پاسخ به سوالاتی درباره مقاله‌ تعداد ساکنان مسکن مهر

گزارش درستی‌سنجی اظهارات وحید حقانیان، معاون امور ویژه دفتر رهبری درباره جمعیت ساکن در مسکن مهر، از سوی برخی مخاطبان محل سوال قرار گرفت که در اینجا تلاش می‌کنیم تا با ارائه اسناد کمکی به برخی از شبهات پاسخ دهیم.

از جمله یکی از کابران فکت‌نامه از طریق تلگرام از ما پرسید:

«نمی‌دونم رشته‌تون‌ چیه ولی در مورد مسکن‌ مهر که‌ مطلب گذاشتین اون بُعد خانواری که اضافه کردین بعد خانوار کشوریه. در صورتی که بایست برای مناطق روستایی و شهری رو به تفکیک استان اعمال کنین. مسلما به علت غلبه شهرهای بزرگ بعد خانوار پایین انگاشته می‌شه در سطح ملی ولی در شهرهای میانی و مناطق روستایی که اتفاقا مشتریان اصلی مسکن مهر هستند این رقم خیلی بالاتره . ممکنه به ۶ هم‌ برسه که اون وقت قاعدتا این‌ ۶‌ میلیون درست نمی‌آد. به نظرم نمی‌تونین ادعا رو با تخمین سر دستی چک کنین.‌ ادعا رو باید با فکت رسمی چک کرد».

این کاربر معتقد بود:

«ملاک قرار دادن بعد خانوار همگن در هر ناحیه بدون توجه به سطح درآمدی خانواده که ارتباط مستقیمی‌ با بعد خانوار داره به نظر تخمین سر دستی می‌آد».

همچنین مخاطب دیگری برای ما نوشت:

«شمار ساکنان مسکن مهر ، با توجه به اینکه عموما اقشار متوسط و ضعیف هستند ، انتخاب متوسط بعد خانوار (۳/۵) درست است؟ چرا بیشترین یا میانه بین متوسط و بیشترین انتخاب نشده؟»

 

پیش از پاسخ به این سوالات باید روی دو نکته تاکید کنیم: 

اول، روش درستی‌سنجی ما بررسی صحت آمار  ۱۲ میلیونی بود. در صورت صحت آمار ارائه شده متوسط جمعیت ساکنان در حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار واحد مسکن مهر باید بیش از ۶ نفر در خانه بود که با توجه به میانگین ملی و منطقه‌ای کشوری، غیرممکن است.

دوم، هیچ آمار معتبری در دسترس عموم وجود ندارد که به طور مستقل جمعیت ساکنان مسکن مهر را اعلام کند. بنابراین روش ما تخمین جمعیت بر اساس داده‌های مرتبطی است که از سوی نهادهای معتبر داخلی منتشر شده‌اند. این داده‌ها تا زمانی که نشانه‌ای جدی از ناسازگاری ریاضی یا آماری نداشته باشد، یا از سوی مراجع مستقل علمی و رسانه‌ای مورد تردید واقع نشده باشند، از سوی فکت‌نامه معتبر شناخته می‌شوند.

قاعدتا جمعیت دقیق ساکن در مسکن مهر، تنها از طریق سرشماری یکی از نهادهای معتبر آماری ممکن است، اما در صورت فقدان سرشماری، محاسبات بر اساس میانگین‌های معتبر ملی و منطقه‌ای، دقیق‌ترین و مستندترین روش علمی برای تخمین جمیعت ساکنان مسکن مهر است.

این برآوردها در واقع محدوده‌ جمعیتی این مجتمع‌های مسکونی را بر اساس نرم ملی و منطقه‌ای را مشخص می‌کند.

به عنوان مثال بر اساس همین برآوردها می‌توان گفت که عدد ۱۲ میلیون نفر قطعا نادرست است، چون در این صورت باید در به طور متوسط در هر یک میلیون و ۸۰۰ هزار واحد تحویل داده شده مسکن مهر بیش از ۶ نفر ساکن باشند. یعنی اگر به فرض جمعیت ساکن در یک واحد ۳ نفر بود، جمعیت واحد دیگری باید ۹ نفر باشد که از نظر منطقی پذیرفتنی نیست، اما اینکه شاخص‌های منطقه‌ای و وضع درآمدی خانوارهای ساکن چقدر روی متوسط جمعیت خانوار تاثیر دارد و می‌تواند نتایج محاسبات ما را به هم بریزد؟ سوال مهمی است که از سوی کاربران مطرح شده است.

برای پاسخ دادن به این سوال‌ها می‌توان به آمار ارائه شده از سوی مرکز آمار ایران اشاره کرد و دید که نسبت بعد خانوار، بسته به جمعیت و میزان درآمد خانوار چقدر تغییر می‌کند.

