ادعای شاخ‌دار خبرگزاری فارس درباره جمعیت معترضان در آبدانان

همزمان با خبرساز شدن تظاهرات پرجمعیت مردم آبدانان (در استان ایلام) در روز ۱۶ دی ۱۴۰۴، خبرگزاری فارس طی گزارشی (لینک بایگانی) مدعی شده جمعیت معترضان تنها دو هزار نفر بوده است. در این گزارش گفته شده:

«از حدود ساعت ۱۷ بعدازظهر، جمعیتی حدود ۳۰۰ نفر در میدان ولی‌عصر (عج) این شهر تجمع کرده و به سمت میدان بسیج حرکت کردند. در طول مسیر، شمار معترضان به حدود ۲۰۰۰ نفر افزایش یافت.»

تاکنون تصاویر زیادی از تجمعات ۱۶ دی آبدانان در خیابان‌های مختلف شهر منتشر شده که برآورد جمعیت هرکدام از این تصاویر، چند برابر آمار ادعایی است. تحلیل تنها یکی از این تصاویر برای اعتبارسنجی آمار خبرگزاری فارس کافی است؛ ویدئوی ۴۵ ثانیه‌ای از راهپیمایی معترضان در خیابان ولیعصر آبدانان که شامگار ۱۶ دی‌ماه در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها خبرساز شد و فکت‌نامه پیش‌تر در گزارشی به طور مفصل به آن پرداخته است.

برای تخمین جمعیت از دو روش می‌توان استفاده کرد:

۱- تخمین بر اساس شدت جریان جمعیت و فرضیات خبرگزاری فارس درباره طول مدت حضور معترضان در خیابان

طبق محاسبات فکت‌نامه، شدت جریان جمعیت در خیابان ولیعصر (محدوده میدان بسیج تا میدان ولیعصر) آبدانان بیش از ۴/۹ نفر در هر ثانیه (معادل ۱۷,۶۴۰ نفر در ساعت) است. با این شدت جریان، ظرف کمتر از هفت دقیقه جمعیت عبوری از این محدوده از مرز دو هزار نفری که خبرگزاری فارس ادعا کرده، عبور می‌کند.

خبرگزاری فارس در گزارش خود نوشته تجمع از ساعت ۱۷ با جمعیت کم شروع شده و تا ساعت ۱۹ ادامه داشته است. اگر همین بازه دو ساعته را مبنا قرار دهیم و فرض کنیم شدت جریان جمعیت نیز به طور یکنواخت سیال بوده، یعنی از حدود صفر نفر در ثانیه شروع شده، بعد از یک ساعت به شدت اوج ۴/۹ نفر در ثانیه رسیده و در ساعت ۱۹ نیز دوباره به صفر نفر در ثانیه کاهش پیدا کرده، با این حساب کل جمعیت عبوری از خیابان معادل ۱۷,۶۴۰ نفر است.

۲- محاسبه ظرف جمعیتی یکی از ویدئوها

ساده‌ترین روش برای برآورد ایستایی جمعیت، محاسبه مساحت خیابان است. برای این کار باید عرض خیابان، طول معبر (دنباله جمعیت) و تراکم مشخص باشد.

چشم‌انداز ویدئوی ۴۵ ثانیه‌ای بیش از چند صد متر نیست و به دلیل تاریک بودن و همین‌طور ثابت بودن جهت و ارتفاع دوربین نمی‌توان به طور دقیق گفت که چقدر از جمعیت قبل از میدان بسیج و چقدر بعد از میدان ولیعصر قرار دارند. آنچه مشخص است، در فاصله تقریبا ۳۰۰ متری میدان بسیج تا میدان ولیعصر جمعیت با تراکم نسبتا ثابتی حضور دارند و حرکت می‌کنند.

با استفاده از ابزار مپ‌چکینگ مساحت این محدوده ۳۷۹۱ متر مربع محاسبه شده است.

با مقایسه تراکم جمعیت ویدئو و تطبیق آن با شبیه‌سازی (لینک بایگانی) تراکم جمعیت، می‌توان با اطمینان تراکم این جمعیت را یک نفر در هر متر مربع در نظر گرفت. در این صورت جمعیتی که در یک صحنه این ویدئو دیده می‌شود، حدود ۳۸۰۰ نفر است. به این معنی که جمعیتی در این حدود را می‌توان با تراکم یک نفر در متر مربع در این محدوده جا داد.

این برآورد استاتیک جمعیت است. یعنی حرکت افراد محاسبه نشده است. مثلا اگر فرض کنیم هر نفر مدت ۲۰ دقیقه از این محدوده ۳۰۰ متری قابل مشاهده در ویدئو گذشته باشد، با فرض دو ساعتِ گفته‌شده در گزارش فارس، جمعیتی حدود ۲۲,۸۰۰ نفر در این محدوده در خیابان حضور داشته‌اند.

لازم به تاکید است که این، تخمین جمعیت نیست، بلکه صرفا محاسبه ظرف جمعیتی است. برای محاسبه دقیق جمعیت باید طول کل مسیر حضور معترضان و الگوی حرکت آنها مشخص باشد.

سایر ویدیوهایی که از شب ۱۶ دی‌ماه آبدانان منتشر نشان می‌دهد که جمعیت معترضان در خیابان‌های امام خمینی و همین‌طور شهید بهشتی هم حضور داشته‌اند.

به عنوان نمونه، فرزاد صیفی‌کاران، خبرنگار بی‌بی‌سی ویدئوی دیگری از حضور معترضان در خیابان شهید بهشتی (حدفاصل خیابان امام تا میدان بسیج) آبدانان را در همان شب ۱۶ دی تحلیل کرده و جمعیت آن محدوده را حدود ۹ هزار نفر تخمین زده است.

ویدئوهای دیگری هم وجود دارد که جمعیت را در خیابان امام و در مقابل کلانتری نشان می‌دهد. با کنار هم گذاشتن این تصاویر می‌توان تصور کرد که آن شب جمعیت در حال چرخش در یک محدوده بوده‌اند که ظرفیت گنجایش جمعیت آن با احتساب تراکم هر نفر در یک متر مربع بالغ بر ۲۰ هزار نفر است.

اگرچه نمی‌توان با تصاویر موجود رقم دقیق جمعیت معترضان را تخمین زد، اما می‌توان با اطمینان نسبی گفت جمعیت معترضان آبدانان بیش از ۲۰ هزار نفر بوده که ۱۰ برابرِ آمار ادعایی خبرگزاری فارس است. با این اوصاف فکت‌نامه به ادعای این خبرگزاری نشان «شاخ‌دار» می‌دهد.