درباره منابع مالی حشد الشعبی چه می‌دانیم؟

انتشار ویدیوهایی از ابراز ارادت یا حمایت گروه‌های شبه‌‌نظامی عراقی از رهبر و حکومت جمهوری اسلامی، همچنین احتمال حضور افراد منتسب به حشد‌الشعبی در خیابان‌‌های شهرهای ایران و سرکوبی معترضان، افکار عمومی را بیش از هر زمانی به این گروه‌های شبه‌نظامی شیعی عراقی و رابطه‌شان با جمهوری اسلامی متوجه کرده است. در این میان، روز ۱۵ دی ماه CNN هم به نقل از منابع عراقی و اروپایی از حضور پنج هزار شبه‌نظامی عراقی، برای سرکوب اعتراضات در ایران خبر داده است.

این گرو‌ه‌های پرشمار شبه نظامی که از آنها به عنوان گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی در عراق نیز یاد می‌شود، عمدتا از سال ۱۳۸۱ و با سقوط حکومت صدام حسین سر برآوردند و عمدتا تحت حمایت سپاه قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودند.

فعالیت این گروه‌ها پس از فتوای آیت‌الله علی سیستانی، مرجع تقلید شیعیان در عراق و دعوت او برای تشکیل بسیج مردمی با هدف مقابله با داعش در سال ۱۳۹۳، جنبه رسمی و عمومی یافت و عملا این گروه‌ها جزیی از ساختار دفاعی، نظامی عراق به حساب آمدند.

از سال ۱۳۹۵، پارلمان عراق واحدهای بسیج مردمی را به‌عنوان بخشی از واحدهای مسلح عراق به رسمیت شناخت و از آن زمان تاکنون دولت عراق در بودجه‌های سالانه خود، اعتباراتی را برای این واحدها که زیر چتر حشد‌الشعبی فعالیت دارند، اختصاص می‌دهد.

گروه‌های اصلی حشد الشعبی

در مجموع ۴۰ تا ۴۲ گروه در قالب حشد الشعبی فعالیت می‌کنند که مهم‌ترین آنها کتائب حزب‌الله، جنبش النجبا، عصائب اهل حق، سرایا الخراسانی و سازمان بدر است.

عمده این گروه‌ها را افرادی شیعه مذهب تشکیل می‌دهند اما برخی گروه‌های عضو در بسیج مردمی عراق گروه‌های سنی، مسیحی و ایزدی هستند.

تعداد افراد عضو در این گروه‌ها تا ۲۳۸ هزار نفر تخمین زده شده و در بودجه سال ۲۰۲۵ دولت عراق برای گروه‌های عضو حشد‌الشعبی، معادل ۲.۸۸ میلیارد دلار اعتبار در نظر گرفته شده است.

بودجه سه میلیارد دلاری عراق برای حشد الشعبی

بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، بودجه حشد‌الشعبی در سال ۲۰۲۴ میلادی، معادل ۳.۵ میلیارد دلار بود که به نوشته الجزیره از کل بودجه ارتش لبنان بیشتر بوده است.

بر اساس گزارش وب سایت خبری روداو اقلیم کردستان عراق، بودجه حشد‌الشعبی، دولت عراق با موافقت پارلمان این کشور در میانه سال ۲۰۲۴ میلادی، بودجه حشد الشعبی را ۲۸۰ هزار دلار افزایش داد.

اما تخصیص بودجه‌های دولتی، تنها منابع مالی واحدهای عضو بسیج مردمی عراق نیست.

شرکت المهندس تاسیس می‌شود

این گروه‌ها در سال ۱۴۰۱ با سرمایه ۷۶ میلیون دلار، شرکتی تحت عنوان شرکت «المهندس» تشکیل دادند که مجری شماری از پروژه‌های عمرانی دولتی در عراق است و بخشی از اعتبارات سالانه دولت عراق از طریق کارسپاری به شرکت المهندس، به این گروه‌های تخصیص می‌یابد.

نام این شرکت برگرفته از نام ابومهدی المهندس است که همراه با قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین سپاه قدس در دی ماه ۱۳۹۸، در حمله هوایی نیروهای آمریکایی به خودروی حامل آنها، کشته شد.

شرکت المهندس بر اجرای پروژه‌های زیرساختی و عمرانی دولت عراق تمرکز دارد که علاوه بر منافع اقتصادی، کنترل شماری از بخش‌های اقتصادی، امنیتی و سیاسی را به حشد‌الشعبی می‌سپارد.

در آبان‌ماه امسال افشای قرارداد وزارت ارتباطات عراق با شرکت المهندس برای اجرا، توسعه و نگهداری شبکه فیبر نوری این کشور، حاشیه‌هایی را به دنبال داشت، منتقدان از کنترل این شرکت بر جریان داده‌ها و ارتباطات در کشور عراق ابراز نگرانی می‌کردند.

حضور حشد الشعبی در تجارت گمرک

در عین حال، حضور و نفوذ گروه‌های زیر چتر حشد‌الشعبی در گمرکات و کنترل مرزهای عراق نیز روش دیگری برای تامین مالی، این گروه‌هاست. آنها ایست‌های بازرسی را کنترل می‌کنند و با استفاده از شبکه بزرگ اعضا و بهره‌گیری از مبادلات بانکی با استفاده از کارت‌های اعتباری، به جمهوری اسلامی در قاچاق ارز و دور زدن تحریم‌ها یاری رسانده‌اند.

بر اساس گزارشی از موسسه مستقل «رصدخانه تحریم‌ها و تجارت ایران»، قاچاق سوخت و نفت، یکی از تجارت‌های مرسوم حشد‌الشعبی و روش‌های تامین درآمد این گروه‌هاست که ارزش آن را بیش از یک میلیارد دلار در سال برآورد کرده است.

در این گزارش، به کمک‌های ایران به این گروه‌ها به عنوان یکی دیگر از منابع تامین مالی اشاره شده و ارزش آن بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار در سال تخمین زده شده است.

برایان هوک، نماینده ویژه آمریکا در امور ایران در دولت نخست دونالد ترامپ، در سال ۲۰۱۹، میزان کمک‌های مالی تهران به گروه‌های شبه‌نظامی در سال‌های اخیر در یمن، سوریه و عراق را بدون تفکیک میزان کمک به هر کدام از آنها ۱۶ میلیارد دلار اعلام کرده بود.

هوک همچنین میزان کمک ایران به حزب‌الله لبنان را سالی ۷۰۰ میلیون دلار، برآورد کرده بود.

کمک‌های ایران به حشد‌الشعبی به تامین منابع مالی محدود نمی‌شود، کمک‌های در قالب تامین سلاح یا آموزش اعضا نیز بخشی از کمک و حمایت جمهوری اسلامی از افراد و گروه‌های عضو حشد‌الشعبی است.

و بالاخره دریافت کمک‌های خیریه و البته تشکیل شبکه‌ای شبه‌بانکی برای پرداخت وام‌های فوری به متقاضیان یا فروش اقساطی لوازم خانگی، نیز از دیگر شیوه‌هایی است که منابع مالی حشد‌الشعبی را تامین می‌کند.