 

۱- آیا بعد خانوار در ایران به نسبت مناطق استانی تغییر می‌کند؟

طبق داده‌های سرشماری سال ۱۳۹۵، میانگین بعد خانوار (شهری و روستایی) در سراسر کشور ۳/۳ است. یعنی به طور متوسط در هر خانواده ۳/۳ نفر زندگی می‌کنند.

در گزیده اطلاعات مربوط به سرشماری سال ۱۳۹۵، نمودار زیر نشان می‌دهد که بعد خانوار در مناطق مختلف کشور بین ۳ (گیلان و مازندران) تا ۳/۹ (سیستان و بلوچستان) نفر در نوسان است.

برای اطمینان بیشتر با مراجعه به جدول‌های تفضیلی سرشماری، به جمعیت خانوار (شهری و روستایی) را به تفکیک شهرستان‌های کشور هم نگاهی انداختیم.

از مجموع ۴۳۰ شهرستان، تنها در یک شهرستان بعد خانوار بیش از ۵ نفر (ابوموسی) و تنها در ۱۹ شهرستان بعد خانوار بیش از ۴ نفر است. از سوی دیگر، در انتهای جدول هم تنها در ۲۶ شهرستان، میانگین جمعیت خانواده کمتر از ۳ نفر است.

این نشان می‌دهد به جز ۴۵ شهرستان، در ۹۵ درصد شهرستان‌های ایران بعد جمعیت خانوار بین ۳ تا ۴ نفر است. در ۵ درصد باقی‌مانده هم نوسان چمشگیری وجود ندارد که نشان دهد میان بعد خانوار در مناطق مختلف کشور اختلاف عمده‌ای وجود دارد.

به همین دلیل می‌توان گفت بر خلاف تصور عمومی میانگین جمعیت خانوار در سراسر کشور الگوی نسبتا واحدی دارد و در نظر گرفتن بعد متوسط خانوار برای همه مناطق کشور نادرست نیست و نوسان یک نفری تغییر چندانی در نتیجه کلی به وجود نمی‌آورد.

با این حال تلاش کردیم تا با جست‌وجو در اطلاعات رسمی منتشر شده به آمار مسکن مهر به تفکیک استان‌ها و شهرستان‌های کشور دست پیدا کنیم، اما تلاش‌مان به جایی نرسید. به همین دلیل از سامانه دسترسی به اطلاعات آزاد وزارت راه و شهرسازی درخواست کردیم که این آمار را در اختیار ما قرار دهند. در صورت پاسخگویی این سامانه، می‌توان جزییات کامل‌تری را به تفکیک استان ارائه کرد و به نتایج دقیق‌تری رسید.  

۲- آیا جمعیت خانوار به نسبت میزان درآمد تغییر می‌کند؟

برای دریافتن پاسخ این سوال هم بار دیگر به آمارهای معتبر رسمی مراجعه کرد.

جدول زیر برگرفته از داده‌های آماری هزینه و درآمد خانوار شهری و روستایی در سال ۱۳۹۴ است که از سوی مرکز آمار ایران منتشر می‌شد.

این جدول نشان می‌دهد بر خلاف تصور، بُعد خانوار بعد از دهک پنجم، بیش از میانگین کشوری می‌شود و هر چه سطح درآمدی پایین‌تر است، متوسط جمعیت خانوار هم کاهش پیدا می‌کند.

با این همه متوسط بعد خانوار (شهری) در تمام دهک‌های درآمدی بین۲/۲ (دهک اول) تا ۳/۸ (دهک هشتم) نوسان دارد.

در بخش روستایی، اما نوسان بیشتر است اما جهت افزایش بعد خانوار به نسبت توانایی مالی خانواده، مستقیم است.

به همین دلیل می‌توان گفت حتی در صورت پذیرش این فرض که ساکنان مسکن مهر متعلق به دهک‌های کم‌درآمدی و نیمه پایین جامعه‌اند، استفاده از میانگین کشوری برای تخمین جمعیت ساکن در مسکن مهر چندان تغییری در برآوردهای صورت گرفته ایجاد نمی‌کند.

 

جمع‌بندی

با این اوصاف می‌توان گفت تصورات عمومی درباره اختلاف زیاد جمعیت خانوار در مناطق مختلف کشور چندان درست نیست. همین‌طور فرض غالب که هر چه سطح درآمدی خانوار پایین باشد، جمعیت آن نیز بیشتر است با آمارهای رسمی همخوانی ندارد.

بنابراین اگر بپذیریم ساکنان مسکن مهر را عمدتا افراد کم در آمد در شهرستان‌های کشور تشکیل می‌دهند، باز هم نتیجه برآورد جمعیت ساکن در این مجتمع‌های مسکونی تغییری نمی‌کند و حساب ضرب و تقسیم به همان ۶ میلیون و ۳۰۰ نفر می‌رسد.