرا می‌شود، اجساد نظامیان آمریکایی کشته‌شده در خارج از آن کشور به ایالات متحده بازگردانده می‌شوند.

در مجموع فکت‌نامه به ادعای مطبوعات و رسانه‌ها که «پنج هزار قبر برای سربازان ایالات متحده در حاشیه تهران آماده شده است» نشان نادرست می‌دهد.